{"phrase": "АБАДИЯБ РУКЪ", "senses": [{"translation": "последний путь", "literal": "вечный дом"}], "examples": [{"av": "Нахъияб къоялъ рогьалилъго хвана ГӀабидат. Колхозалъ мусруги кьун лъабго гӏисинал бесдалалги нахъе тун, гьебго къоялъ абадияб рукъое — ракьулъе ана гьей гъарин.", "ru": "Абидат умерла на рассвете следующего дня и оставила своих троих детей сиротами. Колхоз проводил её в последний путь.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 13}
{"phrase": "АБАДУЛ АБАДИЯЛЪ", "senses": [{"translation": "во веки веков, навсегда"}], "page": 13}
{"phrase": "АБИЧӀОГО ТАРАБ РАГӀИ ХАЗИНА БУГО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Невысказанная мысль — сокровище. Молчание — золото.", "equiv": "approx"}], "page": 13}
{"phrase": "АБУРАБ РАГӀИ — РЕХАРАБ ЧӀОР", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Сказанное слово — выпущенная стрела. Слово не воробей, вылетит (выпустишь) — не поймаешь."}], "page": 13}
{"phrase": "АБУРАСЕ ГУРЕЙИЛА ЙИКӀУНЕЙ, ЯЧАРАСЕЙИЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не тому невеста достаётся, кто сватает, а тому, кто женится."}], "page": 13}
{"phrase": "АВАДАНЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "веселиться", "literal": "делать веселье"}], "page": 13}
{"phrase": "АВАЛ-АХИР ГЬЕЧӀЕБ", "senses": [{"translation": "ни конца ни края нет чему-л.", "equiv": "approx", "literal": "не имеющий ни начала ни конца"}], "examples": [{"av": "Авал-ахир гьечӏеб, гьалагаб гучаб Гьеб мутӏигӏлъуларо хӏатта хвалие.", "ru": "Необъятный, могучий и грозный, Он не смирится даже со смертью.", "author": "Адалло", "source": "Наслабаз наслабахъе"}], "page": 13}
{"phrase": "АВАРАГАСЕ ГӀОЛО", "interjection": true, "labels": ["ритор."], "senses": [{"translation": "ради пророка!"}], "page": 13}
{"phrase": "АВАРАГАСУЛ БЕЧЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "мягкий человек; божья коровка", "literal": "телёнок пророка"}], "examples": [{"av": "Мун вуго гӏодове виччарав вас, «аварагасул бече», гьи-гьи-гьи!", "ru": "Ты человек мягкий, «божья коровка», хи-хи-хи!", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 13}
{"phrase": "АВГИЯЛИ ЛЪИКӀАВ ВУГОӀ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "он тоже хорош!"}], "page": 14}
{"phrase": "АВЛАХЪАЛДЕ ЛЪИМ БИЧЧАРАБ МЕХАЛЪ ГӀУН КӀКӀАЛ КИНИГИН", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "как крысы во время потопа (т. е. быстро, поспешно)"}], "examples": [{"av": "— Балагье, балагье, Наби, авлахъалде лъим биччараб мехалъ гӏункӏкӏал кинигин, картӏал ралагьулеб буго гьадаб тӏури гӏавараб умат.", "ru": "— Смотри, смотри, Наби, как бегут эти люди, ища укрытия, словно крысы с тонущего корабля.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 14}
{"phrase": "АВТОНОМИЯ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "предоставить автономию", "equiv": "calque"}], "page": 14}
{"phrase": "АГЪ БЕКИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"n": 1, "translation": "ослабнуть; выбиться из сил", "literal": "сломать хребет"}, {"n": 2, "translation": "постареть; старость не радость", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "ЧӀужугӏаданалъул агъ бекизегӏан Мугъалдаса гӏеретӏ бахъулароан.", "ru": "Пока женщина не выбивалась из сил, С её спины не снимали кувшина.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 14}
{"phrase": "АГЪАЗ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "проявить заботу; окружить кого-л. заботой"}], "page": 14}
{"phrase": "АГЪЛЪУН ККЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "сойти с ума, лишиться рассудка", "equiv": "approx"}], "page": 14}
{"phrase": "АДАБ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "проявить вежливость (внимание); уважить; войти в положение"}], "page": 14}
{"phrase": "АДАБ РЕХИЗЕ", "variants": ["ТЕЗЕ"], "senses": [{"n": 1, "translation": "не уважать, не ценить"}, {"n": 2, "translation": "преступить границы приличия"}], "examples": [{"av": "Дур адаб рехана ахӏмакъай дица, Инчӏо сунтӏ гьаризе мадугьалихъе.", "ru": "Глупая я, не уважила тебя. Не сходила К соседям за табаком для тебя.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 14}
{"phrase": "АДАБИЯТАЛЪУЛ МАЖМУГӀ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "литературный сборник"}], "page": 14}
{"phrase": "АЗ АЛ АЛДА ХЪВАРАБ КЪАДАР", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "рок, судьба; на роду написано"}], "page": 14}
{"phrase": "АЗАРГО БАРКАЛА", "senses": [{"translation": "признательность, благодарность", "literal": "тысяча благодарностей"}], "examples": [{"av": "Ракӏалде кколаан ролъуца жиндир гьабураб тӏа-лаб-агъазалъухъ азарго баркала гьезие кьолеб бугилан", "ru": "Казалось, ншеница выражает признательность за ту заботу, что проявили о ней.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 15}
{"phrase": "АЗАРГО КЪОГИ ДАГЬАБИЛА ЛЪИКӀАБ ЛЪАЗЕ, ЦО КЪОГИ ГӀЕМЕРАБИЛА КВЕШАЛДЕ РУГЬУН ЛЪАЗЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "И тысячи дней мало, чтоб научиться хорошему, и одного дня много, чтоб плохому научиться."}], "examples": [{"av": "йиччалей йигелъул хьвадизе дудаги лъазе ккелаха. «Азарго КЪОГИ дагьабила лъикӏаб лъазе, цо къоги гӏемерабила квешадде ругьунглъизе».", "ru": "Тебе доверяют, так умей вести себя. «И тысячи дней мало, чтоб научиться хорошему, и одного дня много, чтоб плохому научиться».", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 15}
{"phrase": "АЗАРИЛ СОНАЗ", "senses": [{"translation": "издавна; испокон веку (веков)", "equiv": "approx", "literal": "в тысячи лет"}], "examples": [{"av": "Азарил соназ гьаниб рикӏкӏунаан сахав чияс росу", "ru": "толарилан. Испокон веков здесь считали, что порядочный человек не покинет своё родное село."}], "page": 15}
{"phrase": "АКТА ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "составить акт", "literal": "сделать"}], "examples": [{"av": "Азие цодагьабниги гӏарацниги щвезе акта гьабизе чиниги ахӏизе вуго.", "ru": "Чтоб им осталось хоть немного денег, надо пригласить кого-нибудь составить акт.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 15}
{"phrase": "АЛАЗАН РАГӀАЛДА", "senses": [{"translation": "на краю света, у чёрта на куличках", "equiv": "approx", "literal": "на берегу Алазана"}], "examples": [{"av": "Гьенире щвезе нижеца гӏемераб заман бана, битӏухъе Алазан рагӏалда бугилан кколаан гьесул росу.", "ru": "Прошло много времени, пока мы дошли туда; казалось, его село находится на краю света.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 15}
{"phrase": "АЛАПА БОСИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "получать жалованье"}], "page": 15}
{"phrase": "АЛЖАН БАКЬУЛЪ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "на седьмом нёбе; как в раю", "equiv": "approx", "literal": "в середине рая"}], "examples": [{"av": "КӀиялго нилъ руго ахираб ригьда, Рагьдухъ хасел буго хал гьабун нилъехъ.", "ru": "Оба мы с тобой в возрасте преклонном, И в двери наши стучится зима.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Магӏарул къиса"}], "page": 15}
{"phrase": "АХИРАБ ХӀУХЬЕЛ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "испустить последний вздох; уйти из жизни"}], "examples": [{"av": "Гьале гьанже цогидал бихьиназда цадахъ гьев ЧӀегӏераб нохъоде ана, гьенив гӏадамаздаса рикӏкӏада бакӏалда, аскӏов ракӏжубарав чи гьечӏого хвезе, ахираб хӏухьел босизе.", "ru": "Вместе с другими мужчинами он ушёл в Чёрное ущелье, чтоб там, вдали от людей, не имея рядом близ-кого человека, умереть.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 16}
{"phrase": "АХИРАТ ЛЪИКӀАБ КЬЕГИӀ", "senses": [{"translation": "да будет ему земля пухом!", "literal": "да будет у него хорошая загробная жизнь"}], "page": 16}
{"phrase": "АХИРАТАЛДЕ ИНЕ", "senses": [{"translation": "умереть; уйти из жизни", "literal": "в вечность отправиться"}], "examples": [{"av": "Аллагьас дие гӏакълу роцӏараб цо чанго сагӏат кьун буго араб дирго гӏумруги, гӏемерал мунагьалги ракӏалде щвезаризе ва рекӏекълъиялъул хулжалги раччун ахираталде ине хӏадурлъизе", "ru": "Аллах дал мне несколько часов сознания, чтоб вспомнить свою прошедшую жизнь, все свой грехи, а затем уйти из жизни.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 16}
{"phrase": "АХИРИСЕБ ХӀУХЬЕЛ", "senses": [{"translation": "последнее слово, желание", "literal": "последний вздох"}], "examples": [{"av": "Ахирисеб хӏухьел босулеб мехалъ, Гьеб дихъе битӏеян гьарун буго дос.", "ru": "Последним его желанием было, Чтоб весть о нём передали мне.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 16}
{"phrase": "АХИРИЯБ ЦӀУМУР", "senses": [{"translation": "последний звонок", "equiv": "calque"}], "examples": [{"av": "Щайгурелъул: жакъа выпускниказе Ахирияб цӏумур кьабулеб буго.", "ru": "Для выпускников сегодня Звенит послёдний звонок.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "ЦӀваби кенчӏелел руго"}], "page": 16}
{"phrase": "АХИРИЯЛ ХАРБАЛ", "senses": [{"translation": "последние известия, новости"}], "examples": [{"av": "Гунашилас хӏаракат бахъулаан рагъдасан ругел ахириял харбал хехго лъазе.", "ru": "Гунашилав старался как можно быстрее узнавать последние известия с войны.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 17}
{"phrase": "АХЦАН ИНЕ", "senses": [{"translation": "стоять как вкопанный, как изваяние"}], "examples": [{"av": "Чанго секундалъ ахцан арав гӏадин хутӏана Асадулагь.", "ru": "Несколько секунд Асадула стоял как вкопанный.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 17}
{"phrase": "АХЦАРАВ ЧИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как баран на новые ворота", "literal": "как растерянный человек"}], "examples": [{"av": "ГӀумардада, ахцарав чи гӏадин, валагьун чӏун хутӏана.", "ru": "Омардада остановился и удивлённо посмотрел.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 17}
{"phrase": "АХӀИ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "поднять крик; позвать кого-л. на помощь; бить тревогу, бить в набат"}], "examples": [{"av": "Мун вачӏинчӏевани, дунго къачӏан вукӏана дуде, яги цогидазде ахӏи базе.", "ru": "Если бы ты не пришёл, я был готов позвать тебя или ещё кого на помощь.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 17}
{"phrase": "АХӀИ-ЦӀАЛИ", "senses": [{"translation": "шум, гам; дым коромыслом, пыль столбом", "equiv": "approx", "literal": "шум-суета"}], "page": 17}
{"phrase": "АХӀУД РАХЪАРАЛ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как поднятый по тревоге; как ужаленный"}], "examples": [{"av": "Дагьаб заманаялдасан киналгӏаги бихьиналги руччабиги, ахӏуд рахъарал гӏадин, росда цебе бугеб нухдасан руккелал гьарун къватӏире лъугьун ана.", "ru": "Через некоторое время все мужчины и женщины, словно поднятые по тревоге, вышли из села.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 17}
{"phrase": "АХӀУД РАХЪИНЕ", "senses": [{"translation": "подняться по тревоге"}], "examples": [{"av": "Халкъ ахӏуд рахъине риччанин абун, Рачун жанир лъуна лъабго моцӏица.", "ru": "За то, что дали народу по тревоге подняться. На три месяца посадили в тюрьму.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 17}
{"phrase": "АХӀУЛ ИШАРА", "senses": [{"translation": "напыщенные речи", "literal": "восклицательный знак"}], "examples": [{"av": "Шигӏрудул ахиралда ахӏул ишара лъечӏо, Хонжрол лъалил тӏогь гӏадаб тӏанкӏ бокьулаан", "ru": "дуе. Тебе по душе были не напыщенные речи, А простая песнь любви.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 18}
{"phrase": "АХӀУЛ КӀАЛАЛДА ВУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "быть впереди, в авангарде"}], "page": 18}
{"phrase": "АЧИХЪАБ МАСЪАЛА", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "ясная задача"}], "page": 18}
{"phrase": "БАГЪА-БАЧАРИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "привести в движение кого-что-л."}], "page": 18}
{"phrase": "БАГЬА ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "оценить кого-что-л."}], "examples": [{"av": "Бокьилаан дие тӏасан гуребги, ТӀубан жанисанги багьа гьабизе.", "ru": "Хотел бы я не только внешний вид, Но и душу его оценить.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 18}
{"phrase": "БАГЬАНА БАЛАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "искать повод, причину"}], "page": 18}
{"phrase": "БАГЬАНА ГЬЕЧӀОГО", "senses": [{"translation": "без причины, без повода, напрасно, зря; ни за что, ни про что", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Расги багьана гьечӏого хъатица кӏал чӏварасул гӏадаб хӏал букӏана гӏолиласул.", "ru": "Молодой человек чувствовал себя оплёванным без всякой на то причины.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 18}
{"phrase": "БАГЬАНА ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "придираться к кому-л., чему-л., искать у кого-л., в чём-л. недостатки"}], "examples": [{"av": "— Росулъгони руго ал,— абун гьебсагӏат багьана чӏвазе бакӏни батана Хизрида.", "ru": "— Они-то в селе,— нашёл сразу к чему придраться Хизри.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 18}
{"phrase": "БАГЬАРАБ ЧВАНТА", "senses": [{"translation": "бедняк; тощий карман", "equiv": "approx", "literal": "дырявый"}], "page": 18}
{"phrase": "БАГӀАР ПАЛ АРЧА", "senses": [{"translation": "рыжий конь", "literal": "красный"}], "examples": [{"av": "Дун хвани гӏодизе лъади дир гьечӏо, ГӀодейилан абе багӏар гӏаларча.", "ru": "Нет жены у меня, чтоб оплакала, Пусть оплачет меня мой рыжий конь.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 19}
{"phrase": "БАГӀАР ГӀАНАБИ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "румяные щёки"}], "examples": [{"av": "Гьелъул канал берал, багӏар гӏанаби, ГӀамиркудул гӏадаб тӏадагьаб рилълъин...", "ru": "Её лучистые глаза, румяные щёки. Поступь лёгкая как у птицы...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 19}
{"phrase": "БАГӀАРАБ АРМИЯ", "senses": [{"translation": "Красная Армия", "equiv": "calque"}], "examples": [{"av": "Бронемашина баз дал ъун Багӏараб Армия хьеза-биялъулъ гьесда тӏадегӏанаб дуруслъи букӏинабизе кӏвана.", "ru": "Он заставил поверить, что Красная Армия будет вооружена бронемашинами.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 19}
{"phrase": "БАГӀАРАБ МАЙДАН", "senses": [{"translation": "Красная площадь", "equiv": "calque"}], "examples": [{"av": "Радио кьуре, Гунашилав, халкъалда Багӏараб майданалдасан унеб Багӏараб Армиялъул хӏатӏил сас рагӏизе!", "ru": "Включи радио, Гунашилав, пусть люди слышат голос Красной Армии, которая проходит по Красной площади!", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 19}
{"phrase": "БАГӀАРАБ ЦӀИА", "senses": [{"translation": "красная звезда", "equiv": "calque"}], "page": 19}
{"phrase": "БАГӀАРУН БУКӀАГО БАЦӀЕ МАХХ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Куй железо, пока горячо.", "equiv": "approx"}], "page": 19}
{"phrase": "БАДИБ ЗАЗЛЪУН ХӀУНЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "доставлять кому-л. неприятности; колоть глаза кому-л.", "equiv": "approx", "literal": "в глаза занозой колоть"}], "examples": [{"av": "Биччанте, дирги гьаракь гьеб гьаракьгун жу-", "ru": "базе,"}, {"av": "Жужахӏалъул бутӏрузул бадиб зазлъун хӏун-", "ru": "чизе. Пусть и голос мой прогремит За правду, что колет врагам глаза.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Вехьасул бакънал"}], "page": 19}
{"phrase": "БАДИБ КИЛИЩ ТУНКАНИГИ КАНЛЪИ, БИХЬУЛАРЕБ ХӀАЛ", "senses": [{"translation": "тьма кромешная, ни зги не видно", "literal": "состояние, когда ничего не видно, даже если ткнуть пальцем в глаз"}], "examples": [{"av": "Бадиб килищ тунканиги, канлъи бихьулареб хӏалалъ бецӏлъун букӏана сордо.", "ru": ". Ночь была так темна, что ни зги не было вид-но.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 19}
{"phrase": "БАДИБ КИЛИЩ ТУНКИЗЕ", "senses": [{"translation": "указать тт что-л.; ткнуть носом", "equiv": "approx", "literal": "тыкать пальцем в глаз"}], "page": 20}
{"phrase": "БАДИБ КЪАРАБ ГӀУЧӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "ясно, чётко; как на ладони", "literal": "как соломинка в глазу"}], "examples": [{"av": "Жидерго прожекторазул чӏораз гьей ккуниги ва бадиб къараб гӏучӏ гӏадин гьей жидедаго цее лъун йихьулей йигониги, немцаз щаялиго речӏчӏулеб букӏинчӏо.", "ru": "Луч прожектора поймал её, и она была видна как на ладони, но немцы почему-то не стреляли.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 20}
{"phrase": "БАДИБ ТУЙЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "плюнуть в лицо, в глаза Худанат кив арав цо бадиб туйзе"}], "examples": [{"av": "Гьудулас гьавуна дун гьалде ккезе.", "ru": "Где Худанат, плюнуть бы ему в глаза, Он довёл меня до этого.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир кагъат"}], "page": 20}
{"phrase": "БАДИБ ХЬУХЬ ЛЪУГЬИНЕ", "senses": [{"translation": "затуманиться (о глазах); потемнело в глазах", "equiv": "approx", "literal": "в глазу бельмо образовалось"}], "page": 20}
{"phrase": "БАДИБ ЦӀА ПИРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "вспыхнуть (об огне в глазах)"}], "examples": [{"av": "ГӀолиласул бадиб цӏа пирхана.", "ru": "У юноши вспыхнул огонь в глазах.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 20}
{"phrase": "БАДИБ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "упрекать, попрекать; тыкать в глаза", "literal": "в глаз ударить"}], "examples": [{"av": "Ретӏунеб ретӏелги, кваналеб чедги — Кинабгӏаги дида гьес бадиб чӏвана.", "ru": "И хлебом, что ел, и одеждой — Всём он меня попрекнул.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 20}
{"phrase": "БАДИБ ЧӀВАЙ КЪУЛЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "проглотить оскорбление, стерпеть обиду."}], "examples": [{"av": "Рисалат хичун ячӏана, амма кьогӏаб бадиб чӏвайги къулчӏун, гьей гӏенеккун чӏана.", "ru": "Рисалат вспыхнула, но молча проглотила обиду.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 20}
{"phrase": "БАДИБЕ АБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сказать в лицо", "literal": "в глаза"}], "page": 21}
{"phrase": "БАДИБЕ УНЕБ КЬОГӀАН", "senses": [{"translation": "неприятно; не по душе", "equiv": "approx", "literal": "как сорняк в глазу"}], "examples": [{"av": "Пусмание бадибе унеб кьогӏан хирияб бугин ккола аб.", "ru": ". Осману это также «дорого», как сорняк в глазу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 21}
{"phrase": "БАДИЙ-КӀАЛДИЙ КЪАН ЙИКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "надоесть, быть в тягость кому-л.; пристать как репёй", "literal": "сидеть в глазах и устах"}], "examples": [{"av": "ГӀанчӏай жо йигин дир гьай, дагьай гӏадамаздаги бадий-кӏалдий къан йигин, тӏалаб гьабе.", "ru": "Неспокойная, боевая она у меня, и у людей на языке; позаботься о ней.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 21}
{"phrase": "БАДИ-КӀАЛДИСА ВАККИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "надоесть кому-л.; быть как бельмо на глазу", "equiv": "approx"}], "page": 21}
{"phrase": "БАДИСА БАДИБЕ", "senses": [{"translation": "лицом к лицу; с глазу на глаз", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Амма щай гьев, микьго къо гьаниб баниги, я бадиса бадиве, ялъуни цогидал аскӏор рукӏун, ясалъул васасда кӏалъачӏев.", "ru": "Но почему он, проведя здесь восемь дней, не пого-ворил с сыном своей дочери ни с глазу на глаз, ни на людях?", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 21}
{"phrase": "БАДИСА ТӀАТӀИ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "приставать, надоедать; приставать с ножом к горлу", "equiv": "approx", "literal": "из глаз сало вытаскивать"}], "page": 21}
{"phrase": "БАДИСАН БАКЪ БАККАРАЙ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "красивая, прекрасная", "literal": "из глаз солнце сияет"}], "examples": [{"av": "Бакъдаб росулъ йикӏана, кӏодоца абухъе «бадисан бакъ баккарай» гӏадай берцинай цо яс.", "ru": "В ауле Бакдаб жила, как рассказывала бабушка, девушка невиданной красоты, «из глаз которой сияло солнце».", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 21}
{"phrase": "БАДИСАН КАНЛЪИ ИНЕ", "variants": ["БОСИЗЕ"], "senses": [{"translation": "сильно разозлиться; рвать и метать", "literal": "из глаз свет ушёл"}], "examples": [{"av": "Бадисан канлъи ана, Бадисан бакъ бахъана.", "ru": "Потемнело в глазах, Солнце погасло.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 21}
{"phrase": "БАЗАР БИХХИЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "сломать, разогнать базар"}], "examples": [{"av": "Ахир милициялъ кӏвар кьечӏебани, Асар хутӏун буго базар биххизе.", "ru": "Если б не вмешалась милиция. Базар безусловно распался бы.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 22}
{"phrase": "БАЙТУЛМАН ДУНИЯЛ", "senses": [{"translation": "проклятый мир!, проклятая жизнь!"}], "examples": [{"av": "— Гьай, байтулман дуниял! — абуна цо къоялъ ДОС. — Бищунго хирияб жоялдаса инкар гьабизе ккараб унтигӏаги тӏамураб щайха бетӏергьанас диде?", "ru": "— Проклятая жизнь! — сказал он однажды. — Я должен отказаться от самого дорогого моему сердцу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 22}
{"phrase": "БАК АРАБ ЧИРАХЪ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "умный, проницательный человек; светлая голова", "literal": "горящая лампа"}], "page": 22}
{"phrase": "БАККА-БАХЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "намекнуть, дать понять"}], "examples": [{"av": "Хадуб жиндирго рахъ кколел тайпаялъул ХӀасан гӏадал гӏадамаздехун бакка-бахъи гьабизе байбихьана, кватӏичӏого ярагъ кодобе босизе кколин ва гьанжелъагӏан балъго, щивас батӏа-батӏаго гьабураб рагъ гьанже цолъун гьабизе кколин абун.", "ru": "Он подумал, что нужно дать знать людям, преданным им, как Хасан, что пора браться за оружие и начать борьбу за общее дело сообща, а не поодиночке.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 22}
{"phrase": "БАККУН БАЧӀУНЕБ ЦӀИА", "labels": ["ритор."], "senses": [{"translation": "восходящая звезда (о ком-л.)"}], "examples": [{"av": "Гьев вукӏана гӏолохъанав гӏалимчи, баккун бачӏунеб цӏва.", "ru": "Это был молодой учёный, восходящая звезда.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 22}
{"phrase": "БАКЪ АГИ, КЪО АГИ", "senses": [{"translation": "гонять лодыря, бить баклуши", "equiv": "approx", "literal": "солнце бы зашло, день бы ушёл"}], "examples": [{"av": "Амма вас цебего гӏадин щибго хӏалтӏиги гьабичӏого, бакъ аги, къо агиян тира сверун вукӏун вуго.", "ru": "Но парень, как и раньше, ничего не делал и продолжал гонять лодыря.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 22}
{"phrase": "БАКЪ БАРАБ ХУР ГӀАДИН", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "как поле, опалённое солнцем"}], "examples": [{"av": "Гьей бакъ бараб хур гӏадин якъван, тӏогьиллъун, ечӏан уней йикӏана.", "ru": "Она увядала и таяла, словно поле под жгучими лучами солнца.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪ ККВЕЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "держать солнце (о затмении солнца)"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪ ККВЕЙ", "senses": [{"translation": "затмение солнца", "literal": "держание солнца"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪ КӀУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "солнце коснулось лучами", "literal": "солнце ударило"}], "examples": [{"av": "ГӀосохъ мугӏрул тӏогьиб бакъ кӏутӏарабго, Бекьи-лъа Махӏал рукъалда къед цураб азбаралъуб къолол думдуми бахъана, гьенибго цадахъ пулеб къелесезул зурмица, тӏохдаса тӏохде бахун, берталъе гӏадамал ахӏана.", "ru": "Как только солнце коснулось своими лучами горных вершин, на дворе, который находился по соседству с Маха из Батлаичи, раздался стук барабана и звук зурны, призывающие всех на свадьбу.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪ ЩОЛАРЕБ БАКӀАЛДА ХӀУЧ ХЪВАЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "(так говорят, когда плохой человек совершит добрый, хороший поступок, и в связи с этим проводят линию в дымоходной трубе.)"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪАЛДА ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "не обращать внимания, пренебрегать; ни во что не ставить", "equiv": "approx", "literal": "на солнце оставить"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪАН ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "запеть песню"}], "examples": [{"av": "Дие бокьун буго бакъан тӏамизе, Гьабги бахӏарзазул къукъа бугелъул.", "ru": "Я хочу песню о них запеть. Ведь они тоже герои.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪАРАБ КӀАЛ", "senses": [{"translation": "голодный человек", "literal": "рот"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪУЛ ГОРДО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "светло, празднично, радостно; достойно,(бг/в. как окно солнца)"}], "examples": [{"av": "Жакъа Дагъистаналъ килищ битӏизе Цо халкъияб къуватлъун чӏела, Къого сон баялъул бергьенлъабазул Бакъул гордо гӏадин гвангъун бихьила. (1", "ru": "Сегодня для Дагестана Мы великая сила, И к двадцатилетию светло и радостно Будут сиять наши успехи.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 23}
{"phrase": "БАКЪУЛ ГЬУМЕР", "senses": [{"translation": "солнце", "literal": "лицо солнца"}], "examples": [{"av": "Варанидул мугъ гӏадаб кӏиго щобда гьоркьосан Гьимулаго разияб бакъул гьумер баккана.", "ru": "Из седловины между гор, утро возвещая, Выглянуло ласковое солнце.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Кьагӏрил тӏегь"}], "page": 24}
{"phrase": "БАКЪУЛ УНТИ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "схватить лихорадку", "literal": "получить солнечную болезнь"}], "page": 24}
{"phrase": "БАКЪУЛАБ КЪО", "senses": [{"translation": "счастливый, светлый день", "literal": "солнечный"}], "examples": [{"av": "Дида лъалаан гьей чӏужугӏаданалда росасдасан цохӏониги бакъулаб къо бихьичӏеблъи.", "ru": "Я знал, что эта жёнщина за всю свою жизнь не видела ни одного радостного дня со своим мужем.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 24}
{"phrase": "БАКЬ БУХЬАРАВ", "senses": [{"translation": "близкий, закадычный [друг]", "literal": "кишкой связанный"}], "examples": [{"av": "ТӀоцеве вачӏана ХӀасанкъади, гьитӏинаб къоялдаса нахъего «бакь бухьарав» дир гьудул.", "ru": "Первым пришёл Гасанкади, мой друг с дётства.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 24}
{"phrase": "БАКӀ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "уступать дорогу кому-л., дать дорогу чему-л."}], "examples": [{"av": "Битӏаралъе бакӏ кьезе ТӀад рахъунеб — годекӏан.", "ru": "Чтоб дать дорогу правде — Встают на годекане.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 24}
{"phrase": "БАКӀАБ БОРЧ", "senses": [{"translation": "тяжёлая, трудная обязанность"}], "examples": [{"av": "Вас гьавуна. Гьесие цохӏо эбеллъи гуреб Эменлъиги гьабуна, гьеб букӏана бакӏаб борч.", "ru": "Родился сын. Матерью и отцом была ему [я], Это был тяжёлый груз", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 24}
{"phrase": "БАКӀАБ ГЬИР", "senses": [{"translation": "жиэненные невзгоды, беды", "literal": "тяжёлый мешок"}], "examples": [{"av": "Гъуждудаса бакӏаб гьир Босун араб гӏадинан, Бералги рацӏцӏун Шамиль Чанцӏул тӏаде вахъарав?", "ru": "Сколько раз просыпался Шамиль, И ему казалось, Будто он сбросил Брёмя жизненных забот.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 25}
{"phrase": "БАКӀАБ КВЕР", "senses": [{"translation": "тяжёлая рука", "equiv": "exact"}], "page": 25}
{"phrase": "БАЛ ТӀУТӀУРАБ ГӀОЩТӀОЦА КАНАХӀИХЬ БИЧӀУЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Тупой топор пня не расколет."}], "page": 25}
{"phrase": "БАЛАГЬ НАХЪЕ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "противостоять невзгодам, беде"}], "examples": [{"av": "Кумек гьарулеб буго Балагь нахъе чӏвайиланӏ", "ru": "Чтоб беде противостоять. Просим помощи у вас.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 25}
{"phrase": "БАЛАГЬАЗ КЪВАЛ ЖЕМИЗЕ", "senses": [{"translation": "пришла беда— отворяй ворота", "equiv": "approx", "literal": "бедами обнять"}], "examples": [{"av": "Дудаги балагьаз буго къвал жемун, Мунги кьалул бидулъ буго чвердолеб...", "ru": "И ты [Кавказ] утопаешь в крови, И тебя беды не обошли...", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Дандчӏвай"}], "page": 25}
{"phrase": "БАЛАГЬАЗУЛ ПИКРУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "думать об опасности"}], "examples": [{"av": "Сверухъ кинабго жо бохараб мехалъ Балагьазул пикру лъица гьабулеб?", "ru": "Когда вокруг так всё радуется, Кто думает об опасности?", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 25}
{"phrase": "БАЛАГЬ АЛДЕ ГЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "искать смерти"}], "page": 25}
{"phrase": "БАЛАГЬАЛЪУЛ ГЪАМАС", "senses": [{"translation": "ящик Пандоры (сназвание пьесы Г. Цадасы)", "literal": "«Сундук бедствий»"}], "page": 25}
{"phrase": "БАЛАГЬАЛЪУЛ ГЬОБО ТИРИЗЕ", "senses": [{"translation": "испить горькую чашу до дна", "literal": "завести мёльницу несчастий"}], "examples": [{"av": "Гьаб гӏакъубаги халкъалде тӏаде бачун рагъ гьабизе ракӏалде ккаразул бутӏрузда тӏад балагьалъул гьобо тираги.", "ru": "Кто задумал эту войну, кто принёс столько несчастий народу, пусть изопьёт горькую чашу до дна.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛАГЬАРАБ БЕР КЪАНЩИЛАЛДЕ", "senses": [{"translation": "в один миг, в мгновение ока", "equiv": "approx", "literal": "пока не успел закрыть глаза"}], "examples": [{"av": "Балагьараб бер къанхцилалде гӏола ясал, сон церекъадилан кколарищха Ахӏмадие яс гьаюраб къо.", "ru": "Не успеешь оглянуться, как дёвочки выросли; как будто вчера сказали, что у Ахмеда родилась дочь.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛАГЬАРАСДА БАТУЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто ищет, тот находит.", "equiv": "exact"}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛАЙ ККЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "полюбить кого-л., влюбиться в кого-л."}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛАЛ ТӀОГЬИБ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "в опасном положении; на краю пропасти (гибели)", "literal": "на самом остриё"}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛКАНАЛДА ТӀАД ГЬАБИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как стервятники над падалью", "literal": "как собака"}], "examples": [{"av": "Гьал абуни, балканалда тӏад гьаби гӏадин, цоцалъ рагъулел, гъеролел руго...", "ru": "Они дерутся меж собой, как стервятники над падалью...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛЪАЛЪУЛ ЗАМАН", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "период разбирательства гражданских дел по адату (до Шамиля)"}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛЪГО-ГӀАТӀГО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "тайно, секрётно, тайком; шито-крыто", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Эбелалъ балъго-гӏатӏго гӏадин йитӏана гьай, жийгоги йитӏуларого йигила, инчӏого ресги гьечӏила.", "ru": "Мать послала её тайком, так как сама занемогла, а не идти было нельзя.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛЪГОЛЪИ БИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "выдавать чью-л. тайну, чей-л. секрёт; раззвонить во все колокола", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Хвезе кканиги, чияр балъголъи бицине бегьуларо.", "ru": "Даже под страхом смерти нельзя выдавать чужую тайну.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 26}
{"phrase": "БАЛЪГОЛЪИ ЦӀЕХЕЗЕ", "senses": [{"translation": "выявить тайну, выяснить все обстоятельства"}], "examples": [{"av": "Амру бугони, дида кӏола Муи йихьизайизе, ккара-таралъул баян лъазабизе, хӏорихъе щолелъул лъар хӏабургъиналъул балъголъи цӏехезе.", "ru": "Если будет приказ, я смогу увидеться с Муй, узнать про всё, выяснить все обстоятельства.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 27}
{"phrase": "БАЛЪГОЛЪИЯЛЪУЛ ГӀОМО", "senses": [{"translation": "тайна, секрет", "literal": "клубок тайны"}], "examples": [{"av": "— Амма,— ян абуна гьес, жиндирго бугеб хӏал бахчизе жигар бахъулаго,— тӏоцебе гара-чӏвари ГӀисаевас-дасан байбихьизе ккола, гьаб балъголъиялъул гӏомо гьесдасан байбихьун бичизе ккола.", "ru": "— Но,— сказал он, стараясь скрыть своё состояние,— надо начинать с Исаева, у него ключ к разгадке этой тайны.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Рихьуларел лъалкӏал"}], "page": 27}
{"phrase": "БАЛЪХЪАДЕРИЦА КОЧӀОХЪАН ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "проявив неуважение, не обратив внимания (Когда певец выступал перед ботлихцами, они постепенно один за другим уходили, оставив его одного.)"}], "page": 27}
{"phrase": "ВАРКАХ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "лишиться достатка, обеднеть; гол как сокол", "equiv": "approx"}], "page": 27}
{"phrase": "БАРКАТ ГЬЕЧӀЕБ", "senses": [{"translation": "проклятый, несчастливый"}], "examples": [{"av": "Валлагъ, биллагь гьелдаса барках гьечӏеб бакӏ дида батичӏо.", "ru": "Я ещё не видел более проклятого места.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 27}
{"phrase": "БАРКАТ ЛЪЕГИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "пусть будет счастье!, да будет благополучие!"}], "page": 27}
{"phrase": "БАРКАТ АБ ЦӀАР", "senses": [{"translation": "достойное имя"}], "examples": [{"av": "Машааллагь, баркатаб цӏар! Махӏмуд Апандил шапакъат щварав ватагиха ав.", "ru": "Да, пойстине достойное имя! Пусть он будет достоин награды Махмуда Апанди.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 27}
{"phrase": "БАРКАТАЛЪУЛ КЪАЛИ", "labels": ["шутл."], "senses": [{"translation": "щедрый человек", "literal": "мерка добра"}], "page": 28}
{"phrase": "БАРЩАРАЛ РЕКЪОЛА КЪВАРИЛЪИ ККАНИ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Те, кто в ссоре, мирятся при несчастье."}], "page": 28}
{"phrase": "БАСАНДУЛЕБ РАКӀГИН", "senses": [{"translation": "с радостью, с волнением", "literal": "с танцующим сердцем"}], "page": 28}
{"phrase": "БАСРА ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "унижать", "literal": "привести в ветхость"}, {"n": 2, "translation": "стыдить, позорить; я:? поднимать на смех"}], "page": 28}
{"phrase": "БАСРИЯБ ГӀАДАТ", "senses": [{"translation": "старый обычай"}], "examples": [{"av": "Басриял гӏадатал, гьезул хутӏелал Хадур лъугьин буго лъугӏиго гьечӏеб.", "ru": "Старые обычаи, они ещё живы. Свой пустили корни везде.", "author": "Адалло", "source": "Наслабахъа наслабахъе"}], "page": 28}
{"phrase": "БАСРИЯБ СОН ТӀОБИТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "провожать старый год"}], "examples": [{"av": "ЦӀураб туманкӏ гӏадин, хӏадурго вуго Квер босун басрияб сон тӏобитӏизе.", "ru": "Всё готово давно, Чтоб старый год проводить.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 28}
{"phrase": "БАСРИЯБГИ ЦӀУНЕ, ЦӀИЯБГИ ЛЪАЙ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Храни прошлое, знай новое."}], "page": 28}
{"phrase": "БАТӀУЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "отвергать что-л.; отбиваться руками и ногами", "equiv": "approx"}], "page": 28}
{"phrase": "БАХЪАРАБ ГЬУРИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как смерч, как ураган; В мгновение ока", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Бахъараб гьури гӏадин, ГӀанкӏабазулъ речӏчӏана.", "ru": "Словно ураган Напал он на кур.", "author": "ХӀ. ХӀабибов", "source": "ХӀелеко"}], "page": 28}
{"phrase": "БАХЪАРАБ ХВАЛЧЕН ГӀАДИН", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "готовый ко всему", "literal": "как сабля, вынутая из ножен"}], "page": 28}
{"phrase": "БАХЬИ КЪОСАРАВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "противный, неприятный"}, {"n": 2, "translation": "безнравственный"}, {"n": 3, "translation": "злосчастный, неудачливый"}], "examples": [{"av": "Бахьи къосарав гьав михъичиде бугеб рекӏел гъанцӏиялъ ургьимесалдаго гъаргъар базабун буго Муида.", "ru": "К этому противному усатому человеку Муй чувствовала неприязнь.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 28}
{"phrase": "БАХЬИНАБ НОДО", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "белоснежный лоб (о красивом, умном человеке)"}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРАЗУЛ СОРДО", "senses": [{"translation": "брачная ночь", "literal": "ночь жениха и невесты"}], "examples": [{"av": "Цо-цо мехалда гьалда ракӏалде кколаан бахӏаразул сордо букӏарабаниян.", "ru": "Иногда она мечтала, чтобы [в её жизни] была брачная ночь.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРАЙ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как невеста, как красная девица"}], "examples": [{"av": "Цинги берталъ йигей бахӏарай гӏадин, Нечеялъ, рохиялъ багӏарлъула гьел.", "ru": "Затем, как красные девицы. От стыда краснеют они.", "author": "Ш. Мухӏамадов", "source": "Инсухълъи"}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРАЛ ГЬАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "играть свадьбу", "literal": "делать жениха и невесту"}], "examples": [{"av": "Бахӏарал гьаризе заман тӏаде щолеб мехалда, цо нухалъ рохьое ине рес щвана Написатие.", "ru": "Перед тем как сыграть свадьбу, Написат сумела ещё раз выбраться в лес.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРЧИ КЬАЛДА ХОЛА, ХӀАЛИХЬАТ БОСНОВ ХОЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Герой умирает в бою, трус — в постели."}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРЧИЯС БАДИБЕ АБУЛА, ХӀАЛИХБАТ НАХЪАСАН КӀАЛЪАЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Храбрый говорит в лицо, трус — за спиной."}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРЧИЯС БАЛЪГОЛЪИ ХАБАЛЪЕ БОСУЛЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Герой уносит тайну в могилу."}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРЧИЯС ГӀАЙИБ ЖИНДАГО ЧӀИАЛА, ХӀА ЛИХЬАТАС ГӀАЙИБ ЧИЯДЕ РЕХУЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Храбрый берёт вину на себя, трус валит на другого."}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРЧИЯСУЛ КЪОРОЛАЙЛЪУН ЙИКӀИН ЛЪИКӀ, ХӀАЛИХЬАТАСУЛ ЛЪАДИЛЪУН ЙИКӀИН НЕГӀАН", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Лучше быть вдовой героя, чем женой труса."}], "examples": [{"av": "ГӀадада гуро мугӏрул руччабаз абулеб «бахӏарчиясул къоролайлъун йикӏин лъикӏин, хӏалихьатасул лъадилъун йикӏинегӏан».", "ru": "Недаром горянки говорят, что лучше быть вдовой героя, чем женой труса.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 29}
{"phrase": "БАХӀАРЧИЯСУЛ КӀИГО РАГӀИ БУКӀУНАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Храбрый слов на ветер не бросает.", "literal": "у храброго двух слов не бывает"}], "page": 30}
{"phrase": "БАХӀС ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "спорить о чём-л., обсуждать что-л.; судить да рядить", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Бегьулеб жойищ, жамагӏаталъ годекӏаниб росдал гӏеласул рахъалъ гӏадин, мутагӏеласги мударисасги аллагь гьоркьов ккун бахӏс гьабизе, гьесул хӏалтӏул бицине?", "ru": "Слыханное ли дело, чтоб, как джамаат обсуждал сельского старосту на годекане, учитель и ученик обсуждали Аллаха и его дела?", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 30}
{"phrase": "БАЦӀ БИХЬИДАЛ ЦӀЦӀЕ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "трусливо, испуганно; ни жив ни мёртв", "equiv": "approx", "literal": "как коза, увидевшая волка"}], "page": 30}
{"phrase": "БАЦӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "прекрасно"}], "examples": [{"av": "— Кин вугев мун, дир гьудул?— Бацӏ гӏадин вуго!", "ru": "— Как ты себя чувствуешь, мой друг?— Прекрасно!", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Рихьуларел лъалкӏал"}], "page": 30}
{"phrase": "БАЦӀИЕ БУХЬАРАБ ХӀАМА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "обречённо", "literal": "как осёл, привязанный для волка"}], "page": 30}
{"phrase": "БАЦӀИКЬА ХӀИНКЪАРАС ГӀИ ГЬАБУЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто волков боится, у того овец не будет. Волков бояться — в лес не ходить.", "equiv": "approx"}], "page": 30}
{"phrase": "БАЦӀИЛ БЕРАЛ РОХЬОР", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Глаза волка в лесу. Как волка ни корми, он всё в лес смотрит."}], "page": 30}
{"phrase": "БАЦӀИЛ ЦЕР ЛЪУГЬИНЕ", "senses": [{"translation": "стать хитрым (о волке)"}], "examples": [{"av": "Заманаялъдай доб бацӏил цер лъугьине гьабуна, цаби рихьизе лъалеб куц данде кколеб мехалъ.", "ru": "Не время ли превратило того волка в лису, до чего любезен со всеми, когда нужно.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 30}
{"phrase": "БАЧЕ КВЕР", "interjection": true, "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "здравствуй!", "literal": "дай руку!"}], "examples": [{"av": "Баче квер, дун гӏураб гӏагараб Ватӏан, Дица гӏумру кьолеб кьерилалъул ракь!", "ru": "Дай руку мне, Родина моя, где вырос я. Земля моя, сверстница моя, за тебя жизнь отдам я.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 30}
{"phrase": "БАЧИЛ РИГЬАЛДАГО", "senses": [{"translation": "в раннем возрасте, ещё в колыбели; молоко на губах не обсохло", "equiv": "approx", "literal": "в возрасте телёнка"}], "examples": [{"av": "Бачил ригьалдаго чагъир гьекьезе, Чияца малъунищ, дудаго лъанищ?", "ru": "Ещё не обсохло молоко на губах, Пить вино сам научился или кто научил?", "author": "Т. Таймасханов", "source": "ХӀасрат"}], "page": 31}
{"phrase": "БАЧӀИН БАКӀАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "собирать урожай"}], "examples": [{"av": "Ва гьале бачӏин бакӏаризе лъикӏалан заман букӏаго, тракторазул станалда гьес тӏибитӏана турут.", "ru": "Хотя не настало ещё время убирать урожай, он уже постелил палас с д л я собранного урожаям в тракторном стане.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 31}
{"phrase": "БАЧӀУНЕБ БОРЦЕ, УНЕБГИ БОРЦЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Пригляды вайся к будущему, прошлого тоже не забывай."}], "page": 31}
{"phrase": "БАШЛА ГБАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "начинать что-л., приступать к чему-л. приняться за что-л.; положить начало чему-л."}], "examples": [{"av": "Чарухъ-хьитӏги бахъун, башла гьабуна.", "ru": "Закатав рукава, примемся за дело.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 31}
{"phrase": "БАЩАД ГЬАБУН БИКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "делить поровну"}], "examples": [{"av": "Гьадингоги къанагӏатаб чадил кесек бащад гьабун бикьана гьелъ бес да лазе.", "ru": "Она делила этот кусок хлеба поровну с сиротами.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 31}
{"phrase": "БАЯНАБ АЧУ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "злой умысел"}], "page": 31}
{"phrase": "БЕГӀ БЕКАРАВ", "senses": [{"translation": "диал: некрасивый, невзрачный", "literal": "со сломанным обликом"}], "page": 31}
{"phrase": "БЕГӀЕРАБ ГӀАКЪЛУ", "senses": [{"translation": "острый, живой ум; ума палата"}], "examples": [{"av": "Гьазул гӏакълу бегӏераб, бералги цӏодорал рукӏине ккола.", "ru": "У них должен быть живой ум и прозорливые глаза.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Рихьуларел лъалкӏал"}], "page": 31}
{"phrase": "БЕГӀЕРАБ КАЛАМ", "senses": [{"translation": "умный разговор; острословие", "literal": "острый"}], "examples": [{"av": "...я Мухӏумил, яги Муртазагӏалил бегӏераб кала-малдаса, критикаялдаса жив хӏинкъулареб, жиндир рекӏее бокьухъе кеп кьабгӏизе ихтияр кьураб заман.", "ru": "...ни Магомы, ни Муртузаали, ни их критики и острословия я не боюсь и живу так, как мне хочется.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 32}
{"phrase": "БЕГӀЕРАВ ЧИ", "senses": [{"translation": "умница; светлая голова", "literal": "острый человек"}], "page": 32}
{"phrase": "БЕКАРАБ БОХ Я КЪОКЪЛЪУЛА, Я ХАЛАЛЪУЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Сломанная нога становится или короткой или длинной."}], "examples": [{"av": "— Бекараб бох я къокълъула, я халалъула, щиб бугониги ккеларищха,— ян жавабги кьун цодагьав цеве тӏун ана ГӀумардада.", "ru": "— Сломанная нога становится или короткой или длинной, что поделаешь, что-нибудь да будет,— ответил Омардада и пошёл вперёд.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 32}
{"phrase": "БЕКАРАБ РАКӀ", "senses": [{"translation": "разбитое сердце, сломанная жизнь", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Кида кӏочон телеб кидаго сахлъиларедухъ бекараб, гьайбатав гӏолохъанчиясул ракӏ.", "ru": "Забудется ли когда-нибудь исковерканная жизнь молодого человека.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумрудул дарсал"}], "page": 32}
{"phrase": "БЕКАРАБ ТАЛИХӀ", "senses": [{"translation": "несчастье, невезение", "literal": "сломанное счастье"}], "page": 32}
{"phrase": "БЕКИЧӀОГО БЕТӀЕР БУХЬУНГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не завязывай голову, пока не разбил её."}], "page": 32}
{"phrase": "БЕКБИЧӀЕС ХУР ЛЪИЛЪУЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто не сеет, тот не жнёт."}], "page": 32}
{"phrase": "БЕР БАХИЛАВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "красивый", "literal": "глаз радующий"}, {"n": 2, "translation": "отважный"}], "examples": [{"av": "Бергьенлъиялъул къоялъ Рагъ-кьалалъул бициндал, Бер бахилал бахӏарзал Рачӏуна берда цере.", "ru": "В день Победы мы вспомним о молодых и отважных парнях, Что с поля брани не вернулись.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 32}
{"phrase": "БЕР БАХЪИЗЕ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "дать руку (голову) на отсечение", "literal": "дать глаз вырвать"}], "examples": [{"av": "Бицаралда пашманлъун, гьабуралда ракӏ бухӏун, Мун угьдизе ккечӏони, кквела гьаб бер бахъизе.", "ru": "Даю я голову свою на отсечение, Что вскоре пожалеешь ты обо всём, Что говоришь сейчас и делаешь.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 33}
{"phrase": "БЕР БЕЦЦЛЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "ослепнуть", "literal": "глаза ослепли"}, {"n": 2, "translation": "преградить путь, дорогу кому-чему-л.; чинить препятствия"}], "examples": [{"av": "ГӀебаб черхалъ чармил гордоги рахан, Гуллил бер беццлъизе гьабуна васас.", "ru": "Грудью своей закрыв амбразуру. Парень преградил путь пуле.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 33}
{"phrase": "БЕР БИХХАРАБ ЖО", "senses": [{"translation": "диковинная вещь", "literal": "вещь, от которой глаза разбегаются"}], "examples": [{"av": "Сундаго хӏикмат гьабиларилан пахруго чӏарав ГӀумардадал бер биххараб жо гьесда бихьизабизе кӏвеялдаса йохун йикӏана дун.", "ru": "Я радовалась, что заставила Омардада удивиться, показав ему необычную вещь.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 33}
{"phrase": "БЕР БИХХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "растеряться; глаза разбежались"}], "page": 33}
{"phrase": "БЕР БИХХИЛЕДУХЪ", "senses": [{"translation": "на удивление; подумать только!", "equiv": "approx", "literal": "глазом разбежавшись"}], "examples": [{"av": "Цо рахъалда ахал, цо рахъалда нартил буругъазул кьерал — гьаб гӏуроги къан, гӏадамазул кверазухъ урхьун букӏараб авлахъ бер биххиледухъ цӏилъила.", "ru": "На одной стороне сады, на другой — нефтяные вышки — и измёнится всем на удивление поле, тоскующее по рукам человека.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 33}
{"phrase": "БЕР БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "посмотреть, бросить взгляд", "literal": "глаз поднять"}], "page": 33}
{"phrase": "БЕРТИН БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "справлять свадьбу", "literal": "поднимать"}], "examples": [{"av": "Хинкӏазда тӏаде буссун Дуца балеб гьаб гьанги Бертин борхизе гӏела.", "ru": "Этого мяса и хинкалов, Что ты кладёшь на стол, Хватит, чтоб справить свадьбу.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 34}
{"phrase": "БЕРЦИНАБ КӀАЛ КӀАЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "найти доброе, приятное слово"}], "examples": [{"av": "ГӀелаха диеги, гьудул-гьалмагъасул хъизаналъе щиб хӏажат бугебан гьикъизе, гьелда цо берцинаб кӏал кӏалъазе гьезул дове ваккизе заман батичӏелъул.", "ru": "Я тоже хорош, не мог найти времени, чтоб побеспокоиться о семье друга, найти для них утешительное, доброе слово.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 34}
{"phrase": "БЕРЦИНГО ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "вести себя прилично; быть спокойным, уравновешенным"}], "examples": [{"av": "Ахӏи-хӏуралъ хехдари ханзабалъ букӏунаро, Рекӏелъ цо лъун, цо бицун, берцинго чӏезе", "ru": "ккола. Умные люди не торопятся, И ты будь всегда уравновешенным.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 34}
{"phrase": "БЕС ДАЛ ВАС", "senses": [{"n": 1, "translation": "сирота"}, {"n": 2, "translation": "неродной сын, пасынок"}], "examples": [{"av": "ЦӀияв росас бесдал вас восичӏого телевлъи, Гьав къаси гьавурав вас рес къотӏун хутӏи-левлъи.", "ru": "Новый муж не примет пасынка, И мальчик останется совсем один.", "source": "Къатӏраби"}], "page": 34}
{"phrase": "БЕСДАЛ ЛЪИМАЛ", "senses": [{"translation": "сироты", "literal": "дети без родителей"}], "examples": [{"av": "Къваридго ратана дол бесдал лъимал, Дуеги рокьулел, мунги вокьулел.", "ru": "Были печальны и грустны те сироты. Что тебе были дороги и в тебе не чаяли души.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Кучӏдул"}], "page": 34}
{"phrase": "БЕСДАЛ ХУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "осиротеть, потерять родителей", "literal": "без родителей остаться"}], "examples": [{"av": "Гъоркьисала хасало чияр гӏияда вукӏарав чи кьурса гъоркье рехун ГӀ а лиги хун, гьесул щуго гьитӏинаб лъимер бесдал хутӏана.", "ru": "Прошлой зимой, спасая чужих овец, погиб Али, сорвавшись со скалы, и его пятеро маленьких детей осиротели.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 35}
{"phrase": "БЕСДАЛ ЯС РОСАСЕ КЬОЛЕЛ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "для отвода глаз, не от души", "literal": "как будто неродную дочь замуж выдают"}], "examples": [{"av": "Жидерго гӏумру цӏи гьабизе бугеб колхозалде гьаз рехулеб боцӏи бихьуларищ, бесдал яс росасе кьолел гӏадин руго.", "ru": "Смотрите, какой плохой скот они сдают в колхоз, который улучшит их жизнь, будто бы неродную дочь замуж выдают.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 35}
{"phrase": "БЕСДАЛАСУЛ ГЪАСИТО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "[жить] одиноко, в нужде", "literal": "как очаг бедняка"}], "examples": [{"av": "Шуго минуталъ цере цӏаял кунчӏун рукӏана, Гьанже дун бесдаласул гъасито гӏадин вуго.", "ru": "Егцё недавно всё было у меня, А теперь я одинок, как очаг без огня.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 35}
{"phrase": "БЕТӀЕР БАХЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "прожить жизнь; жизнь про-жить — не поле перейти"}, {"n": 2, "translation": "вести хозяйство"}], "examples": [{"av": "Щибха гьабилеб, мугъги къуличӏого бакъги чӏвачӏого бетӏер бахъуларелъул.", "ru": "Что же делать, не согнув спины и не потрудившись, жизнь не проживёшь", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 35}
{"phrase": "БЕТӀЕР БЕКАДӀ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "пусть треснет твоя голова!"}], "page": 35}
{"phrase": "БЕТӀЕР БЕКУН ДАГӀБАДИЗЕ", "senses": [{"translation": "горячиться, браниться; не сдаваться (напр, в споре)", "literal": "ругаться, сломав голову"}], "examples": [{"av": "Бакъдасезе хӏалалал хурзалги данде ран хӏарамаб колхоз хӏажат гьечӏилан, бетӏер бекун дагӏбадулевги вукӏун, нахъа бищунго бетӏералде босун хӏалтӏизе лъугьана гӏаммаб магӏишаталда.", "ru": "Хотя горячился он, что объединивший исконные земли батлухцев колхоз не пойдёт на пользу, потом сам же и работал больше всех в общем хозяйстве.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 35}
{"phrase": "БЕТӀЕР БЕТӀИРАЛЪУХЪ ХИСИЗЕ", "senses": [{"translation": "менять баш на баш", "equiv": "approx", "literal": "голову на голову"}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР БИГЬАРАБГО", "senses": [{"translation": "как только в голове прояснилось", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Бетӏер бигьарабго рогьалилъ гьесда Жинца гьабураб иш... гьаб щибан ккана.", "ru": "Как только в голове прояснилось, Он осознал содеянное.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР БИЛИЗЕ", "senses": [{"translation": "потерять голову", "equiv": "exact"}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР БУГОНИ, ТӀАГЪУР КАМУЛАРЕБ, ТӀАЖУ БУГОНИ, РУХЬЕН КАМУЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Была бы голова, шапка найдётся; были бы штаны, шнурок найдётся; Была бы шея, [а] хомут найдётся."}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР ГБЕЧӀЕБ ХӀАЛТӀИ", "senses": [{"translation": "головотяпство", "literal": "работа без головы"}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР ГБЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "недалёкий, безмозглый; пустая голова", "literal": "не имеющий головы"}], "examples": [{"av": "ТӀагьур бекун лъуралги Бетӏер гьечӏел рукӏуна.", "ru": "И те, что носят шапки набекрень. Часто бывают с пустой головой.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР ГЬОРОЗЕГӀАН УРГЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "размышлять, предаваться мыслям", "literal": "пока голова не опухнет"}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР ГӀАДАЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "морочить голову кому-л.", "equiv": "approx", "literal": "голову дурной сделать"}], "examples": [{"av": "— Гьороб цӏа ккагийин дур, дуца дир гьаб бетӏер гӏадал гьабугеӏ", "ru": "— Чтоб твой сарай сгорел, не морочь ты мне голову!", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР ДАЛИЗЕ", "senses": [{"translation": "повесить голову; призадуматься, пригорюниться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Бечедазин абуни, гьелъул гӏаксалда, байбихьана бутӏрул дализе риччазе, макраби ургъизе, гъоркьчӏелал гьаризе.", "ru": "А богачи что-то притихли, наверно, придумывают разные уловки, строят козни.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 36}
{"phrase": "БЕТӀЕР ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "опознать кого-л., что-л.", "literal": "голову поймать"}], "page": 37}
{"phrase": "БЕТӀЕР КЪУЛИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "приветствовать кого-л., поклониться кому-л.", "literal": "голову наклонить"}, {"n": 2, "translation": "подчиниться, повиноваться"}, {"n": 3, "translation": "опуститься (морально)"}], "examples": [{"av": "Гьаз бицанихъего, Муртазагӏалица, рухӏгӏан хирияй лъади хабалъ лъуниги, бетӏер къулизе течӏо.", "ru": "Муртазаали не опустился даже тогда, когда похо-ронил свою любимую жену.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 37}
{"phrase": "БЕТӀЕР КЬВАТӀИЛЕБ ХӀАЛАЛЪ", "senses": [{"translation": "так, что голова лопалась (трещала)"}], "examples": [{"av": "...бихьулеб букӏана бищун жавабияб заман тӏаде щун букӏин, жиб-жиб кагъат гӏодобе рехилалде гьезул щивав ургъулев вукӏана бетӏер кьватӏилеб хӏалалъ.", "ru": "...наступал самый ответственный момент. Прежде чем выбросить письма, каждый из них думал так, что голова лопалась.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 37}
{"phrase": "БЕТӀЕР ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "склонить голову", "literal": "положить"}, {"n": 2, "translation": "сложить голову за что-л."}], "examples": [{"av": "Батизе бегьула гьелъий хӏажалъун Гъапуллъараб мехалъ бетӏер лъезе бакӏ.", "ru": "Быть может ей нужно место. Чтоб голову свою приклонить.", "author": "Ш. Мухӏамадов", "source": "Инсухълъи"}], "page": 37}
{"phrase": "БЕТӀЕР МОКЪРОКЬ ТУНКИЗЕ", "senses": [{"translation": "поумнеть; на браться ума", "literal": "стукнуться головой в потолок"}], "page": 37}
{"phrase": "БЕТӀЕР РАДАЛ БАТУЛЕБ БАКӀАЛДА ЛЪЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Клади голову там, где найдёшь её утром (т. е. ночуй дома)."}], "page": 37}
{"phrase": "БЕТӀЕР СВЕРИЗЕ", "senses": [{"translation": "сойти с ума", "literal": "голова кружится"}], "examples": [{"av": "— ХӀай тани щибан гьев вагъаризавичӏого. Гъор-кьгоги согӏав гьесул, гьанже бетӏерги сверун бихьу-лин,— абун нахъоги рагӏи рехана Халуница.", "ru": "— Да оставьте вы его в покое. И раньше грубый, теперь он вообще сошёл с ума,— добавила Ха лун.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 37}
{"phrase": "БЕТӀЕР УНТИЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "надоедать", "literal": "вызывать головную боль"}], "page": 38}
{"phrase": "БЕТӀЕР ХЪАХӀ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "прибавить седины"}], "examples": [{"av": "Дур бетӏер хъахӏ гьабизе Чанги буран бахъана.", "ru": "Седины прибавили тебе Бури, что прошли сквозь твою жизнь.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 38}
{"phrase": "БЕТӀЕР ХЪАХӀЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "голова побелёла; поседёть, постарёть", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дир рокьи ккун буго гьаб дунялалъухъ, Ва бокьулеб гьечӏо бетӏер хъахӏлъизе.", "ru": "Я влюблён в этот мир И не хочу старёть.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "ХӀасрат"}], "page": 38}
{"phrase": "БЕТӀЕР ХЪВАН", "senses": [{"translation": "до краёв [заполненный]", "literal": "верх сняв"}], "page": 38}
{"phrase": "БЕТӀЕР ХӀАЛТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "соображать, понимать; котелок варит", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Хадуб бетӏер хӏалтӏизе лъугьараб мехалъ, хӏинкъун ракӏ данде къан ун лъугьана.", "ru": "Когда я поняла что к чему, от страха сёрдце моё сжалось.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 38}
{"phrase": "БЕТӀЕР ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "берёчь себя", "literal": "голову"}, {"n": 2, "translation": "бе-рёчь каждую голову скота"}], "page": 38}
{"phrase": "БЕТӀЕР ЧУЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "успокоиться, успокоить нёрвы, отдохнуть", "literal": "голову расслабить"}], "examples": [{"av": "Гьединаб мехалъ ХӀасанбегица абулаан хӏалтӏуца свакараб, шагьаралъул хъуй-хъаялъ ахцазабураб бетӏер чучизе вачӏунин жив Гьиндивейилан.", "ru": "Гасанбёк говорил, что он приезжает в Тиндиб, чтобы отдохнуть вдали от городского шума и суеты.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 38}
{"phrase": "БЕТӀЕР ЧӀАХЪАЯВ", "senses": [{"translation": "о, всемогупдий!", "literal": "чтоб голова твоя здравствовала!"}], "examples": [{"av": "Бетӏер чӏахъаяв хан, гьеб бициналде, Цо гьари буго дир гурхӏел гьабеян.", "ru": "о, всемогущий хан, прежде чем сказать, Просьба есть у меня: помилуй.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 38}
{"phrase": "БЕТӀЕР ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "наказать, избить; намылить шею"}], "examples": [{"av": "Цингиги Сунайнат ятӏалъарайго, Бетӏер чӏвазе аскӏов чи тӏагӏаравго.", "ru": "Супайнат ушла от него, Теперь некого наказывать,..", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕТӀЕР ЩУЩАЗЕ", "senses": [{"translation": "терять голову, самообладание (букв. голову разрушить"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕТӀЕРАЛДА ВУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "взять на себя [обязанность], обязаться что-л. делать", "literal": "быть во главе"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕТӀЕРАЛДЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "выпасть на долю", "equiv": "approx", "literal": "на голову пасть"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕТӀЕРЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "возглавлять; главенствовать", "literal": "главенство делать"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕТӀЕР-МАГЪ ГЬЕЧӀОГО", "senses": [{"translation": "с пятого на десятое", "literal": "не имея головы и хвоста"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕЦЦ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "ослепить"}, {"n": 2, "translation": "надуть, обмануть"}], "examples": [{"av": "ТӀадагьал реццаца бецц гьавичӏого, Кечӏ, цӏуне мацӏ, намус гьал бацӏаздасан.", "ru": "Не ослепи меня хвалой дешёвой. Песня моя, честь мою береги.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Магӏарул къиса"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕЦЦАБ БАКЬ", "senses": [{"translation": "слепая кишка"}], "examples": [{"av": "Гьаниб часталда ракълилал къоязда беццаб бакь унтиги лъугьа-бахъинлъун бицуна.", "ru": "Здесь, в части, в мирные дни событием считают даже заболевание слепой кишки.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕЦЦАБ ДАР АН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "делать вслепую что-л.; покупать кота в мешке", "equiv": "approx", "literal": "слепой торг делать"}], "examples": [{"av": "— Дуца Парихан, дун беццал дармал гьарулев чилъун рикӏкӏунге, ясалда гьикъичӏого дица рагӏи кьечӏо.", "ru": "— Ты не думай, Парихан, что я действую вслепую — без согласия девушки я слова не давал.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕЦЦАБ РАГӀАД РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "бросать тень на кого-что-л."}], "examples": [{"av": "Радалги лъикӏ вукӏарав гьудул къаде барщула, Къалъараб вацлъиялде беццаб рагӏад рехула.", "ru": "Ещё утром приветливый, друг к обеду ссорится. На светлую дружбу тень печали бросает.", "author": "М. Гунащов", "source": "Магӏарул бакънал"}], "page": 39}
{"phrase": "БЕЦЦАБ ЧӀУХӀИ", "senses": [{"translation": "надменность", "literal": "слепая гордость"}], "examples": [{"av": "Беццаб чӏухӏиялда тӏад чӏахӏ бижаги, ЧӀолохъжо бала гьелъ гьагав чиясда.", "ru": "Пусть гордости не будет надменной, Хомут на глупого надевает она.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 40}
{"phrase": "БЕЦЦАВ ЧИ НЕЧОЛАРЕВ, ГӀИНКЪАВ ЧИ ХӀИНКЪУЛАРЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Слепой не стесняется, глухой не боится."}], "page": 40}
{"phrase": "БЕЦЦГО ГАЛИ ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "сделать что-л. не подумав, опрометчиво, вслепую; потерять голову", "literal": "сделать шаг вслепую"}], "examples": [{"av": "Ургъичӏого беццго га лиги тӏамун, Гьел пашман гьаруге, дир магӏарулай!", "ru": "Девушка-горянка, головы не теряй, Родителей своих не огорчай!", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 40}
{"phrase": "БЕЦӀАБ АГЬЛУ", "senses": [{"translation": "тёмный народ", "literal": "слепой"}], "examples": [{"av": "Гьединлъидал бецӏаб агьлу кантӏизабизе, гьезул ракӏазулъ рагъулаб шавкъ бижизабизе бажарулел вакилзаби хӏажат руго.", "ru": "Чтобы пробудить в сознании этих тёмных людей воинский дух, нужны умелые руководители.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 40}
{"phrase": "БЕЦӀАБ ГӀУМРУ", "senses": [{"translation": "тьма, невежество", "literal": "тёмная жизнь"}], "examples": [{"av": "Бецӏаб гӏумру борлъ-борлъун, Рагӏи бицарав Махӏач...", "ru": "Махач, который был Как света луч во тьме...", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 40}
{"phrase": "БЕЦӀЛЪИ РЕХИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "стемнеть, потемнеть"}, {"n": 2, "translation": "помрачнеть; омрачиться"}], "examples": [{"av": "ЧӀанкӏал рокъове гьев тӏад вуссиналде, мугӏрузул кӏкӏалабахъе сардил бецӏлъи рехана.", "ru": "Пока он вернулся в дом Чанка, в горах уже стемнело.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 40}
{"phrase": "БЕЧЕДАБ БАЧӀИН", "senses": [{"translation": "богатый урожай", "literal": "приход"}], "examples": [{"av": "Лъагӏалил мехазул хирияб заман — Хаслихълъи бачӏана бачӏин бечедаб.", "ru": "Прекрасное время года — осень пришла, Богатый урожай с собой принесла.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "ЦӀваби кенчӏелел руго"}], "page": 41}
{"phrase": "БЕЧЕДАБ РАКӀ", "senses": [{"translation": "доброе, щедрое сердце", "literal": "богатое"}], "examples": [{"av": "ГӀалил-Махсутӏ вукӏана нижер росулъ бищунго мискинавин абулев чи. Амма ракӏ гьесул бищунго бечедаб букӏана.", "ru": "Али-Максуд был в нашем селе самым бедным человеком, но сердце у него было самое доброе.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 41}
{"phrase": "БЕЧЕДАСУЛ РОКЪОБ — КЪОЙИЛ БЕРТИН", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "В доме у богача каждый день свадьба."}], "page": 41}
{"phrase": "БЕЧЕЛЪИЯЛЪ ЦЦУЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "с жиру беситься", "equiv": "approx", "literal": "от богатства"}], "page": 41}
{"phrase": "БЕШКЕШ КЬЕЗЕ", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "дать на чай"}], "page": 41}
{"phrase": "БИ ГЬАЛАГЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "возбудиться; кровь взыграла", "equiv": "approx"}], "page": 41}
{"phrase": "БИ ГЬЕКЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "драть шкуру", "equiv": "approx", "literal": "кровь пить"}], "page": 41}
{"phrase": "БИ ГӀОДОБЕ ТӀЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "проливать кровь"}], "examples": [{"av": "ГӀодор биял тӏезе бокьарал гуро, Амма цӏияб улка цӏунизе буго.", "ru": "Мы не за то, чтобы кровь проливать, Но землю свою защитим.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 41}
{"phrase": "БИ ЖУБАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "породниться с кем-л.", "literal": "кровь смешать"}], "examples": [{"av": "Дица гьай гьание ячана, гьалъул би дурабгун жубазабизе.", "ru": "Я привёл её сюда, чтобы вы породнились.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 41}
{"phrase": "БИ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "дать [свою] кровь"}], "examples": [{"av": "— Гьесие би кьезе рачӏарал гӏадамазул халатаб кьер букӏанила больницаялъул кӏалтӏа,— ян бицунаан эбелалъ.", "ru": "— У больницы стояла огромная очередь тех, кто пришёл дать ему свою кровь,— рассказывала мама.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 41}
{"phrase": "БИ ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "проливать чью-л. кровь"}], "examples": [{"av": "ТӀун бахъун букӏинчӏищ би, дун гьоркьове лъугьин-чӏевани?", "ru": "Ведь пролил бы кровь, если бы я не вмешался?", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 41}
{"phrase": "БИ ХӀАЛАКИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "волноваться, возбуждаться", "literal": "кровь торопится"}], "examples": [{"av": "ГӀемерал цӏехолдула, дида гьикъ-бакъ гьабула, Гьадин би хӏалакине ккараб гӏиллаго щибан.", "ru": "Спрашивают меня и о том, и о сём, Что, мол, за причина, чтоб волноваться так.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кватӏун бараб цӏад"}], "page": 42}
{"phrase": "БИХӀ АЛ АЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "прощать кому-л. кровную месть", "literal": "кровь прощать"}], "examples": [{"av": "— ХӀурматияв Къура ХӀусейнил вас, мун вачӏун вуго дун чӏвазе. Гьале дир керен. ЧӀвай гьаниб дурго ханжар. Дица хӏалал гьабула дуе дирго би.", "ru": "— Почтённый сын Кура Гусейна, ты пришёл, чтоб убить меня. Вот моя грудь. Воткни в неё свой кинжал. Я прощаю тебе свою кровь.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 42}
{"phrase": "БИ ЦӀЦӀУЗЕ", "senses": [{"translation": "эксплуатировать кого-л.", "literal": "кровь высосать"}], "examples": [{"av": "Росдал мискинзабазул гӏемераб би цӏцӏуна гъов хӏамица.", "ru": "Сколько крови высосал у бедняков этот негодяй.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 42}
{"phrase": "БИ ЦӀЦӀУЛЕВ", "senses": [{"translation": "кровопийца, деспот"}], "examples": [{"av": "Гьезул мурад буго нилъеца нилъерго би цӏцӏулезул бечелъи, нилъерго рухӏги кьун, цӏунизе ккелин абураб.", "ru": "Они хотят, чтобы мы охраняли богатство наших кровопийц.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 42}
{"phrase": "БИГЬА ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "идти не-спеша, неторопливо", "literal": "лёгким делать"}, {"n": 2, "translation": "облегчить что-л. кому-л."}], "examples": [{"av": "— Ниж Галъо иццухъе ина Танкал Мухӏамадида данчӏвай гьабизе, дуцаго школалдехун бигьа гьабе, гьениб букӏине буго праздник,— ан Рамазанги цогидалги тӏаде рахъана.", "ru": "— Мы пойдём к роднику Гало встречать Танкаева Магомеда, а ты неспеша иди в школу, праздник будет там,— встали Рамазан и другие.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 42}
{"phrase": "БИД ВАХЪИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"n": 1, "translation": "быть высланным (из аула за убийство или другое преступление)"}, {"n": 2, "translation": "выслать"}], "examples": [{"av": "Гьениб Нажмудиница гьесие къого тумен кьела ва цо лъагӏелалъ бид вахъун балъго Чачаналъе витӏила.", "ru": "Там Нажмудин даст ему двести рублей и тайно вышлет его из аула в Чечёнь.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 42}
{"phrase": "БИДА ВЕЦӀЩИЗЕ", "senses": [{"translation": "истекать кровью"}], "page": 43}
{"phrase": "БИДА ВОСУН", "senses": [{"translation": "весь в крови"}], "examples": [{"av": "Бида восун вуго данде вагъилев Ротаялъул эмен, урхъарав гьалмагъ.", "ru": "Весь в крови с врагом сражается Дорогой товарищ и роты отец.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 43}
{"phrase": "БИДУЛ МАГӀУ", "senses": [{"translation": "кровавые слёзы", "equiv": "exact"}], "page": 43}
{"phrase": "БИДУЛ ТУШМАН", "senses": [{"translation": "кровный враг", "equiv": "exact"}], "page": 43}
{"phrase": "БИДУЛ ХӀАКЪ", "senses": [{"translation": "чья-л. кровь на ком-л.", "literal": "долг за кровь"}], "examples": [{"av": "— Нужеда киназдаго лъикӏ лъала гьасда тӏад бугебщинаб бидул хӏакъ, гьас мискинзабазе кьунщинаб гӏакъуба, гьас гьарунщинал гӏорхъулъа рорчӏарал, хӏалихьатал ягъзизал ишал! — ан абуна борхун ккун бетӏергун, киназдаго рагӏиледухъ Набица.", "ru": "— Вы всё хорошо знаете, сколько вины на нём: и кровопролитие, и все низкие и подлые дела, которые он совершил; а сколько он измывался над бедняками! — сказал Найб громко, чтобы все слышали.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 43}
{"phrase": "БИДУЛ ХӀАКЪ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "убив, отомстить за кого-л.", "literal": "взять долг за кровь"}], "examples": [{"av": "ТӀокӏаб жо кӏвечӏони кӏварщ бухьинаан, Бидул хӏакъ босизе хӏинкъулув вуго.", "ru": "Причинил бы другое зло. Но боюсь человека убить.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 43}
{"phrase": "БИДУЛАБ ГЬАТӀАН КЪО", "senses": [{"translation": "ист. Кровавое воскресёнье (9 января 1905 г.)"}], "examples": [{"av": "Бидулаб гьатӏанилан Жиндир цӏар тӏибитӏараб, ЦӀакъ вахӏщияб къо дирги Къисматалда хъатӏана.", "ru": "Ставший Кровавым воскресеньем, Тот страшный день коснулся и моей судьбы.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 43}
{"phrase": "БИДУЛЪ ГЪАНКЪИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "потопить в крови", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Бицана кинабго къуватги бакӏарун Бичерахов ГӀанжихъала бахъизе, Совет власть бидулъ гъанкъизабизе вачӏунаго гьесулгун ккарал захӏматал рагъазул, гьенив живго лъукъиялъул, магӏарухъе тӏад руссичӏел гӏолохъабазул, хӏилла-рекӏкӏги гьабун ТӀаса Жунгутал-да халкъалъул тушбабаз Махӏач чӏваялъул.", "ru": "Рассказал про тяжёлые бой с Бичераховым, который направлялся с войском на Анжикалу с целью потопить в крови Советскую власть, как его ранили, про тех, кто не вернулся, про то, как в Верхнем Джен-гутае предательски был убит Махач.", "author": "ХӀ. ГӀарипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 44}
{"phrase": "БИДУЛЪ КЪАЛАМ ЧЧУЗЕ", "senses": [{"translation": "написать от души, искрен-не", "literal": "обмакнуть перо в кровь"}], "examples": [{"av": "Гьелъул тарихалда хъвана дол соназ Хасаб тӏамач васаз бидулъ къалам ччун.", "ru": "В её историю в те годы И парни свою строку внесли, Написав от души.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 44}
{"phrase": "БИДУХЪ БИ", "senses": [{"translation": "кровь за кровь; зуб за зуб; око за око", "equiv": "exact"}], "page": 44}
{"phrase": "БИЛЪЛЪИНЕ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "довести что-л. до конца; претворить в жизнь", "literal": "заставить ходить"}], "examples": [{"av": "Кьуризе течӏого гьабураб хӏукму, ХӀаким мун дирлъидал билълъине гьабе!", "ru": "Принятый приговор без колебания Проведи в жизнь, правитель мой!", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 44}
{"phrase": "БИСМИЛА БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "приступить к чему-л., прочитав молитву"}], "examples": [{"av": "— Цоцазда релълъарал данделъунги руго,— ян лъабцӏул бисмилаги бахъун хинкӏ чӏвана гьес.", "ru": "— Похожие и породнились,— сказал он, и трижды прочитав молитву, принялся за хиьжалы (кушанье).", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 44}
{"phrase": "БИТӀ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "удаться, повезти кому-л.", "literal": "удача выпала"}], "examples": [{"av": "Щиб лъалеб къасиниги нилъер чанахъанасе битӏ ккезе бегъула...", "ru": "Кто знает, может быть сегодня ночью нашему охотнику повезёт...", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 44}
{"phrase": "БИТӀАРАБ БЕРБАЛАГЬИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "относиться справедливо к кому-л.", "literal": "правильное внимание оказать"}], "examples": [{"av": "ГӀатӏиматида цебегоялдаса нахъе лъалаан руччабазул суалилан абулеб жоялъухъ аслияблъун бихьинал руччабаздехун битӏараб бербалагьи гьабизе куцай гьабизе.", "ru": "Патимат поняла давно, что так называемый женский совет придуман для того, чтобы научить мужчин относиться к женщинам справедливо и чутко.", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 45}
{"phrase": "БИТӀАРАБ БИЦИНЕ БОКЬАНИ, ГЬИТӀИНАСДА ГЬИКЪЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Ёсли хочешь узнать правду — спроси у маленького."}], "page": 45}
{"phrase": "БИТӀУН ЗАВАЛАЛДА", "senses": [{"translation": "в пору (во время) чего-л.", "literal": "как раз в зените"}], "examples": [{"av": "Доб соналъ кӏалбиччанкъо битӏун завалалда хьиндаллъиялда багӏли барщараб гӏужалде данде ккана.", "ru": "В том году ураза-байрам (праздник) пришёлся как раз в пору, когда поспела черешня", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 45}
{"phrase": "БИТӀУХЪЕ БАКЬУЛЪЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "в самую точку", "equiv": "approx", "literal": "как раз в середину"}], "page": 45}
{"phrase": "БИУН ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "объяснять понятно, доходчиво", "literal": "разлить расплавив"}], "examples": [{"av": "КӀудияв хӏаким вугониги цониги бичӏчӏулареб рагӏи борчӏизе течӏого биун тӏун гаргадана гури нилъгун.", "ru": "Хотя и большой учёный, но говорил с нами просто, всё объяснил доходчиво и понятно.", "author": "М. Шамхалов", "source": "КӀодол аниш"}], "page": 45}
{"phrase": "БИХЬАРАБ КЪО", "senses": [{"translation": "перенесённые трудности, невзгоды", "literal": "увиденный день"}], "page": 45}
{"phrase": "БИХЬАРАСДА РАГӀАРАС БИЦУНГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не рассказывай тому, кто видел."}], "page": 45}
{"phrase": "БИХЬИЗЕ ГЬУМЕР ТӀАГӀИНЕ", "variants": ["ГЬЕЧӀО"], "senses": [{"translation": "стыдиться; оказаться в неловком положении"}], "examples": [{"av": "Гьабсагӏатги Мурадида бихьизе гьумер гьечӏо дир.", "ru": "Я оказался в очень неловком положении перед Мурадом.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 45}
{"phrase": "БИХЬИЗЕ ХЪВАН БАТУГЕГИ", "interjection": true, "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "не дай бог!", "literal": "чтобы это не увидели!"}], "page": 46}
{"phrase": "БИХЬИН ХӀУТӀ", "labels": ["ритор."], "senses": [{"translation": "молодец!, молодчина!"}], "examples": [{"av": "— Молодец, ГӀатӏимат! Бихьинаб хӏутӏ!", "ru": "— Молодец, Патимат, просто молодчина!", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 46}
{"phrase": "БИХЬИНАБ РАГӀИ", "senses": [{"translation": "слово мужчины (т. е. твёрдое слово)"}], "examples": [{"av": "— Гьелеха, дир вас, бихьинаб рагӏи, — ян гьес абуралда тӏад рекъана гьев...", "ru": "— Вот, сын мой, слово настоящего мужчины,— сказал он, соглашаясь с ним.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 46}
{"phrase": "БИХЬИНАБ ХӀАРАӀ", "senses": [{"translation": "молодец!"}], "page": 46}
{"phrase": "БИХЬИНМАХӀАЙ ЧӀУЖУГӀАДАНАЛДАСАГИ ЦӀУНАГИ, ЦӀУМАХӀАВ БИХЬИНЧИЯСДАСАГИ ЦӀУНАГИ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Храни нас от мужеподобной женщины и женоподобного мужчины."}], "page": 46}
{"phrase": "БИХЬИНЧИ ВАТАНИ, БИХЬИНЧИ ГӀАДИН ВУКӀА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Ёсли ты мужчина, веди себя как мужчина."}], "page": 46}
{"phrase": "БИХЬИНЧИ ЦИХӀИН ХОЛА, ХӀАЛИХЬАТ НУСЦӀУЛ ХОЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Храбрый умирает один раз, трус — каждый день."}], "examples": [{"av": "Бихьинчи цихӏин хола, ХӀалихьат нусцӏул хола, Хведалги бахӏарзазул ЦӀар чӏагого букӏуна.", "ru": "Храбрый умирает один раз. Трус же умирает каждый день; Имя героя бессмертно.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 46}
{"phrase": "БИХЬИНЧИЛЪИ БИХЬИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "проявить мужество"}], "examples": [{"av": "ХӀалчӏахъаги дур! Унго-унгояб бихьинчилъи бихьизабуна дуца.", "ru": "Дай бог тебе здоровья! Ты проявил настоящее мужество.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 46}
{"phrase": "БИХЬИНЧИЛЪИ ТӀАГӀАРАВ — КИНАБГО ТӀАГӀАРАВ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Мужество утрачено — всё утрачено."}], "page": 47}
{"phrase": "БИХЬИНЧИЯСДА РЕКЪЕЧӀЕБ ЖО", "senses": [{"translation": "то, что не к лицу мужчине"}], "page": 47}
{"phrase": "БИХЬУЛЕБ МУХЪ ТЕЗЕ", "variants": ["РАКЬ"], "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "убежать, исчезнуть", "literal": "покинуть видимое место"}], "examples": [{"av": "Гьадинги абун цараца бихьулеб мухъ танила, ха дур ралагьун бацӏги, циги хутӏанила.", "ru": "Сказав так, лиса исчезла, оставив волка и медведя в недоумении.", "author": "М. ГӀабдулаев", "source": "Меседил мугьал"}], "page": 47}
{"phrase": "БИЦИ-КИЦАДЕ ХУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "послужить примером для кого-л.", "literal": "сказанное превратилось в поговорку"}], "examples": [{"av": "Амма вахчун щиб гьабилеб гьелда, биччанте гьев хӏалихьатие дир тӏехь цӏаларазги нагӏана кьезе, ва цӏияб гӏелалъе гьеб бици-кицаде хутӏизе.", "ru": "Какой толк скрывать; пусть те, кто прочитает мою книгу, проклянут его, и пусть это послужит примером для будущего поколения.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 47}
{"phrase": "БИЦИНЕ БЕГЬУЛАРЕБ ЖО ГЬАБИЧӀОГО ТЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не делай того, о чём нельзя говорить."}], "page": 47}
{"phrase": "БИЦУН ПАЙДА ЩИБ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "что толку (пользы) говорить"}], "examples": [{"av": "«Становисилан, равняйсилан» — Бицунго пайда щиб, щиб-щиб жо бугеб.", "ru": "«Становись, равняйсь» — Что и говорить — много всяческих команд!", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 47}
{"phrase": "БИЦУН ХӀАЛ КӀОЛАРЕБ", "senses": [{"translation": "необыкновенный"}], "examples": [{"av": "Гьаниб щибаб тӏогьол берпднлъи гуреб Бицун хӏал кӏоларел махӏалги руго.", "ru": "Здесь каждый цветок Необыкновенный источает аромат.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 47}
{"phrase": "БИЧАС БИЧЧАНИ", "senses": [{"translation": "если всевышнему угодно, если даст бог"}], "page": 47}
{"phrase": "БИЧАСУЛ ВАЛИ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "святой", "literal": "божий угодник"}], "examples": [{"av": "Рекӏел лъикӏлъиялъул рахъалъни, гьев битӏахъе бичасул вали вукӏана.", "ru": "По простоте своей души он походил на святого.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 47}
{"phrase": "БИЧАСУЛ ХЪВАЙ", "senses": [{"translation": "воля Аллаха; судьба", "literal": "предписание всевышнего"}], "examples": [{"av": "Гьединаб букӏун буго бичасул хъвай.", "ru": "Такова воля Аллаха.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 48}
{"phrase": "БИЧЧУН КИЛИПЩИН ХЪВАНГУТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "палец о палец не ударить, бить баклуши", "equiv": "approx", "literal": "мокрым пальцем даже не тронуть"}], "page": 48}
{"phrase": "БИЩУН ГЬУИНАБ ХӀУХЬЕЛ — ЛЪИМАДУЛ ХӀУХЬЕЛ, БИЩУНГО БЕРЦИНАБ КАЛАМ — ЛЪИМАДУЛ КАЛАМ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Самое сладкое дыхание — дыхание ребёнка, самый сладкий голос — голос ребёнка."}], "page": 48}
{"phrase": "БИЩУНГО ГЬУИНАБ ЖО — МАКЬУ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Самое сладкое — сон."}], "page": 48}
{"phrase": "КЬОГӀАБ ЖО — БОКЬУЛАРЕБ ЖО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Самое сладкое — сон, самое неприятное — то, что нам не по душе."}], "page": 48}
{"phrase": "БИЯЛЪ РОГЬО ЧУРИЗЕ", "senses": [{"translation": "кпижн. отомстить", "literal": "кровью смыть позор"}], "examples": [{"av": "Биялъ рогьо чуризе, Чу кьолой, ХӀажимурадӏ", "ru": "Чтоб кровью смыть позор, Седлай коня, Хаджимурат!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 48}
{"phrase": "БОГ БЕГИЗЕ", "senses": [{"translation": "накормить кого-л. ужином"}], "examples": [{"av": "ГӀатӏги дагьаб цӏалкӏулей, ЦӀамги буцӏцӏуралъ балей, Бог бегизе гьаналги Гьитӏинаб лага гӏолей.", "ru": "Экономной и аккуратной. Ей и малого хватает, Чтоб ужином всех накормить.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 48}
{"phrase": "БОГӀОЛ ГЬОДОРИ", "senses": [{"translation": "обжора", "literal": "ячменный обжора"}], "page": 48}
{"phrase": "БОГӀОЛАБИ ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "гримасничать"}, {"n": 2, "translation": "пугать кого-л."}], "page": 48}
{"phrase": "БОГӀОЦА МЕХТИЗЕ", "variants": ["ЦУЛЪИЗЕ"], "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "с жиру беситься", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Огь, мунапикъзаби, богӏоца мехтарал гьел гурони рихьичӏо...", "ru": "Ох, безбожники, с жиру бесятся...", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 48}
{"phrase": "БОДЕ РАКӀ ЩОЛАРЕВ ШАМХАЛ ГӀАДИН", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "беззаботно", "literal": "как Шамхал, который не думает о войске"}], "page": 49}
{"phrase": "БОДУЛ БЕТӀЕР", "senses": [{"translation": "вождь, глава"}], "examples": [{"av": "— Щиб жойилая! — абун кӏанцӏун вахъун вуго гьеб бодул бетӏер.", "ru": "— Что! — гневно вскочил глава войска.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 49}
{"phrase": "БОЖИ ГЬЕЧӀИВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "ненадёжный", "literal": "веры не имеющий"}, {"n": 2, "translation": "трудный, тяжёлый"}], "examples": [{"av": "Я бакъул хинлъи чӏваялде, я чӏаго хутӏиялде божи гьечӏел къоял чанги рукӏана Салимил.", "ru": "Много было у Салима трудных дней, когда он думал, что не выживет.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 49}
{"phrase": "БОЖИЛЪИ РИТӀУХЪ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "оправдать чъё-л. доверие"}], "examples": [{"av": "Гьеб божилъи ритӏухъ гьабизе кколаан.", "ru": "Нужно было оправдать это доверие.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 49}
{"phrase": "БОЖИЛЪИ ХВЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "потерять чьё-л. доверие"}, {"n": 2, "translation": "подвести кого-л."}], "examples": [{"av": "Божилъи хвезабизе кидаго кибго бегьуларо.", "ru": "Нельзя никогда и никого подводить.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 49}
{"phrase": "БОЖУДА РЕКӀКӀАВ", "senses": [{"translation": "вероломный", "literal": "веру обманывающий"}], "examples": [{"av": "Щиб тамихӏ гьабилеб гьагаб дир рекӏей Ва божуда рекӏкӏав дир гьудуласе?", "ru": "Как простить глупость свою И друга подлого такого?", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 49}
{"phrase": "БОКЬАНИГИ БОКЬИЧӀОНИГИ", "senses": [{"translation": "хочещь не хочещь"}], "examples": [{"av": "Дицайилан абуни бокьаниги бокьичӏониги, цӏарал чуризе ккана.", "ru": "Хочешь не хочещь, мне пришлось мыть посуду.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 49}
{"phrase": "БОКЬАРАБ БАХЪА", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "будь что будет, была не была Нижер доба абуни", "equiv": "approx", "literal": "любое пусть выйдет"}], "examples": [{"av": "Бокьараб бахьайилан, Цохӏо гӏакълу бачӏани, Къотӏула нусго нухалъ.", "ru": "А у нас так: Ёсли идея блеснёт у кого, То будь что будет, Но выскажутся все.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 49}
{"phrase": "БОЛЖАЛ НАХЪЕ ЦӀАЗЕ", "senses": [{"translation": "отсрочить, отложить что-л.", "literal": "срок назад тянуть"}], "page": 50}
{"phrase": "БОЛОЛО ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "пропасть бесследно", "equiv": "exact"}], "page": 50}
{"phrase": "БОРЖАРАБ ЖО ГӀАДИН ИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "промчаться как буря, как ветер", "literal": "нестись как летающее существо"}], "examples": [{"av": "ХӀурул мухъги нахъа тола го, боржараб жо гӏадин ана гьеб авлахъалдаса гӏебеде.", "ru": "Оставляя за собой столб пыли, он промчался по равнине как ветер.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 50}
{"phrase": "БОРЖИНЕ КЪАЧӀАРАБ ЦӀУМ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "гордо", "literal": "как орёл, готовый к полёту"}], "examples": [{"av": "Тимар гьабун цӏвакараб бекерухъан, боржине къачӏараб цӏум гӏадин, борхун габурги ккун, гъалгъализе жалги гьабун ругьунаб гуреб азбаралда эхетун чӏун букӏана.", "ru": "Ухоженный скакун гордо, словно орёл, готовый к полёту, стоял в незнакомом ему дворе.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 50}
{"phrase": "БОРКЬАРАБ ГАРА-ЧӀВАРИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "оживлённый разговор, спор", "literal": "горячий"}], "examples": [{"av": "ГӀолилаз жидерго ишалда, жидерго боркьараб гара-чӏвариялда байбихьана.", "ru": "Молодые вели оживлённый разговор.", "author": "М. Шамхалов", "source": "КӀодол аниш"}], "page": 50}
{"phrase": "БОРКЬАРАБ КОР", "senses": [{"translation": "жестокий бой", "literal": "горячая печь"}], "examples": [{"av": "ГӀасиял рагъал ккана Манасалда аскӏор. ТӀубараб анкьалъ чучлъичӏо боркьараб кор. Гьениб кӏудияб бахӏарчилъи бихьизабуна багӏарал аскараз.", "ru": "Уже целую неделю около Манаса шли жестокие бой. Отряды красных партизан совершали чудеса храбрости.", "author": "ХӀ. ГӀарипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 50}
{"phrase": "БОРОХЬ БИХЬАРАВ ЧИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "резко, с ненавистью", "literal": "как будто змею увидел"}], "examples": [{"av": "Дида бер чӏварабго, борохь бихьарав чи гӏадин, кьурун тӏадги вуссун, гъванкан кавуги къан жаниве кӏанцӏун ана.", "ru": "Увидев меня, он резко повернулся и скрылся, закрыв ворота.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 51}
{"phrase": "БОРОХЬ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "бесшумно, тихо", "literal": "как змея"}], "examples": [{"av": "Амма жиндирго бералда бихьараб гӏадаб жо букӏу-нарилан, борохь гӏадин гьоралъул тӏохдасан щурун ун гьаракь бахъинаредухъ тӏадагьго гъове пастӏаниве лъугьине жигар бахъана гьас.", "ru": "Не поверив, пока не увидит своими глазами, он бесшумно, словно змея, скользнул по крыше сарая и спрыгнул в палисадник.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 51}
{"phrase": "БОРХЬИЦА НУХ КЪОТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "не везти; чёрная кошка дорогу перебежала", "literal": "змея дорогу перерезала"}], "examples": [{"av": "Огь, талихӏ къараб къо, бигъараб сапар, Борхьица цебесан нухдай къотӏана?", "ru": "О, неудачный день, неудачный путь. Не чёрная ли кошка дорогу перешла?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 51}
{"phrase": "БОРХЬИЦА ТӀОМ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "обманчиво, непостоянно", "literal": "как змея [сбрасывает] шкуру"}], "page": 51}
{"phrase": "БОСИЗЕГИ БОСЕ, КЬЕЗЕГИ КӀОЧОН ТОГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Брать бери, но и отдавать не забывай."}], "page": 51}
{"phrase": "БОСУН ВИЛЪЛЪА ГЬАНЖЕ", "interjection": true, "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поделом тебе!", "equiv": "approx", "literal": "взяв, иди теперь!"}], "page": 51}
{"phrase": "БОТӀРОДА ЖАНИБ НАХ БУГЕВ ЧИ", "senses": [{"translation": "светлая го лова", "literal": "человек, имеющий масло внутри головы"}], "examples": [{"av": "Дагьабниги ботӏрода жаниб нах бугев чине, гьанже гьенибе нух бахъулеб буго.", "ru": "Люди поумнёе стараются найти туда дорогу.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 51}
{"phrase": "БОТӀРОЛ РАС БАХЪУН ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "разозлиться, рассвирепёть", "literal": "волосы на голове встали дыбом"}], "examples": [{"av": "Гьезул цӏар бахъидал бахъун чӏун бачӏунаан ХӀасанбегил ботӏрода рас, багӏарлъун цӏадул цӏолаан берал.", "ru": "Услышав их имена, Хасанбёг рассвирепел, глаза его налились кровью", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 52}
{"phrase": "БОХ БУХЬИНЕ", "senses": [{"translation": "состязаться, соревноваться с кем-л.", "literal": "ногу привязать"}], "examples": [{"av": "— Дулъ бох бухьине бегьула. ГӀодов чӏа.", "ru": "— С тобой будут соревноваться. Посиди пока.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 52}
{"phrase": "БОХАЛДЕ БОХГИ БАХИНАБУН", "senses": [{"translation": "положив ногу на ногу (т. е. важно)", "literal": "подняв"}], "page": 52}
{"phrase": "БОЦӀИ ХӀУРУЛЪ ИНЕ", "senses": [{"translation": "пустить богатство по ветру", "equiv": "approx", "literal": "богатство пошло в пыль"}], "examples": [{"av": "ХӀалкӏвараб жо босе, хӏурулъ инехъин бугин нилъер боцӏи.", "ru": "Берите всё, что можете, богатство наше скоро пустят по вётру.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 52}
{"phrase": "БОЦӀИ-ПАНЗ ХЬИХЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "держать скот", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Боцӏи-панз хьихьизе санагӏатаб бакӏ букӏиналъ рахъун рукӏана гьенире росулъа мискинал гӏадамал.", "ru": "Бедняки перешли сюда, потому что здесь было удобно держать скот.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 52}
{"phrase": "БОЦӀУДА ЦӀА ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "проматывать, расточительно тратить", "literal": "пускать огонь на богатство"}], "examples": [{"av": "Умумузул гӏадат гӏадахъги босун, Боцӏуда цӏа лъезе лъугьунел руго.", "ru": "По привичке наших прёдков Стали состояние проматывать.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 52}
{"phrase": "БОЦӀУХЪ ЙИЧУН ЙОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "взять [в жёны] за калым", "literal": "купить за богатство"}], "examples": [{"av": "Росулъ бицен бугей берцинай гӏадан, Боцӏухъ щай гьес йичун йосизе кколей?", "ru": "Почему самую красивую на селё Именно он должен взять в жёны за калым?", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 52}
{"phrase": "БОЦӀУЦА ГӀОРЦӀИЧӀЕВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ненасытный", "literal": "богатством не насытившийся"}], "page": 53}
{"phrase": "БУГЕЛДА ГӀЕЙГИ ГЬАВУН", "senses": [{"translation": "примирившись с тем, что есть; не жалуясь на судьбу"}], "examples": [{"av": "Бугелда гӏейги гьабун, гӏаракъиги дагь гьабун, бихьинчи гӏадин чӏезе ккела.", "ru": "Лучше было бы поменьше выпивать и не жаловаться на судьбу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 53}
{"phrase": "БУГЪА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как бык"}], "examples": [{"av": "Цояв бугъа гӏадинан", "ru": "Бубулев вугин ккола. Один как бык, Приходит в ярость.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}], "page": 53}
{"phrase": "БУГЪАЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "верховодить, главенствовать", "literal": "господство делать"}], "page": 53}
{"phrase": "БУГЬТАН ЛЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "оклеветать кого-л., наговорить на кого-л.] перемывать косточки кому-л.", "literal": "клевету положить"}], "examples": [{"av": "Цо-цо чи вахъуна хераб гьвейилан, Гьединал бугьтанал лъезе бегьилищ?", "ru": "Старой собакой люди обзывают. Так клеветать разве можно?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 53}
{"phrase": "БУРАВ КЬУРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поставить на место; яг; вправить Мозги", "literal": "бурав крутить"}], "examples": [{"av": "...эбел-инсуца бурав кьурараб куц бугоха гьасул.", "ru": "...родители, видимо, вправили ему мозги.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 53}
{"phrase": "БУСЕН БИХХИЗЕ", "senses": [{"translation": "разорить", "literal": "гнездо разрушить"}], "page": 53}
{"phrase": "БУСЕН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "создать семью", "literal": "свить гнездо"}], "examples": [{"av": "ЦӀияй гьудулалъ гьениб Ячӏун бусен гьабуни, Гьарула вачӏунге мун ТӀокӏав дихъе ваккизе.", "ru": "Ёсли новая подруга В сердце твоём совьёт гнездо, прошу, не приходи Ты больше ко мне.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 53}
{"phrase": "БУТӀА ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "вносить свой вклад, лепту во что-л.", "literal": "пай"}], "examples": [{"av": "— Дне бокьилаан гьеб гӏумруялдаги нужеца армиялдаса щвараб хӏалбихьиялъул, нужерго гьунаралъул бутӏа лъезе, — абун лъугӏизабуна гьес кӏалъай.", "ru": "— Я бы хотел, чтобы вы внесли вклад в мирную жизнь, используя опыт службы в армии,— закончил он своё выступление.", "author": "ТӀ. ТӀагьиров", "source": "ХӀикматав кӏудада"}], "page": 54}
{"phrase": "БУХАРИ ТӀАГЪУР", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "каракулевая шапка (из бухарских ягнят)", "literal": "бухарская"}], "examples": [{"av": "Анкъихъе бекизеги гьабун, бахъизе кӏолареб хъала гӏадин, тӏоноцӏиб базабун лъун букӏана чӏегӏераб бухари тӏагъур.", "ru": "С неприступным видом [он] лихо откинул назад голову с торчащей прямо на макушке чёрной каракулевой шапкой.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 54}
{"phrase": "БУХЪИЗАБЕ ГЬАНИСА", "interjection": true, "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "убирайся отсюда!"}], "page": 54}
{"phrase": "БУХЬЕН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "связаться, наладить связи (отношения) с кем-л."}], "examples": [{"av": "Кяхулаялъул ва Альбурикенталъул революционе-разулгун бухьен гьабизе...", "ru": "Связаться с революционерами Кяхулая и Альбури-кёнта...", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 54}
{"phrase": "БУХӀАРАБ БИ", "senses": [{"translation": "горячая кровь", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьелъул чорхолъги хьвадулеб букӏана гьебго бухӏараб би, гьелъул карандаги кьабулеб букӏана хӏасратаб ракӏ.", "ru": "В её жилах текла та же горячая кровь, и в груди билось трепетное сердце", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 54}
{"phrase": "БУХӀАРАБ МАГӀУ", "senses": [{"translation": "горючие, горькие слёзы", "equiv": "approx", "literal": "горячие"}], "examples": [{"av": "Лъимадул гирулеб бухӏараб магӏу Магӏарде тӏинкӏани, тӏугьдул ракъвала.", "ru": "От горючих слёз детей Высыхают цветы на горах.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 54}
{"phrase": "БУХӀАРАБ ЦӀОРОЗАБУЛЕБГИ КӀАЛ, ЦӀОРОРАБ ХИНЛЪИЗАБУЛЕБГИ КӀАЛ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Остужает горячее — речь, согревает холодное — речь (т. е. язык, речь — основа всего)."}], "page": 55}
{"phrase": "БУЦӀЦӀУН ЧӀАРАБ КӀАЛАЛЪЕ — КӀИГО БУТӀА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Молчаливому рту — две доли. Слово — серебро, молчание — золото."}], "page": 55}
{"phrase": "БУЮРУХЪ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "отдать приказ, дать распоряжение Хекко такси кквезе рекерейилан"}], "examples": [{"av": "Гьас гьудулзабазе буюрухъ кьуна.", "ru": "Скорее бегите ловить такси,— Друзьям своим он наказал.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 55}
{"phrase": "ВАГӀЗА ГЬАБИЗЕ", "labels": ["рел."], "senses": [{"translation": "читать проповедь; давать наставления"}], "examples": [{"av": "Хутӏмаялде бахун вагӏза гьабичӏо,— Гьай ахӏулеб буго ругел мугьазда.", "ru": "В мечети не читал проповедь, Зато уничтожаешь последние зёрна.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 55}
{"phrase": "БАЙ БЕТӀЕРГЬАН АЛЛАГЬ", "senses": [{"translation": "о господи!, о боже мой!"}], "examples": [{"av": "— Бай бетӏергьан аллагь, унго дур гӏасилъиха ХӀасанбег!...— ан гӏодилаго тӏаде нуцӏаги къан, рокъой яхчун чӏарай къватӏие яккичӏо гьеб сордоялъ Мадихӏат.", "ru": "— О господи, как ты жесток, Гасапбёк!... — заплакала Мадихат и, закрывшись, не вышла в эту ночь из комнаты.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 55}
{"phrase": "БАЙ ДИР ГОРОӀ", "senses": [{"translation": "ах ты, моя крошка!"}], "page": 55}
{"phrase": "БАЙ ДИР ДАРМАНӀ", "senses": [{"translation": "ах ты, моя радость!, ах ты, моё спасение!", "literal": "моё, лекарство!"}], "page": 55}
{"phrase": "БАЙ КЪИЯМАСЕБ КЪОӀ", "senses": [{"translation": "ой, день страшного суда!, ой, несчастье!"}], "page": 55}
{"phrase": "БАКИЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "уполномочить, сделать поверенным в делах"}], "page": 55}
{"phrase": "ВАКЪАРАСДА КЪО ЛЪАПЕЛЛЪУН БИХЬУЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Голодному день кажется годом."}], "page": 56}
{"phrase": "ВАКЪИ ХӀЕХЬОЛАРЕС ГӀОРЦӀИГИ ХӀЕХЬОЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто не терпит голода, тот не оценит и сытости."}], "page": 56}
{"phrase": "ВАКӀА-ВАХАРИ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "неаккуратный, несобранный"}], "page": 56}
{"phrase": "ВАЛЛАГЬ-БИЛЛАГЬ", "senses": [{"translation": "ей-б6гу!, в самом деле!"}], "examples": [{"av": "Валлагь-биллагь чуризе ккола гьеб лъугьа-бахъин.", "ru": "В самом деле, надо отметить это происшествие.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 56}
{"phrase": "ВАРИС ГЬЕЧӀОЛЪИ", "senses": [{"translation": "без наследства, не имеющий наследства"}], "examples": [{"av": "Хутӏун гьечӏо нилъги варис гьечӏого Ва наслабазда гъорлъ цӏар рехсечӏого.", "ru": "И мы не без наследства, И нас потомки помнят.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Дандчӏвай"}], "page": 56}
{"phrase": "ВАС ВАХЬИ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "отмечать рождение сына", "literal": "делать согревание"}], "examples": [{"av": "Къадинахъеялде кӏудияб рукъ халалъухъе столал-ги лъун гьелда тӏад тӏутӏги лъун вас вахьи гьабизе кинабго хӏадурун лъугӏун букӏана.", "ru": "К обеду большая комната вся была уставлена столами, всё было готово, чтобы отметить рождение сына.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 56}
{"phrase": "ВАС ГЬЕЧӀОГО КАВУГИ ХУТӀУГЕГИ, ЯС ГЬЕЧӀОГО ЭБЕЛГИ ХУТӀУГЕГИ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Пусть дом не останется без сьша, пусть мать не останется без дочери."}], "page": 56}
{"phrase": "ВАСИЯТ ГЬАБУН ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оставить завещание; давать наказ", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дур бетӏералда тӏагъур бекизе кколеб, рекӏелъ чӏухӏи бекизе кколареб! — гьединаб васият гьабун тана инсуца.", "ru": "Отец наказал тебе никогда не терять мужества.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 56}
{"phrase": "ВАССАЛАМ ВАКАЛАМ", "interjection": true, "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "и баста!, и делу конец!"}], "examples": [{"av": "Гьанже дуца хвалчен лъалиниб те цойги къо тӏаде ккезегӏан. Гьанже дуца къалам бегӏере... Дуда кинабго бихьана, кинабго лъала. Вассалам вакалам!", "ru": "Теперь ты спрячь кинжал в ножны до других времён. Возьми в руки карандаш... Ты всё видел, всё знаешь. И делу конец!", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 56}
{"phrase": "ВАТӀАН ГЬЕЧӀЕВ ЧИ — ЧЕД ГЬЕЧӀЕБ ТАРГЬА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Человек без Родины — очаг без огня", "literal": "торба без хлеба"}], "page": 57}
{"phrase": "ВАТӀАН ХИРИЯСУЛ ХВЕЛ БУКӀУНАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Тот бессмертен, кто Родину любит"}], "page": 57}
{"phrase": "ВАХЪУНЧӀУН ХӀАЛТӀАРАВ ВЕГУН КВАНАЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто хорошо работает, тот хорошо и живёт", "literal": "кто работает стоя, ест лёжа"}], "page": 57}
{"phrase": "ВАХӀЪЮ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "сделать сообщение"}], "page": 57}
{"phrase": "ВАЦ ГЬЕЧӀЕСУЛ ВАЦ — ГЬУДУЛ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "У кого нет брата — тому друг брат."}], "page": 57}
{"phrase": "ВАЦАЛ ГЬЕЧӀЕВ ЧИ - ХЪИЗАН ГЬЕЧӀЕВ ЧИ, ВАС ГЬЕЧӀЕВ ЭМЕН — РЕХСЕЙ ГЬЕЧӀЕВ ЧИ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Человек без братьев — безродный человек, отец без сына — безвестный человек."}], "page": 57}
{"phrase": "ВАЦӀЦӀАДАВ ГӀАБДАЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "глупец, безумец; глуп как пробка", "equiv": "approx", "literal": "чистый дурак"}], "page": 57}
{"phrase": "ВЕДРОЯЛЪУСА ТӀУРАБ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "лить как из ведра (о дожде)"}], "examples": [{"av": "Собраниялдаса ниж ккъватӏире рахъиналде ведроялъуса тӏураб гӏадин базе лъугьана дунял.", "ru": "Когда мы вышли с собрания, дождь лил как из ведра.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 57}
{"phrase": "ВЕХЬ ВОКЬАРАСЕ ГЬОЙГИ БОКЬУЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто лю бит чабана, любит и его собаку."}], "page": 57}
{"phrase": "ВЕХЬЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "чабанить; охранять, оберегать кого-чтол."}], "examples": [{"av": "I...цо минуталъ теларо чияр ясазе вехьлъи гьабизе.", "ru": "...ни на минуту я не позволю ему охранять чужих дочерей.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 57}
{"phrase": "ВЕЦЦУГЕ: КАКИЗЕ ККЕЗЕ ГУРИН, КАКУГЕ: ВЕЦЦИЗЕ ККЕЗЕ ГУРИН", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не хвали — как бы не пришлось хулить, не хули — как бы не пришлось хвалить."}], "page": 57}
{"phrase": "ВИХХА-ХОЧУН ЛЪУГЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть в смятении, растеряться"}], "page": 57}
{"phrase": "ВОКЬУЛЕВГУН ЦАДАХЪ — НОХЪОДАГИ АЛЖАН", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "С милым рай и в шалаше (Когда горец похищал любимую девушку, он увозил её в пещеру до получения согласия ее родителей на брак.)", "literal": "в пещере"}], "page": 58}
{"phrase": "ВОРЕ ЩВАРАБ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "очередь твоя — бери (что-л.)"}], "examples": [{"av": "Дихъе цӏакъ гьитӏинго бегьана пандур: «Воре щварабилан, шигӏру ахӏейин».", "ru": "Был ещё маленьким, протянули мне пандур: «Бери, твоя очередь песню запевать».", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 58}
{"phrase": "ВОРЧӀАМИ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "приветствовать; здороваться"}], "examples": [{"av": "Гьелдаса нахъе щибаб къойил рогьалилъ эбелалъе ворчӏами кьезе вачӏунев гӏадин...", "ru": "С тех пор каждое утро будто приходит приветствовать маму...", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 58}
{"phrase": "ВОРЧӀУХЪАНЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "сторожить ночью в кошаре"}], "examples": [{"av": "Жеги гӏолохъанго вугев гьес гӏияда нахъа гӏемер ворчӏухъанлъи гьабизе кколеб букТун буго.", "ru": "Ещё в молодости он должен был сторожить отару.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 58}
{"phrase": "ВОХУЦА ХОЛАГО", "senses": [{"translation": "с радостью, с удовольствием", "literal": "умирая от радости"}], "examples": [{"av": "Вохуца холаго инаан Махӏмуд гьеб гӏумруялдаса нахъе, амма...", "ru": "Махмуд не задумываясь ушёл бы из этой жизни, но...", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 58}
{"phrase": "ВУССУНАРЕБ САПАРАЛДЕ ТӀОВИТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "проводить кого-л. в последний путь", "literal": "безвозвратный"}], "examples": [{"av": "...вуссунареб сапаралде гьудул тӏовитӏизе, цинги долго мугӏрузде тӏад вуссине.", "ru": "...чтоб проводить друга в последний путь и вернуться в горы.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 58}
{"phrase": "ГАБУР ЧӀВАЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "отрубить голову; казнить", "literal": "по шее ударить"}], "examples": [{"av": "Данде гаргадани габур чӏвалеб къо, ЧӀахъаги инкъилаб, къарабин ракьулъ.", "ru": "Тот день, когда за непослушание отрубали головы, Ушёл безвозвратно; да здравствует революция!", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 59}
{"phrase": "ГАЛАН БИХХИЗЕ", "senses": [{"translation": "преодолеть препятствия", "literal": "разрушить укрепление"}], "examples": [{"av": "Камиллъун лъолеб гали, Галан биххизе гӏищкъу...", "ru": "Обдуманно сделанный шаг. Желание преодолеть препятствие...", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}], "page": 59}
{"phrase": "ГАЛИ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "пойти", "literal": "шаг сделать"}], "examples": [{"av": "Мутагӏилзабаца щиб бицаниги, Бахъиларо гали дица гьабихъе. (Аваразул халкъияб лирика)", "ru": "Что б ни говорили ученики медресе, На мельницу я шагу не ступлю."}], "page": 59}
{"phrase": "ГАЛИ ТӀАСАН БЕГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "перешагнуть через что-л., перейти что-л."}], "examples": [{"av": "КӀолищ дуда гьаб кинабго квешаб ккараб ш. иналда тӏасан галиги бегьун, нилъерго къисмат цо гьабизе?", "ru": "Сможешь ли ты перешагнуть через то плохое, что было, и быть со мною всегда?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 59}
{"phrase": "ГАМА ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "тучный, толстый", "literal": "как корабль"}], "page": 59}
{"phrase": "ГАМАЧӀ ГӀАДАВ", "senses": [{"translation": "безразличный, равнодушный, бессердечный", "literal": "как камень"}], "examples": [{"av": "Щайха гамачӏ гӏадав мун, Дий гьаб хӏалалъ вокьулев?", "ru": "Зачем люблю тебя я, Такого бессердечного?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кватӏун бараб цӏад"}], "page": 59}
{"phrase": "ГАМАЧӀ ЛЪУГЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "стать чёрствым", "literal": "стать камнем"}], "page": 60}
{"phrase": "ГАМЧӀИДА ГАМАЧӀ ТЕЧӀОГУН", "senses": [{"translation": "камня на камне не оставив; разрушив, уничтожив", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Юхьурхьун гьайги лъун, гамчӏида гамачӏ течӏогун биххе гьугъуб хӏамил хоб! — ан ахӏана гьас чукъбузде.", "ru": "— Свяжите её и разрушьте могилу этого нечестив-ца, не оставив камня на камне! — крикнул он своей свите.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 60}
{"phrase": "ГАНЧӀАЛ ХИНЛЪИЗАРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бездельничать; бить баклуши", "literal": "камни греть"}], "examples": [{"av": "Росдал годекӏанир ганчӏал хинлъизарулел харбида рукӏана цӏигьулдерил жамагӏаталъул цо-цоял.", "ru": "На аульском годекане цадинцы бездельничали и чесали языками.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Дир Дагъистан"}], "page": 60}
{"phrase": "ГАНЧӀИДАСА ТӀОТӀОЕГӀАН", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "как от козла молока", "literal": "[польза] как от камня мухе"}], "page": 60}
{"phrase": "ГАРЦӀ ГӀАДАВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "худой", "literal": "как кузнечик"}, {"n": 2, "translation": "проворный, ловкий, шустрый"}], "examples": [{"av": "— Вугила дуе, виццатав! Битӏахъе гарцӏ гӏадав чи вуго,— ян велъанхъана Мурад.", "ru": "— Скажешь тоже, толстый! Худой как кузнечик,— сказал Мурад, смеясь.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 60}
{"phrase": "ГВАЙ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "созывать на помочь, собирать помочь"}], "page": 60}
{"phrase": "ГВАНГВАРА НАККДАЛ ЦӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "голова соломой набита", "literal": "когда ветер дует в спину или в лицо"}], "examples": [{"av": "Диргияли гвангвара наккдал цӏун гьечӏеб, дидаги лъалеб дир билълъунебги билълъунаребги мех, дир бадибехунги мугъзадехунги гьури пулеб мех.", "ru": "У меня тоже голова не соломой набита, и я понимаю что к чему", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 60}
{"phrase": "ГВАНДИНИВ ТӀАМИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "заточить в темницу", "literal": "в яму загнать"}], "page": 60}
{"phrase": "ГВАНЗУЛ ГАМАЛАХЪЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "у чёрта на куличках", "equiv": "approx"}], "page": 61}
{"phrase": "ГИДАЛ БАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "скататься кубарем вниз, слететь откуда-л."}], "examples": [{"av": "Ккараб мехалъ къо рехуларел чагӏи нилъер рукӏиндалин, нилъеца Гитлерида гидал базабураб.", "ru": "Мы заставили Гитлера скатиться кубарем, ибо у нас были люди, способные вынести всё.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Севералда бугеб дир милъиршо"}], "page": 61}
{"phrase": "ГИЗМА БАГЪАРИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "поднять шум, гам"}], "examples": [{"av": "Ясаз нахъойги жидерго гизма багъаризабуна...", "ru": "Девушки снова загалдели.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 61}
{"phrase": "ГОЗО КӀАЛ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"n": 1, "translation": "болтун", "literal": "рот-клюв"}, {"n": 2, "translation": "острослов"}], "examples": [{"av": "Гьагъав цо гозо кӏалги вуго, гьерсил къвачӏаги къвалакь ккун, дие закопал цӏалулев.", "ru": "Этот болтун — с мешком вранья под мышкой — тоже читает мне нравоучения.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 61}
{"phrase": "ГОРО ХУРИБЕ БАЗЕ", "variants": ["ЛЪИЛНИГИ"], "senses": [{"translation": "бросать ка мешки в чей-л. огород", "literal": "град падает на чью-л. пашню"}], "examples": [{"av": "Амма къаси ккараб гъалмагъиралъ бигъинабун гьавагун цощинаб горо жиндирго хурибе баладай, гьелъул тӏири жинда хъваладаян лъамалъизе лъугьана ХӀасан.", "ru": "Не испортит ли погоду разгоревшийся вечером скандал, и не в его ли огород бросают эти камешки,— начал скисать Гасан.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 61}
{"phrase": "ГУЛЛА ГӀАДИН ВОРТИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "броситься пулей, со всех ног", "equiv": "approx", "literal": "как пуля"}], "page": 61}
{"phrase": "ГУЛЛА ЩВАРАБ РИТӀУЧӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "расстроенно, отчаявшись, без надежды; сам не свой", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Дун ана. Ана ургъалил керенги цӏун. Дуда я къомехлъикӏилан абичӏо, я барка лайин дуе гьеб киналъухъгойилан щуричӏо. Ана гулла щвараб ритӏучӏ гӏадин тӏурун.", "ru": "Я ушёл. Ушёл с тяжёлыми мыслями. Не попрощался с тобой, не поблагодарил за всё. Ушёл без надежды снова увидеться с тобою.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Севералда бугеб дир милъиршо"}], "page": 61}
{"phrase": "ГУЛЛИДА ХӀАЖИМУРАД ЛЪАЛАРО", "senses": [{"translation": "не рисковать без надобности; брать хитростью; бережёного бог бережёт. (В одном из боёв знаменитый наиб Шамиля Хаджимурат, услышав свист пуль, покачнулся в седле. Один из приближённых заметил: «Как же это храбрый Хаджимурат мог показать такую слабость?» Хаджимурат ответил, что пуля-то его не знает, т. е. не отличает храброго от труса)", "literal": "пуле Хаджимурат не знаком"}], "page": 62}
{"phrase": "ГУЛЛИЕ КЕРЕН КЬЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "высовываться; лезть на рожон", "literal": "подставить пуле грудь"}, {"n": 2, "translation": "погибнуть"}], "examples": [{"av": "Амма гьев гӏантав вукӏинчӏо гуллие керен кьезе.", "ru": "Он был не так глуп, чтобы лезть на рожон.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 62}
{"phrase": "ГУНЗАРИ БЕТӀЕР", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "недалёкий человек; пустая голова", "literal": "тыква-голова"}], "page": 62}
{"phrase": "ГУРЕНЖ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как пиявка; [пристать] как банный лист", "equiv": "exact"}], "page": 62}
{"phrase": "ГУРХӀЕЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "сжалиться, смилостивиться; сменить гнев на милость"}], "page": 62}
{"phrase": "ГУЧ ЛЪАЗЕ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "показать свою силу, власть"}], "examples": [{"av": "Ихтилат кепалъе гостиницал ран, Гуч лъазе гьабизе гьанже квер бана.", "ru": "Построив гостиницы для веселья, Силу свою стали показывать.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 62}
{"phrase": "ГЪАДИДАСА ТӀИНЧӀ ЛУМИЯБ", "senses": [{"translation": "ггогов. Птенец умнее вороны. Ум не В возрасте, а в голове."}], "page": 62}
{"phrase": "ГЪАДИЦА ГЪАДИЛ БЕР БАХЪУЛАРЕБ, ГӀАДАМАС ГӀ АДАМ АСУЛ БЕР БАХЪУЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Ворон ворону глаз не выклюет, человек человеку — выклюет."}], "page": 62}
{"phrase": "ГЪАЛАЙ БИЧЧАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "скрывать чьи-л. недостатки", "literal": "полудой покрывать"}, {"n": 2, "translation": "подправлять что-л."}], "examples": [{"av": "Жагъалал бакӏазде гъалай биччазе, Гъоркьапалупаби гьарзаго нилъер.", "ru": "Чтобы прикрыть изъяны, Много у нас надёжных людей.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 62}
{"phrase": "ГЪАЛАТӀ БИТӀИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "исправить ошибку, промах"}], "examples": [{"av": "Дунго вуссани, дицаги ккараб гъалатӏ битӏизабила.", "ru": "Ёсли я вернусь, то исправлю свою ошибку.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}, {"av": "ГЪАЛАТӀ ККЕЗЕ ошибиться, обознаться Анкьгояй йикӏана, гъалатӏ ккезе рес букӏинчӏо.", "ru": "Было семь девушек, обознаться было невозможно.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 63}
{"phrase": "ГЪАЛАТӀ НУСГО СОНАЛДАСАГИ БИТӀИЗАБИЗЕ БЕГЬУЛЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Ошибку можно исправить даже через сто лет."}], "page": 63}
{"phrase": "ГЪАЛБАЦӀ ГЬЕЧӀЕБ РОХЬОБ ЦИ БАСАНДУЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "в лесу, где нет льва, медведю приволье."}], "page": 63}
{"phrase": "ГЪАЛБАЦӀИДАГИ БИХЬИНЧИЯСДАГИ БИХЬУЛАРЕБ ЖО БУКӀУНАРО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Мужчина и лев должны всё вынести."}], "examples": [{"av": "Жакъа гьес киназего тӏамулеб букӏана жиндирго ругьунаб кици: «Гъалбацӏидаги бихьинчияедаги бихьулареб жо букӏунаро».", "ru": "Сегодня он всем приводил свою любимую пословицу: «Мужчина и лев должны всё вынести».", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 63}
{"phrase": "ГЪАЛДИБЕР КӀУДИЯВ ЧИ", "labels": ["пренебр."], "senses": [{"translation": "чванливый, спесивый, заносчивый человек", "literal": "имеющий большое седло"}], "page": 63}
{"phrase": "ГЪАЛДУ ГЬЕЧӀЕБ ГЬОР ГӀАДИН", "labels": ["шутл."], "senses": [{"translation": "открытый настежь Вай тамаша, абго щиб", "literal": "как сарай без дверей"}], "examples": [{"av": "Жаниб гьури багъулеб Гъалду гьечӏеб гьор гӏадин, Гьакӏан кӏалгун хутӏанин?!", "ru": "Что за диво, что со мной, Как сарай без дверей с открытым ртом Остался я?!", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 63}
{"phrase": "ГЪАРА ГЬАБИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "совершить налёт, напасть на кого-л."}], "examples": [{"av": "Сардилъ гъарабашалъе гъара гьабизе ккола, Гъанкъун бусада гьейгун, гьуя бачине буго.", "ru": "Ночью надо напасть на рабыню, Убить её и приняться за дело.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 64}
{"phrase": "ГЪАРГЪАР БАЗЕ", "senses": [{"translation": "знобить, лихорадить"}], "examples": [{"av": "Гъаргъар базе гьабулеб, ХӀал буго черхалде щун.", "ru": "Такое состояние. Что трясёшься как в лихорадке.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 64}
{"phrase": "ГЪАСДА ЦӀА ГЬЕЧӀГО, ТӀОХДА КӀКӀУЙ БУКӀУНАРЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Без огня в очаге нет дыма над крышей. Нет дыма без огня."}], "page": 64}
{"phrase": "ГЪВАНЩА БУХИЗЕ", "senses": [{"see_also": "гъванща чӏвазе", "see_also_type": "см."}], "page": 64}
{"phrase": "ГЪВАНЩА ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "взять за шиворот"}], "examples": [{"av": "— Къасиги нилъер хӏама рокъобе бачӏинчӏони, радалго вахъун дун гьелда хадув ина, ва гьелъие гъая гьабуралъул гъванщаги ккун кӏал кӏудияб гӏадаб ганчӏида тенкезабила,— ян нахъеги махсароял-далъун жавабги кьун, Хасбулатица азбаралда жаниб киса-кибего бер щвезабуна,", "ru": "— Ёсли и сегодня наш осёл не вернётся домой, то я отправлюсь за ним и возьму за шкирку того, кто посмел ему сделать что-нибудь плохое,— сказал Хасбу-лат шутливым тоном, озираясь вокруг.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 64}
{"phrase": "ГЪВАНЩА ХЪАСИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "чесать в затылке; быть озадаченным чем-л.", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "кусать локти", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "...гьелъул хӏисаб гьабе, нахъа гъванща хъасизе ккезе гурин!", "ru": "...подумай об этом, как бы потом не пришлось локти кусать!", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 64}
{"phrase": "ГЪВАНЩА ЧӀВАЗЕ", "labels": ["прост."], "senses": [{"n": 1, "translation": "наказать", "literal": "по затылку бить"}, {"n": 2, "translation": "обобрать; обмануть; залезть в карман", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "«Гучаб ашбазилан» нуцӏидаги хъван, Гъванща чӏванагури гавурас жакъа.", "ru": "«Лучшая харчевня» — вывеска на дверях, А проклятый хозяин обобрал меня.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 64}
{"phrase": "ГЪВАРИДАВ ЧИ", "senses": [{"translation": "умный, начитанный человек; светлая голова", "literal": "глубокий"}], "page": 65}
{"phrase": "ГЪВАРИЛЪУДЕ ВАККИЗЕ", "senses": [{"translation": "понять суть, смысл чего-л.", "literal": "заглянуть в глубину"}], "examples": [{"av": "Бокьун буго гӏумрудул гъварилъуде ваккизе.", "ru": "Смысл жизни мне хочется понять.", "author": "М. Ахӏмадов", "source": "Сардил кагътал"}], "page": 65}
{"phrase": "ГЪВЕЛ БАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "осуждать за глаза, сплетничать; попасть на зубок к кому л.", "literal": "бросить сплетню"}, {"n": 2, "translation": "обвинять кого-л."}], "examples": [{"av": "Гъвел буго дир базе гьалмагъзабазде, Гъалбацӏги рехун тун нахъ гӏдай руссарал?", "ru": "Сегодня я виню товарищей твоих, Что домой вернулись без тебя.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 65}
{"phrase": "ГЪВЕТ! КЬАЛБАЗ ККОЛА, ГӀАДАН ГЬУДУЛ ГЬАЛ МАГЪЛЪИЯЛЪ ККОЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Дёрево держат корни, а человека — друзья."}], "page": 65}
{"phrase": "ГЪВЕТӀАЛДА РЕЛЪЛЪАРАБИН ПИХЪГИ БУКӀУНЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "На дёрево похожим бывает и плод. Яблоко от яблони недалеко падает.", "equiv": "approx"}], "page": 65}
{"phrase": "ГЪВЕТӀГИ ГЪАБУГИГӀАН", "senses": [{"translation": "тёсно, неразрывно", "literal": "как дёрево и виноградная лоза"}], "examples": [{"av": "Амма мунги дунги, рокьул гъугъайги, Гъветӏги гъабугигӏан ратӏалъуларел.", "ru": "Навёки связаны с тобою Мы неразрывно узами любви.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 65}
{"phrase": "ГЪЕЖ ГУРИЗЕ", "senses": [{"translation": "засучить рукава, энергично приняться за что-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гурун гъежгун гьудуласе кумек гьабизе кколеб бакӏалда гали бахъа-бахъаралъуб квалквал гьабулеб буго.", "ru": "Вмёсто того, чтобы засучив рукава помочь другу, он мешает ему на каждом шагу.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 65}
{"phrase": "ГЪЕЖ ЦУЙЗЕ", "senses": [{"translation": "оказать кому-л. поддёржку; подставить [своё] плечо кому-л.", "literal": "плечом присло-ниться"}], "page": 65}
{"phrase": "ГЪИЙИН КВАНАЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "загребать жар чужими руками", "equiv": "approx", "literal": "съесть чей-л. труд"}], "examples": [{"av": "Нилъецадила мискинзабазул би цӏцӏулеб бугила, гьезул ГЪИЙИН кваналеб бугила. Гьа-гьа-гьа!", "ru": "Мы, мол, пьём кровь бедняков, загребаем жар чужими руками. Ха-ха-ха!", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 66}
{"phrase": "ГЪИРА БАЗАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "усилить стремление к чему-л.", "literal": "страсть зажечь"}, {"n": 2, "translation": "поднять настроение кому-л."}], "examples": [{"av": "Гьелъ хӏалтӏуде жеги цӏикӏараб гъира базабуна.", "ru": "Это ещё больше усилило желание трудиться", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 66}
{"phrase": "ГЪОРКЬ ККВЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "удержать [деньги] за что-л."}, {"n": 2, "translation": "держать под прилавком", "literal": "внизу"}], "examples": [{"av": "— ГӀи хьихьаралъухъ дие кьолеб мухьалдаса гъоркь кквезе букӏине цо гьир цӏоросоролъил гӏатӏал кьеян гьаризе бокьун букӏана, Мадихӏат, дуда.", "ru": "— Я хотел попросить мешок кукурузной муки, Мадихат, ты потом могла бы удержать за него.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 66}
{"phrase": "ГЪОРКЬ АН БУХЪУЛЕВ", "senses": [{"translation": "нечестный, лицемерный", "literal": "снизу подкапывающий"}], "examples": [{"av": "Бадибе рецц гьабун гъоркьан бухъулев, Гьетӏ-гьетӏараб рагӏул чвахун цӏад балев.", "ru": "В глаза — улыбка, а сам лицемерен. Ни слова правды не говорит.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 66}
{"phrase": "ГЪОРКЬАН-ТӀАСАН БИЧЧАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "не обращать внимания, не принимать близко к сердцу", "literal": "пустить снизу-свёрху"}, {"n": 2, "translation": "уступить в чём-л.; ничего не попишешь"}], "examples": [{"av": "Цин битӏун, цин бигъун мугъал балин алъ, Гъоркьан-тӏасан биччай, баччуге дуца.", "ru": "То внизу, то наверху судьбы колесо, Близко к сердцу всё не принимай.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 66}
{"phrase": "ГЪОРКЬГО ХУТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "(букв, внизу остаться отстать от кого-л."}, {"n": 2, "translation": "остаться на второй год"}], "page": 66}
{"phrase": "ГЪОРКЬЕ РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "выбросить, вышвырнуть куда-л.", "literal": "вниз бросить"}], "examples": [{"av": "Гьекъолеб жоялъ гъоркье рехана гьев.", "ru": "Пьянство выкинуло его за борт жизни.", "author": "ХӀ. ГӀарипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 67}
{"phrase": "ГЪОРКЬЧӀЕЛ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "устроить засаду; поставить капкан кому-л.", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Годекӏанив кӏиго чи кӏалъазе ккаралдаса, КӀутӏун гъоркьчӏелги гьабун чӏван рехула", "ru": "цоцаца. Ёсли двое поспорят на годекане — Устроят засаду, зарежут друг друга.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "Апараг"}], "page": 67}
{"phrase": "ГЪОРЛЪАН КАНЛЪИ БИХЬУЛЕБ КАЛАМ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "тонкий намёк", "literal": "разговор, увидевший свет снизу"}], "examples": [{"av": "Диде хьуллъун ятила, йихха-йикаяй гъарин, Гъорлъан канлъи бихьулеб Калам гьабулей йигей.", "ru": "О чём так сладко ты поёшь. Намёк твой тонкий мне понятен.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 67}
{"phrase": "ГЪОРЛЪЕ ВОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "привыкнуть, освоиться", "literal": "внутрь взять"}], "examples": [{"av": "Гьанже дунги дагьав гъорлъе восана, саназулъе таваккал бачӏана.", "ru": "Теперь я привык, с годами стал спокойнее.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 67}
{"phrase": "ГЪОРЛЪЕ РАККИЗЕ", "senses": [{"translation": "дойти до сути дела; проникнуть вглубь чего-л.; смотреть в корень", "equiv": "approx", "literal": "внутрь заглянуть"}], "page": 67}
{"phrase": "ГЪОРЛЪЕ РАККИЧӀОГО", "senses": [{"translation": "не вникая в суть дела; спустя рукава", "literal": "не заглядывая внутрь"}], "page": 67}
{"phrase": "ГЪУГЪАБ ГЬАРАКЬ", "senses": [{"translation": "гром", "literal": "глухой звук"}], "examples": [{"av": "ЦӀадал гъугъай гурони Гъугъаб гьаракь чӏвагеги.", "ru": "Пусть гром гремит лишь к дождю, Пусть не будет грома войны.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 67}
{"phrase": "ГЪУЛА-ТУЛАРАЛ ЖАЛ РИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "плести небылицы", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Кьижун хутӏун ватана дун,...— абун гъула-туларал жал рицине лъугьана гьев, гьей рокъой жаний лъалхъилародаян хьулалъ.", "ru": "— Я заснул,...— начал он придумывать всякие небылицы, надеясь хоть как-нибудь удержать её.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 67}
{"phrase": "ГЬА БАЗЕ", "senses": [{"translation": "высок. дать клятву; поклясться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "КӀолищ дуда гьаб Аллагьасул аяталда квер лъун, гьа базе?", "ru": "Можешь ли ты поклясться, положа руку на священный Коран?", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}, {"av": "Гьа бана лебалав дагъистанияс, Согӏаб Карелиялде квералги ритӏун.", "ru": "К суровой Карелии обратив свой взор. Мужественный дагестанец поклялся Не сдать высоту.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 68}
{"phrase": "ГЬАБИГЬАНАСУЛ ЧЕД КӀУДИЯБ, ЧАНАХЪАНАСУЛ ГЬАН КӀУДИЯБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "У мельника — хлеб, у охотника — мясо."}], "page": 68}
{"phrase": "ГЬАБИХЪ ГӀАТӀ ХЕНЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "сказать что-л.", "literal": "на мельнице молоть муку"}, {"n": 2, "translation": "вмешиваться в разговор"}, {"n": 3, "translation": "чесать язык, языком"}], "examples": [{"av": "Гьеб бакӏалда лъалхъе, ГӀалисултан, мун, гӏатӏ хенезе гьабихъе гьанже дунги виччан те цо.", "ru": "Да подожди ты, Алисултан, дай и мне сказать слово.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 68}
{"phrase": "ГЬАБИХЪА ХЪАНДА ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "не достигнув цели; несолоно хлебавши", "equiv": "approx", "literal": "[вернуться] как пёс с мельницы"}], "page": 68}
{"phrase": "ГЬАБИХЪЕ ЛЪИМ ТӀАМИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "угодничать перед кем-л., потакать кому-л.; лить воду на чью-л. мельницу", "equiv": "approx", "literal": "провести воду на мельницу"}], "examples": [{"av": "Гьидалъа Хочбарги гъачагълъун гьавун, Ханасул гьабихъе лъим щай тӏамулеб? Щ Ӏ, ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "Считая Хочбара из Гидатли разбойником, Зачем ты хану потакаешь?"}], "page": 68}
{"phrase": "ГЬАБУНИ - БАТУЛА, БАЛАГЬАНИ - ЩОЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Кто ищет, тот находит.", "equiv": "exact"}], "page": 69}
{"phrase": "ГЬАВА-БАКЪ РЕКЪАРАБ", "senses": [{"translation": "прекрасный солнечный день", "literal": "солнце и воздух в согласии"}], "examples": [{"av": "Цинги цо гьогьомараб, гьава-бакъ рекъараб къоялъ гьалда дандчӏвана чӏурканаб лагаялъул, не-дегьал, хӏасратал беразул чанил бурутӏ.", "ru": "В прекрасный солнечный день она встретила тонконогого дикого козлёнка с кроткими глазами.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 69}
{"phrase": "ГЬАВАЯЛДА КӀАЛЪАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "разговаривать высокомерно, надменно"}, {"n": 2, "translation": "говорить вдохновенно, страстно", "literal": "с любовью"}], "examples": [{"av": "— Ле, Хочбар, мун гьедигӏан гьаваялда кӏалъазе, Лъаларев чи гурилан,— гаргадана Мухӏама.", "ru": "— Не разговаривай высокомерно, Хочбар, Знаем твой достоинства,— сказал Мухума.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 69}
{"phrase": "ГЬАВАЯЛДЕ ВАХИНЕ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "прославить, воз-величть, вознести до небес", "literal": "на воздух поднять"}], "examples": [{"av": "Халкъалъул берзукьа вортарав пакъир, Гьаваялде вуго вахине гьавун.", "ru": "Упавшего в глазах народа Вознесли теперь до небес.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 69}
{"phrase": "ГЬАГ ГЬАВУН ГАРГАДИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "говорить глупости"}], "page": 69}
{"phrase": "ГЬАГЬИНИБЕ ЛЪИМ ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "делать бесполезную работу; носить воду решетом", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Гьазда бицараб жо — гьагьинибе тӏураб лъим буго,— ян кӏалъан ячӏана хьибилалдасан гьезул накъиталъухъ гӏенеккун йикӏарай Хадижат.", "ru": "— Тратить на них слова — то же, что воду решетом носить,— сказала Хадижат, которая слышала их разговор.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 69}
{"phrase": "ГЬАЙ АХӀИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "положить конёц чему-л.; уничтожить что-л."}], "examples": [{"av": "Хутӏмаялде вахун вагӏза гьабичӏо,— Гьай ахӏулеб буго ругел мугьазда. ЩӀ. ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "В мечети не читал проповедь, Зато уничтожаешь последние зёрна."}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАЙ КЪУЛГЬУ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "ох, дьявол!"}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАКӀКӀАН КӀАЛГУН", "senses": [{"translation": "удивлённо, растерянно", "literal": "с открытом ртом"}], "examples": [{"av": "Радалин абуни киналго гьакӏкӏан кӏалалгун, жидерго беразда божуларого хутӏана.", "ru": "А утром все остановились в растерянности, не веря своим глазам.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАКӀКӀАН ХУТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "удивиться; разинуть рот", "equiv": "approx", "literal": "с раскрытым ртом остаться"}, {"n": 2, "translation": "прозевать, оплошать"}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАЛАГАБ БАРТИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "неудержимо, горячо", "literal": "как резвый скакун"}], "examples": [{"av": "Квачӏида бахъун чӏараб гьалагаб барти гӏадин, ГӀурул лъимер, щай ралъад, мун речӏчӏанхъу-", "ru": "леб бугеб? Как конь горячий на полном скаку. Дитя реки, что ты так бушуешь?", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАЛБАЛ КЪАБУЛ ГЬАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "принимать (встречать) гостёй"}], "examples": [{"av": "— Щиб нужер гьанир гьалбал гьединищ кидаго къабул гьарулел, къватӏир рагьтӏагойищ гьел толел?...", "ru": "— У вас что, всегда так встречают гостей?...", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАН ТУРАД", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "окаянный!", "literal": "да сгниёт [твоё] мясо!"}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАН ЦОЯВ", "senses": [{"translation": "родной, кровный", "literal": "мясом единый"}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАН АЛ ВАЦЛЪИ", "senses": [{"translation": "неискренность", "literal": "мясное братство"}], "examples": [{"av": "Кинаб гьаб дуниял! Гьалмагълъи чадил, Чилъи хъулухъалъулъ, огъ гьанал вацлъи!", "ru": "Что за мир! Дружба — за хлеб, Доброта — за службу... О, нейскренность!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 70}
{"phrase": "ГЬАНАЛ МИХИР ГӀАДАВ", "senses": [{"translation": "толстый, полный", "literal": "как каток из мяса"}], "examples": [{"av": "— ГӀарацги кьечӏого квана-гьекъезе вачӏун вукӏун вуго гъов гьаниве, дудаго хъахӏаб мегежальул нич гьечӏолъи,— абун рагӏула дов гьанал михир гӏадай гӏаданалда аскӏов чӏарав чиги.", "ru": "— Он пришёл сюда, не имея ни гроша в кармане, попить-поёсть, какая наглость,— говорил седобородый человек, который сидел рядом с тучной женщиной.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 71}
{"phrase": "ГЬАНАЛЪ БИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "предчувствовать что-л., догадываться о чём-л.", "literal": "мясо подсказало"}], "examples": [{"av": "Кварида ругьунаб эгъе хъахӏаб чу Нахъе бачӏунареб гьаналъ бицана.", "ru": "Что конь мой белый не вернётся. Предчувствовал я.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 71}
{"phrase": "ГЬАНТА РЕКЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "нравиться; быть по душе", "literal": "желание сбылось"}], "examples": [{"av": "Гьаниб мажгитги кӏудияб, гьаваги роцӏараб, ресги гӏатӏидаб росулъ гьанта рекъон вукӏун вуго наибги гьесул нукарзабиги.", "ru": "В этом селе с его прекрасным климатом найб и его нукеры чувствовали себя хорошо, как у себя дома.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 71}
{"phrase": "ГЬАРАКЬ БОРЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "вскрикнуть", "literal": "голос вырвался"}], "examples": [{"av": "Гьаракь борчӏизе цодагьалъ хутӏана, кӏалдибги щокъробги цӏа рекӏун бугилан ккана.", "ru": "Я чуть не вскрикнула, казалось, всё внутри горит.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 71}
{"phrase": "ГЬАРАКЬ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "голосовать", "literal": "голос отдать"}], "examples": [{"av": "Гьениб лъолеб букӏун буго кӏиго кӏудияб рагӏ. Цинги байбихьулеб букӏун буго гьаракь кьезе.", "ru": "Там ставили два больших сосуда. Затем начинали голосовать.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 71}
{"phrase": "ГЬАРАКЬ ЧӀИАЗЕ", "senses": [{"translation": "услышать", "literal": "коснуться слуха"}], "examples": [{"av": "Нужер гьаракь чӏван хадуб, Хола дир бабул макьу.", "ru": "Услышав ваши голоса, Мамочка проснётся моя.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "ТӀабигӏаталъул накъишал"}], "page": 71}
{"phrase": "ГЬАРДАРАВ БЕТӀЕРГЬАН", "labels": ["ритор."], "senses": [{"translation": "о боже!, о господи!"}], "examples": [{"av": "Черхалъ баккулареб гӏадатги гьечӏо, Гьардарав бетӏергьан, дун щай йижарай?", "ru": "Чего только не увидишь на свете этом, О боже, зачем я родилась?", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 72}
{"phrase": "ГЬАРДУХЪ ИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "просить милостыню, попрошайничать"}], "examples": [{"av": "ГӀисинаб тӏелалъул тӏанчӏиги рачун, ТӀилгун гьардухъищха гьанже дун инее?", "ru": "Иль должен я с детьми малыми Идти просить милостыню?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 72}
{"phrase": "ГЬАРИ КЪАБУЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "выполнить чью-л. просьбу"}], "examples": [{"av": "Доб мехалда дида кӏолароан дур гьари къабул гьабизе.", "ru": "Тогда я не мог выполнить твою просьбу.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 72}
{"phrase": "ГЬАРИ КЪАБУЛ ГЬАБУНГУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "не выполнить чью-л. просьбу, не принять чей-л совет"}], "examples": [{"av": "ГӀадамазул гьари къабул гьабичӏел, Къучӏби чӏехьаралго, хьадарлъун ккана.", "ru": "Те, которые не выполнили просьбу людей, Проголодавшись, стали шёлковыми.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 72}
{"phrase": "ГЬАРИ НАХЪ ЧӀОАЗЕ", "senses": [{"translation": "отказать кому-л. в просьбе"}], "examples": [{"av": "Берцинго абураб жо гьабулев, гьари нахъ чӏвазе кӏоларев, Къурачилав мукӏурлъана гӏарза хъвазе.", "ru": ". Мягкосердечный, он никому не мог отказать в просьбе, и Курачилав согласился написать заявление.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 72}
{"phrase": "ГЬАРИ-РАХЬИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "благодарить кого-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Кив ватаниги кӏваричӏо эбелхвад, чӏаго вата-ралдаса нахъе,— ян шайихасда цебе бетӏерги чӏван, гьесие гьари-рахьи гьабизе лъугьана гьей.", "ru": "— Всё равно где, лишь бы был жив мой дорогой,— говорила она, склонившись перед шейхом и благодаря его.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 72}
{"phrase": "ГЬАЦӀУДА ТӀУТӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как банный лист", "equiv": "approx", "literal": "как муха на мёд"}], "examples": [{"av": "— Гьацӏуда тӏутӏ гӏадин рекӏун чӏанин нилъеда гьавилан,— абулаан разведчиказги.", "ru": "— Он пристал к нам как банный лист,— говорили разведчики.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 73}
{"phrase": "ГЬАЦӀУЛ УМАХ", "senses": [{"translation": "пчёлы", "literal": "хозяева мёда"}], "examples": [{"av": "Кьалда росун зузулел гьацӏул умах букӏаго, Гьава къотӏун щуго цӏум щун буго гьаваялде.", "ru": "Пока пчёлы вовсю жужжали, Пять орлов прилетели и сели в долине.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 73}
{"phrase": "ГЬАЦӀУЛАБ МАЦӀ", "senses": [{"translation": "медоточивый язык", "literal": "медовый"}], "examples": [{"av": "Гьаб гӏасияб рагъалъ кьогӏ гьабуна дур гьацӏулаб мацӏ.", "ru": "Эта суровая война ожесточила тебя.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}], "page": 73}
{"phrase": "ГЬАЦӀУЛЪ НАХ КИНИГИН", "senses": [{"n": 1, "translation": "по душе", "literal": "как масло в меду"}, {"n": 2, "translation": "[кататься] как сыр в масле", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Кинан букӏаниги поэтасул ракӏ, Гьацӏулъ нах кинигин, рекъана гьениб.", "ru": "Что там ни говори, Но поэту пришлось здесь по душе.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 73}
{"phrase": "ГЬАЦӀУЛЪ ХӀЕГИ, ХӀАНИЛЪ РАСГИ КАМУЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "в меду воск, а в сыре волосок найдётся. В семье не без урода.", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьацӏулъ хӏеги, хӏанилъ расги", "ru": "Каму Ларин абула,"}, {"av": "Кинабго рахъ рекъарав чи Къанагӏатги вукӏунаро.", "ru": "Говорят, в семье не без урода. Нет человека без недостатков.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 73}
{"phrase": "ГЬАЦӀУЛЪЕ ЩАМ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "испортить, расстроить что-л.", "literal": "в мёд соль сьшать"}], "examples": [{"av": "Гьал багӏарал шайтӏабаз щибунги тезехъин гьечӏо-ха гьацӏулъе цӏам бачӏого, цӏамда борохь безабичӏого.", "ru": "Эти красные дьяволята хотят во что бы то ни стало испортить всё дело.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 73}
{"phrase": "ГЬЕКИ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "запыхаться", "literal": "одышку сдержать"}], "examples": [{"av": "Лъимал гӏедегӏун жиде-жидер бакӏалде рекерана ва къапезарулаго бералгун, гьеки кквезе кӏоларого, Мариям Шабановнаялъухъ ралагьун чӏана.", "ru": "Дети разбежались по своим местам и, хлопая глазами, не в силах сдержать одышку, смотрели на Мариям Шабановну.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 74}
{"phrase": "ГЬЕКЪАРАБ ЖО РЕКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "опьянеть; ударить в голову", "equiv": "approx", "literal": "вышитое пристало"}], "examples": [{"av": "Гьесул абуни гьекъараб жоги рекӏун, мацӏ бабадизе лъугьана.", "ru": "Вино ударило ему в голову, и язык его стал заплетаться.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 74}
{"phrase": "ГЬЕКЪЕЛ ГЬУИНЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пристратиться к спиртному"}], "page": 74}
{"phrase": "ГЬЕРСИЛ КЪВАЧӀА", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "врун, лжец, обманщик", "literal": "мешок вранья"}], "examples": [{"av": "— ГӀадамалищ гьалилан, Гьерсазул къучӏби ругин! — Къасиго шагьарги тун Шишиликӏ мегӏер гирана.", "ru": "— Да разве ж это люди? Все лжецы! — И ночью же, покинув город, Перевалил он за Шишилик-гбру.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 74}
{"phrase": "ГЬЕРСИЛ ХӀАТӀАЛ ХӀЕДУЛ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Ноги у лжи восковые, На лжи далеко не уедешь."}], "page": 74}
{"phrase": "ГЬЕЧӀОГО ГӀОЛАРЕВ", "senses": [{"translation": "необходимый, полезный, нужный"}], "examples": [{"av": "— Диргиха яц,— ян абуна ГӀашураца.— Цохӏо нилъее гуревги районалъего гьечӏого гӏоларев чи вукӏана гьев.", "ru": "— И мне очень жалко его,— сказала Ашура.— Не только нам, но и всему району он был нужен.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 74}
{"phrase": "ГЬИН РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "пленить, заворожить кого-л.", "literal": "силки поставить"}], "examples": [{"av": "Чалухал бераз нилъей, Чан нухалъ гьин рехараб?", "ru": "Сколько раз пленяли нас Игривые глаза?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 75}
{"phrase": "ГЬИНАЛ РАКӀ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "искреннее сердце"}], "examples": [{"av": "Дир гӏазизаб гьинал ракӏ, Гьабе дие цо жаваб, Щайзе мун рахь рекӏараб Тагьи гӏадин кӏанцӏолеб?", "ru": "Сердце искреннее моё, Ответь мне, Отчего ты радостно Прыгаешь в груди?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 75}
{"phrase": "ГЬИНАЛЪ ККУРАБ МИККИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "не находя себе места", "literal": "как голубка в силках"}], "examples": [{"av": "Балагье дир Хадижатие гӏодизабулеб бугебин дос доб, абун гӏамал кӏодолъизе бачӏунаан ГӀатӏинал ва гьеб чагрил гьаркьихъе, гьиналъ ккураб микки гӏадин, рагъида сверун, тӏад юссун тӏавап гьабулей ясалъухъги балагьун. Как он заставляет плакать чагур", "ru": "для моей Хадижат, думала с гордостью Патина, глядя на дочь, которая не находила себе места: то сидела печально, то ходила озабоченно по веранде."}], "page": 75}
{"phrase": "ГЬИР БОРХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "оказать помощь, поддержку кому-л.", "literal": "поднять мешок"}], "page": 75}
{"phrase": "ГЬИР ТӀАДЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "взвалить на плечи непосильную ношу"}, {"n": 2, "translation": "перенести горе, беду", "literal": "под мешок попасть"}], "examples": [{"av": "ХӀамабагьадурлъи баччулебилан, Баччизе кӏолареб ккана гьир тӏаде.", "ru": "Думая, что геройство совершают, Взвалили на плечи слишком тяжёлую ношу.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 75}
{"phrase": "ГЬИРИХЪ ХЬВАДИЗЕ", "senses": [{"translation": "заниматься перевозкой зерна на ослах", "literal": "за мешком ходить"}], "examples": [{"av": "Гьирихъ хьвадизедай хьулалда вугев,— Хьалбал рагь-рагьараб гьегь гӏадинаб дун?", "ru": "Мне ль думать о перевозке зерна, Когда я похож на корзину с дырявыми боками?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 75}
{"phrase": "ГЬИТӀИНАБ ГАНЧӀИЦАГИ КӀУДИЯБ ГАМАЧӀ БЕКУЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "И маленький камень разбивает большой. Капля камень точит."}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬИТӀИНАБ ГЪОРКЬАН БИЧЧАЙ, КӀУДИЯБ ТӀАСАН БИЧЧАЙ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не делай из мухи слона.", "literal": "маленькое пусти снизу, большое — сверху"}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬИТӀИНАБ ГӀОШТӀОЦА КӀУДИЯБ ГЪВЕТӀ КЪОТӀУЛЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "И маленький топор рубит большое дерево."}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬИТӀИНАБГИ КӀОЧОН ТУН, КӀУДИЯЛДЕ ВОР ТУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не сделав маленьких дел, не берись за большие."}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬИТӀИНАЛЪУЛ БИЦУНЕСДА КӀУДИЯБ БИХЬУЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто говорит о малом, не видит большого. За деревьями не видеть леса."}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬОБО БАЗЕ БАКӀ КЪВАРИГӀИНЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "нуждаться в чём-л.", "literal": "искать место для постройки мельницы"}], "examples": [{"av": "— ТӀокӏабги дуе гьобо базе бакӏищ къваригӏараб? — абун мекълъана Хъараев.", "ru": "— В чём ты ещё нуждаешься, чего тебе не хватает? — сказал обидчиво Караев.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬОБОГЬУН БАЗЕ", "senses": [{"translation": "разрушить, уничтожить; сровнять с землёй", "literal": "распахать"}], "examples": [{"av": "Чанги гучаб шагьар гьобогьун банин...", "ru": "Сколько больших разрушили городов...", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬОБОЛ ЦИН КВАНАЗАВЕ, КАЛАМ ХАДУБ ГЬАБЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Гостя сначала накорми, затем беседу с ним веди."}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬОБОЛАСДА БИЧӀЧӀИЗЕ КУСИЦА КАТИДЕХУН БИЦУНЕБ ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "намекая", "literal": "как безбородый говорит кошке, чтобы понял гость"}], "examples": [{"av": "Гьоболасда бичӏчӏизе кусица катидехун бицунеб гӏадин, бакка-бахъи гьабуниги гӏола гьей болъоналъе...", "ru": "Этой свинье достаточно только намекнуть...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 76}
{"phrase": "ГЬОБОЛЛЪИ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "побывать в гостях"}], "page": 77}
{"phrase": "ГЬОГЬЕН ЧӀИАЗЕ", "senses": [{"translation": "коснуться кого-чего-л., затронуть кого-что-л."}], "examples": [{"av": "Магӏарул руччабаз баччанщиналъул, ТӀинай магӏарулай, гъогьен чӏвагеги.", "ru": "Пусть тебя не коснётся, горянка, То, что нережили женщины гор.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 77}
{"phrase": "ГЬОД КЪУЛИЗЕ", "senses": [{"translation": "сгорбиться, постареть", "literal": "хребет согнулся"}], "page": 77}
{"phrase": "ГЬОДОРАБ ГВАНГВАРА", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "пустая голова", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Дур гӏадаб гьодораб гвангвара бугин мугӏалимасул гъуждузда тӏадинищ дуда кколеб?", "ru": "— Ты думаешь, что у учителя такая пустая голова, как у тебя?", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 77}
{"phrase": "ГЬОДОРАЛ РАГӀАБИ", "senses": [{"translation": "пустые разговоры, слова"}], "examples": [{"av": "— Гьел гьодорал рагӏаби рикӏкӏад те, Зубайир, дуца.", "ru": "— Ты оставь эти пустые разговоры, Зубайир.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 77}
{"phrase": "ГЬОЙ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "напившись в доску, в дым", "equiv": "approx", "literal": "как собака"}], "examples": [{"av": "КӀиявго ГЬОЙ гӏадин гьекъон вуго.", "ru": "Оба были пьяны в стельку.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Рихьуларел лъалкӏал"}], "page": 77}
{"phrase": "ГЬОЙДА КӀАЛДИБЕ ТӀИЛ БЕГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "взяться за опасное дело; играть с огнём", "literal": "сунуть палку собаке в пасть"}], "examples": [{"av": "— Гьведул кӏалдибе тӏил бегьуге,— ян вукӏунаан дир эмен.", "ru": "— Не играй с огнём,— говорил мой отец.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 77}
{"phrase": "ГЬОКО ГЪОРКЬА ТӀАДЕ ГИРУЛЕБ МЕХ", "senses": [{"translation": "период везения; дела идут в гору", "equiv": "approx", "literal": "время, когда арба катится снизу вверх"}], "examples": [{"av": "Доб букӏана битӏун Арбулил гьоко гъоркьа тӏаде гирулеб мех.", "ru": "Это было как раз тогда, когда дела у Арбули шли в гору.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 77}
{"phrase": "ГЬОКО НАХЪЕ ГИРИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "потерпеть неудачу", "literal": "арба катится назад"}], "page": 78}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ БАКӀ ХВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "поссориться, порвать связи, испортить отношения", "literal": "место посередине испортить"}], "examples": [{"av": "Талихӏ-рохелалда чи данделъани, Жахӏдаялъ гьабула гьоркьоб бакӏ хвезе.", "ru": "Если люди для счастья сойдутся. Зависть испортит отношения меж ними.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 78}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ БУГЕБ КЬО БИХХИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "мешать кому-л.; ставить рогатки", "equiv": "approx", "literal": "соединяющий [их] мост разрушить"}], "examples": [{"av": "Гьелъие захӏматго буго жиндирго яс Аймеседаги гьелъул рекӏелав, гьадигӏан хӏалимав Назимидаги гьоркьоб бугеб КЬО биххизабизе.", "ru": "Ей приходилось нелегко, она не хотела мешать счастью своей дочери Аймесе и её возлюбленному Назиму.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 78}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ ЖО БАЗЕ", "variants": ["ЛЪЕЗЕ"], "senses": [{"translation": "поспорить с кем-л. на что-л.; биться об заклад", "literal": "положить что-л. посередине"}], "examples": [{"av": "Гьедин батани рачӏаха гьоркьоб жо базе; мун йитӏун ятани дица гьабила дуца абураб жо, дун витӏун ватани гӏазаналагь, цо гӏадлу дица дуеги гьабилаха.", "ru": "Давай поспорим: если права будешь ты, я сделаю то, что сказал, если же прав буду я, то бере-гись!", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 78}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ КЪВАЧӀА БАЗЕ", "senses": [{"translation": "вмешиваться в разговор", "literal": "посередине мешок повесить"}], "page": 78}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "обсуждать что-л.; советоваться с кем-л.", "literal": "в середину положить"}], "page": 78}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ РАГӀИ РЕЧӀЧӀИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "вставить слово, вмешаться в разговор", "literal": "в середину слово выпалить"}], "examples": [{"av": "ЦӀакъ бокьулаан харбида гьоркьоб рагӏи речӏчӏизабизе, аваданал лъугьа-бахъиназул бицине.", "ru": "Ему очень хотелось вмешаться, вставить хоть слово, поговорить о том, о сём.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 78}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ РАКЬА РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "мешать; вставлять палки в колёса", "literal": "в середину бросить кость"}], "examples": [{"av": "Дие мун йокьула, рикьарал нухаз Ракьа буго рехун нилъедеа гьоркьоб.", "ru": "Я люблю тебя, но пропасть меж нами Мешает нам с тобой соединиться.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "ЦӀадулал ракӏал"}], "page": 79}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ ТЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "опу-стить, пропустить", "literal": "в середине оставить"}, {"n": 2, "translation": "забыть, оставить без внимания"}], "page": 79}
{"phrase": "ГЬОРКЬОБ КЪОТӀИЗАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "перебить кого-л.; по мешать кому-л."}], "examples": [{"av": "— Гьелеха, гьеб буго бихьинчиясул рагӏи» — ян гьев гьоркьов къотӏизавуна Мансурица.", "ru": "— Вот это слово мужчины,— перебил его Мансур.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 79}
{"phrase": "ГЬОРКЬОВ ЧӀВАЗАВИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "обсуждать, упоминать о ком-л.", "literal": "в середину бросить"}, {"n": 2, "translation": "вмёшиваться во что-л."}], "examples": [{"av": "Корохъ букӏа, лъадахъ букӏа, базаркъоялде къватӏие яхъараб мехалъ букӏа кӏиго рагӏи рехизе кканиги, Бахтикаца жиндирго вас ГӀалибег гьоркьов чӏвазави-чӏого толароан.", "ru": "Где бы ни было, у колодца ли, в воскресенье на базаре ли, Бахтика при каждом удобном случае упоминала о своём сьше Алибёге.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 79}
{"phrase": "ГЬОРКЬОСА КЪОТӀИЧӀОГО", "senses": [{"translation": "непрерьшно; неразрьшно"}], "page": 79}
{"phrase": "ГЬОРОДА БАДИРЕ ИНЕ", "senses": [{"translation": "идти против течения, идти против ветра", "literal": "в глаза ветру"}], "examples": [{"av": "ГӀурус хӏалтӏухъабаз бицана гьезда, Гьороде бадире балагьун ине.", "ru": "Русские рабочие научили их Плыть против течения.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 79}
{"phrase": "ГЬОРОДА ХАДУВ ИНЕ", "senses": [{"translation": "плыть по течёнию, идти по линии наимёньшего сопротивлёния", "literal": "за вётром идти"}], "page": 79}
{"phrase": "ГЬОРОДАХЪ ИНЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "пропасть, исчезнуть; я:; как ветром сдуло", "literal": "по ветру идти"}], "examples": [{"av": "Адабияталъул къалам кквелилан, Къотӏараб инсул пал гьородахъ ана.", "ru": "Мечта отца писателем стать Исчезла, не оставив следа.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 80}
{"phrase": "ГЬОРОЕ БИЧЧАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "бросать на ветер", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "пропускать мимо ушей"}], "examples": [{"av": "Амма Зубайирица рагӏичӏеб ххвел гьабун, гьорое биччалеб букӏана гьеб къватӏул хабар.", "ru": "Зубайр пропускал мимо ушей эти сплетни.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 80}
{"phrase": "ГЬОРОЛ ГЬОБО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вертопрах", "literal": "ветряная мельница"}], "page": 80}
{"phrase": "ГЬОРОХЪ ВОСИЗАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "разрушить, уничтожить; разнести в пух и прах", "literal": "на ветер поднять"}], "examples": [{"av": "Больницаялдеги йитӏичӏого рокъоб лъимер гьабулеб бугеблъи гьелда лъан букӏарабани дун гьорохъ восизавилаан Занирхаца.", "ru": "Если бы Занирха узнала, что я не отправил жену в роддом, а оставил дома, она бы разнесла меня в пух и прах.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 80}
{"phrase": "ГЬОРОЦА ТӀАМАХ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как ветром сдуло", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьороца тӏамах гӏадин росун ана гьал рокъоса къватӏире.", "ru": "Их как будто вётром сдуло из комнаты.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 80}
{"phrase": "ГЬОЦӀОГИ НАХГИ", "senses": [{"translation": "к и н и г и н разг. дружно; душа в душу", "equiv": "approx", "literal": "как мёд и масло"}], "examples": [{"av": "Чанго сонал ана гьелдаса нахъе, Гьоцӏо-нах кинигин руго рос лъади.", "ru": "Много утекло с тех пор воды, Душа в душу муж с женой живут.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 80}
{"phrase": "ГЬУДУЛЛЪИ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "завести дружбу с кем-л."}], "examples": [{"av": "Лъикӏаб гьудуллъи кквезе Гьунар буго дир ГӀалил.", "ru": "Заводить крепкую друл(6у Умеет мой Али.", "author": "ХӀ. ХӀабибов", "source": "Недегьаб гьими"}], "page": 80}
{"phrase": "ГЬУЖРА ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "1 /ст. переселяться куда-л."}], "examples": [{"av": "Нечон вуго, Зугьра, гьужра гьабизе, Кьочӏой газа чӏварав умумузул вас Апараглъиялъухъ кӏвеларо кьезе.", "ru": "Стыдно мне, Зухра, переселяться, Быть пришельцем в чужих краях.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 81}
{"phrase": "ГЬУЖУМАЛЪ ИНЕ", "senses": [{"translation": "идти в атаку, наступать", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Захӏматал рагъаздаса хадуб Львов шагьарги эркен гьабун, полк гьужумалъ ана Висла щулалъабазде.", "ru": "После жестоких боёв, освободрш Львов, полк начал наступать по направлению к Висле.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 81}
{"phrase": "ГЬУИНАБ ГАРГАР", "variants": ["ХАБАР"], "senses": [{"translation": "приятный разговор; радостная весть", "literal": "сладкий"}], "examples": [{"av": "КӀудадаги ГӀетровичги столалда нахъа гӏодорги чӏун, чайги гьекъолаго гьуинаб харбида руго.", "ru": "Сидя за столом, дедушка и Петрович пили чай и вели приятную беседу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 81}
{"phrase": "ГЬУКЪАРАБ ЖО ГЬУИНАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Запрёткый плод сладок.", "literal": "вещь"}], "page": 81}
{"phrase": "ГЬУЛАК ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "нежно, тихо", "literal": "как люльку [качать]"}], "examples": [{"av": "Гьураз кӏибикӏула гьулак гӏадин гьеб, ГӀораз, лъараз гьелъий рачуна бакънал.", "ru": "Ветры его нежно качают, Реки ему песни поют.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 81}
{"phrase": "ГЬУЛИЯБ МАРГЪАЛ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "драгоценный жемчуг"}], "page": 81}
{"phrase": "ГЬУМЕР БУКӀКӀУН", "senses": [{"translation": "недовольно", "literal": "лицо сморщив"}], "examples": [{"av": "Гьудул нагагь духье гьобол вачӏани, Мун гьумерги букӏкӏун гьесда кӏалъаге.", "ru": "Друг, если к тебе путник стучится. Ты недовольством его не встречай.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 81}
{"phrase": "ГЬУМЕР ГЬЕЧӀО", "senses": [{"translation": "стыдиться кого-чего-л.; не знать куда глаза деть", "literal": "лица нет"}], "examples": [{"av": "Дица щиб гьабилеб гьаб дунялалда?! — Гьумер гьечӏо чияхъ балагьизе дир.", "ru": "Как жить мне на белом свете?! — Стыжусь я людям в глаза смотреть.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 81}
{"phrase": "ГЬУМЕР РОЦӀИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "придать лицу радушное выражение", "literal": "лицо прояснить"}], "examples": [{"av": "Гьал аскӏоре щведал мугӏалимас бигьа гьабун хӏетӏеги биччан, гьумер роцӏинабизе хӏаракат бахъана.", "ru": "При их приближении учитель [медресе] спокойно вытянул ногу и постарался придать своему лицу радушное выражение.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 82}
{"phrase": "ГЬУМЕР ХЪАХӀГО, ХЪАЛ БАЦӀЦӀАДГО", "senses": [{"translation": "подобру поздорову", "equiv": "approx", "literal": "пока лицо белое и кожа толстая"}], "examples": [{"av": "Мун, гьудулав чи, гьумер хъахӏго, хъал бацӏцӏадго гьаниса нахъе ун лъикӏ.", "ru": "Шёл бы ты отсюда, мил человек, подобру-поздорову.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 82}
{"phrase": "ГЬУМЕР ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "дать пощёчину", "literal": "по лицу ударить"}], "examples": [{"av": "Дица гьесул гьумер чӏвана.", "ru": "Я дал ему пощёчину.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 82}
{"phrase": "ГЬУМЕРХЪАХӀЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "сделать доброе дело", "literal": "лицо белым"}], "page": 82}
{"phrase": "ГЬУНКӀУСИДА ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "сидеть на корточках"}], "page": 82}
{"phrase": "ГЬУРАЦА ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "схватить радикулит", "literal": "ветер"}], "examples": [{"av": "Батӏаго ТӀайибида тӏадаб жодай букӏана, Бакӏал магьалги раччун, гьураца кквезе ккани.", "ru": "Видно, Тайиб перестарался, И его радикулит прихватил.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 82}
{"phrase": "ГЬУРИ КЬАРИЯСУЛ ХӀАЛТӀИ ХӀАЛАКЪАБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Где много слов, там мало дел", "literal": "у кого ветер толстый, а работа худая"}], "page": 82}
{"phrase": "ГЬУРИ ЧӀОАЧӀОГО ГӀУЧӀ БАГЪАРУЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Без ветра и соломинка не колыхнётся. Нет дыма без огня.", "equiv": "approx"}], "page": 82}
{"phrase": "ГЬУРМАДА КЪЕХЬ ХХЕЗЕ", "senses": [{"translation": "надеть маску; лицемерить", "literal": "на лицо овчину"}], "examples": [{"av": "Рекӏелъ ццин бугониги, гӏадамал ругелъул гьурмада хӏалимаб къехь ххезе росасул бугеб гьунар лъалаан гӏицӏго ХӀалиматида.", "ru": "Одна Халимат знала про способность мужа на людях надевать маску добродушия.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 83}
{"phrase": "ГЬУРМАДЕ ЩА БАХИНЕ", "senses": [{"translation": "покраснеть; бросить в жар", "literal": "на лице огонь появился"}], "examples": [{"av": "Гьесие хӏухьел цӏазе захӏмалъана. Ракӏ хехлъана. Гьурмаде цӏа бахана.", "ru": "Ему стало трудно дышать, сердце забилось. Его бросило в жар.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 83}
{"phrase": "ГЬУРМАДУЛ ХАТӀ", "senses": [{"translation": "выражение лица", "literal": "почерк"}], "examples": [{"av": "Дуда гьурмадул хатӏ цӏализе кӏвани, Рекӏел кӏалгӏабиги ричӏизе кӏола.", "ru": "Ёсли сумеешь разгадать выражение лица, Разгадаешь и то, что творится в душе.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 83}
{"phrase": "ГЬУРМАХЪ БАЛАГЬИЧӀОГО", "senses": [{"translation": "невзирая на лица", "equiv": "exact"}], "page": 83}
{"phrase": "ГӀАБДАЛАСЕ ГӀАБДАЛ ВОКЬУЛА, ГӀАКЪИЛАСЕ ГӀАКЪИЛ ВОКЬУЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Дурак дурака любит, а умный умного. Рыбак рыбака видит издалека."}], "page": 83}
{"phrase": "ГӀАБДАЛАСУЛ ГӀЕЧ ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "ни за что, ни про что; зря, напрасно", "equiv": "approx", "literal": "как [бесследно] пропавшее яблоко дурака"}], "examples": [{"av": "Ургъила, борцина, цӏала, цӏалдираби кирехун гье-тӏулелали хал гьабун тӏамила щибаб гали. Гурони гӏабдаласул гӏеч гӏадин гьоркьов ина дун гьаб чияр ракьалда.", "ru": "Подумаю, всё взвешу, рассчитаю каждый шаг, а то пропаду я ни за что, ни про что на этой чужбине.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 83}
{"phrase": "ГӀАБДАЛАСУЛ — ЗАР, ГӀАКЪИЛАСУЛ — КӀАЛ", "senses": [{"translation": "йогов. У глупого — кулак, у умного — язык."}], "page": 83}
{"phrase": "ГӀАДАДА БИЦАРАБ РАГӀИ, ГӀАДАДА РЕХАРАБ ЧӀОР", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Слово, сказанное зря — попусту выпущенная стрела."}], "page": 83}
{"phrase": "ГӀАДАДА КЪАД", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "средь бела дня", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьасда ккана гӏадада къад жив хъамал гьавуни-лан...", "ru": "У него было такое ощущение, что его ограбили средь бела дня...", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 84}
{"phrase": "ГӀАДАЛ НАХ", "senses": [{"translation": "головной мозг"}], "page": 84}
{"phrase": "ГӀАДАЛАБ ХАБАР", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "глупость, бессмыслица"}], "examples": [{"av": "Гьес абуна гӏадалал харбал тун цо бакӏалда чӏайилан, вас аравго гӏадин тӏад вуссунги вачӏинилан, гьитӏинав чи гурилан.", "ru": "Он сказал, чтобы не говорили глупостей; сын как ушёл, так и вернётся, не маленький.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 84}
{"phrase": "ГӀАДАЛЪ ЖО БАЗЕ", "senses": [{"translation": "вылететь из головы", "literal": "по голове ударить"}], "examples": [{"av": "Я мун лъаралдаса, лъарагӏай бика, Лъараб гӏелмуялда гӏадалъ жо бана.", "ru": "Красавица, как тебя я повстречал, Всё из головы вылетело моей.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Кучӏдул"}], "page": 84}
{"phrase": "ГӀАДАЛЪ МАГӀ ЧӀВАЗЕГӀАНГИ", "senses": [{"translation": "неприятно; не по душе", "literal": "будто гвоздь в голову вбить"}], "examples": [{"av": "Доб сордоялъ вас росулъе вачӏарав мехалъги, гӏадалъ магӏ чӏвазегӏанги бокьичӏо дие гьеб.", "ru": "Мне было неприятно ещё тогда, когда он пришёл к нам на празднование дня рождения сьша.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 84}
{"phrase": "ГӀАДАЛЪ ТӀИЛ КЬАБУРАБ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "резко, внезапно", "literal": "будто палкой по голове ударили"}], "examples": [{"av": "ГӀадалъ тӏил кьабураб гӏадин тӏуркӏана ХӀайдар.", "ru": "Гайдар внезапно вздрогнул.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 84}
{"phrase": "ГӀАДАМАЗДА ГӀАДЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "удивить (ошарашить) людей"}], "examples": [{"av": "Росдаца рагӏи тарав ГӀамирханил васасда, Хочбарица зар кьаби гӏадлъана гӏадамазда.", "ru": "Людей ошарашила пощёчина, Что дал Хочбар сыну Амирхана.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 84}
{"phrase": "ГӀАДАМАЗЕ КВЕШЕЗЕ", "senses": [{"translation": "делать наперекор, вопреки всему", "literal": "назло людям"}], "examples": [{"av": "Дица гъоб гӏадамазе квещезе абуна, дида аскӏоса нахъе айилан.", "ru": "Я это сказала назло всем, чтоб ты отошёл от меня.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАМАЗУЛ КӀАЛАЛ РУКЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заставить молчать; заткнуть рот кому-л.", "equiv": "approx", "literal": "зашить людям рот"}], "examples": [{"av": "— Дуни вуцӏухӏун чӏелаан, дида цӏакъ лъала вуцӏухӏун чӏезе, ал гӏадамазул кӏалал рукъизе мунго вахъаха,— ян къвалалъ надалдаса гӏетӏги бацӏунаго къватӏиве лъугьун ана гьев.", "ru": "— Я-то буду молчать, я умею молчать, но заставь замолчать людей,— вытирая пот со лба рукавом, он вышел.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАМАЛ ХВАРАЛЪУВ ХВЕЗЕГИ ВАС ВУКӀИН ТАЛИХӀ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Счастье иметь сына, даже если он по-гибнет там, где люди погибают."}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАМАЛ ХОЛА, БАХӀАРЧИ ДАИМ ЧӀАГО ВУКӀУНА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Люди умирают, а герой вечно живой."}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАМАЛЪЕ ВАХЪИНЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "выйти в люди"}, {"n": 2, "translation": "выйти в свет"}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАН ГӀАДАМАСЕ — МАТӀУ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Человек человеку — зеркало."}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАН ЛЪАЗЕ ККАНИ, ЦӀАМУЛ ПУД ЦАДАХЪ КВАНАЗЕ ККОЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Чтоб узнать человека, надо пуд соли с ним съесть."}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАН ЛЪУГЬИНЕ", "senses": [{"translation": "стать [достойным] человеком"}], "examples": [{"av": "Цеего хвана Гьиматил гӏадан лъугьине бокьарай кӏодо.", "ru": "Давно умерла бабушка, которая мечтала, чтобы Гимбат стал человеком.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва харбал"}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАНАХ ГЬАЛУЛЕБ ХӀАЛ", "senses": [{"translation": "сильная жара; мозги плавятся", "literal": "кипят"}], "examples": [{"av": "Дуе бокьун бугоха гьадинги хӏанчӏилги гӏаданах гьалулеб хӏалалъ гьелегьун бугеб мехалъ, хутӏа-хутӏаравги вагӏаризавуларищ дун гьалъилан гьикъизе.", "ru": "Сейчас, когда так жарко, что и у птицы мозг кипит, ты спрашиваешь, не заставит ли она (девушка) меня ещё больше покраснеть.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 85}
{"phrase": "ГӀАДАНИ БЕРАЛ", "senses": [{"see_also": "гӏаданул берал", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 86}
{"phrase": "ГӀАДАНЛЪИ БИЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "продавать честь и достоинство", "literal": "человечность"}], "examples": [{"av": "Амма гьанже гӏадаб гӏасияб даран ГӀаданлъи бичулеб дида бихьчиӏо.", "ru": "Не видел я подобной грешной торговли. Когда продают честь и достоинство.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 86}
{"phrase": "ГӀАДАНЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "оказать гостеприймство, уважение; пригласить в гости", "literal": "человечность про-явить"}], "examples": [{"av": "Гьанжеса вачӏарав мехалъ лъикӏаб гӏаданлъи гьабизе ккела гьесие.", "ru": "Надо будет пригласить его домой, когда приёдет в следующий раз.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 86}
{"phrase": "ГӀАДАНЛЪИ ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"translation": "сохранять достоинство"}], "examples": [{"av": "Халкъалде гьоркьове вахъиналдего Магӏарул гӏаданлъи цӏунизе гьабе.", "ru": "Прежде чем выйти в люди, Научись достоинство своё сохранять.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 86}
{"phrase": "ГӀАДАНУЛ БЕРАЛ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "очи ясные"}], "examples": [{"av": "Халкъ гӏажиз гьабулей гӏадан яти дал,", "ru": "Паданул беразул низам бихана. Я увидел женщину дивной красоты, И очи мой ясные потеряли покой.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 86}
{"phrase": "ГӀАДАТ МЕРХЬИНЕ", "senses": [{"translation": "преступить обычай, традицию", "literal": "адат растоптать"}], "examples": [{"av": "Баркала, Урузмаг, баркала, кӏодо, КӀвана дуда согӏаб гӏадат мерхьине.", "ru": "Спасибо, бабушка, спасибо, Урузмаг, Сумела ты обычай жестокий преступить.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 86}
{"phrase": "ГӀАДАТАЗУЛ ЖУЛ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "«Метла адатов»", "etymology": "название первой книги Гамзата Цадасы, обозначавшее пути «выметания» из новой жизни старых, вредных адатов"}], "examples": [{"author": "ЦӀ. ХӀамзат"}], "page": 87}
{"phrase": "ГӀАДАХЪ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "обратить внимание; принять к сведению"}], "page": 87}
{"phrase": "ГӀАДЛУ БИЛЪЛЪАНХЪИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "наводить порядок", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьенив вищулев вукӏун вуго щибаб росулъ гӏадлу билъанхъизабизе 50 рекӏарав.", "ru": "Выбирали 50 всадников, чтобы навести порядок в каждом селе.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Салатавалъул партизанал"}], "page": 87}
{"phrase": "ГӀАДЛУ БИХХИЗЕ", "senses": [{"translation": "внести сумятицу", "literal": "порядок разрушить"}], "examples": [{"av": "ГӀищкъу-гьавайилан гьал гӏадамаца, ГӀадлу биххун буго дуниялалъул.", "ru": "О любви и страсти нынче только говорят, И в мире царит беспорядок.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 87}
{"phrase": "ГӀАДЛУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "наводить порядок", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— ГӀелаха гьал руччаби гӏадлу гьабизе бихьи-налги гьечӏого хутӏани, дуниял бегуниса бахъила гьаз.", "ru": "— Ёсли позволить женщинам наводить порядок, то они могут перевернуть весь мир.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 87}
{"phrase": "ГӀАДЛУ ХВАРАВ", "senses": [{"translation": "невоспитанный, тёмный", "literal": "порядок нарушающий"}], "examples": [{"av": "Рикӏкӏунге магӏарулав", "ru": "Падлу хварав чийилан. Не считайте горца Невоспитанным человеком.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 87}
{"phrase": "ГӀАДЛУ ХВЕЗЕ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "нарушать порядок, дисциплину", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Цониги магӏарулас гӏадлу хвезе гьабуни, Гьесда рагӏи абулев гӏакъилав судияв мун.", "ru": "Ёсли хоть один горец нарушит порядок. Ты — судья, призывающий его к ответу.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "ЦӀваби кенчӏелел руго"}], "page": 87}
{"phrase": "ГӀАДЛУ ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"translation": "соблюдать порядок; наводить порядок", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Дица ну же да гьоркьоб гӏадлу цӏунизе буго, ЦӀияб къагӏидаялъул къанун букӏине буго.", "ru": "— Я средь вас порядок наведу И новые законы создам для вас.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 88}
{"phrase": "ГӀАДЛУ-НИЗАМАЛДЕ АХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "призвать к порядку, к ответу"}], "examples": [{"av": "Ва къотӏи ккун букӏана, радал кванан хадуб пионеротрядги данде бакӏарун, такьсирчагӏазе диван гьабизе, гӏадлу-низамалде ахӏизе.", "ru": "Было решено после завтрака собрать пионерский отряд и призвать виновников к ответу.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 88}
{"phrase": "ГӀАД-ХОЧӀ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "насмехаться; поднимать на смех"}, {"n": 2, "translation": "не принимать всерьёз"}], "examples": [{"av": "Радал ахӏи бан нижеда тӏаде вачӏарав районалъул прокурор ГӀабдулгӏазизида дица бицана ккараб жо, гьес дир рагӏи гӏад-хочӏие гьабуна ва дие хӏинкъи кьуна.", "ru": "Утром я рассказал всё как было районному прокурору Абдулазизу, но он не принял мой слова всерьёз и стал мне угрожать.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 88}
{"phrase": "ГӀАЖАИБЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "удивляться, восторгаться", "literal": "изумление делать"}], "examples": [{"av": "Гьесул хӏелхӏедиги, щибаб хӏалуциналда гьоркьосан гьесда ворчӏизе кӏвараб куцги — гьеб гӏажаиблъи гьабизе ккараб жо букӏана.", "ru": "Его подхалимство, способность всегда выходить сухим из воды были предметом удивления.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 88}
{"phrase": "ГӀАЖАЛ БАЛАГЬИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"n": 1, "translation": "искать смёрти", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "покончить с собой, наложить на себя руки", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Батӏайиса гьеб букӏарабани, диде бугеб божилъи загьир гьабун гьаб рукъоб дуца абурал рагӏабакьа нечарай дида диего гӏажал балагьизе кӏвелаан.", "ru": "— Если бы это было не так, и мне не под силу было пережить то, что ты мне сказал, я бы нашла в себе силы покончить с собой.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 88}
{"phrase": "ГӀАЖАЛ БОСИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "умереть; уйти из жизни", "equiv": "approx", "literal": "смерть взять"}], "examples": [{"av": "Чанцӏулха ургъулеб, гъоркьеги кӏанцӏун Кьурул гӏажал босун, гӏасилъун хвезе.", "ru": "Сколько раз думала я в отчаянии; Умереть, что ли, мне, бросившись со скалы?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЖАЛ ГЪАЯВ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб тебе пусто было!, чтоб тебя смерть взяла!", "equiv": "exact"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЖАЛ ЩВАЯВ", "interjection": true, "senses": [{"see_also": "гӏажал гъаяв!", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЖАЛАЛДЕ БАДИЙ ГЬИМИЗЕ", "senses": [{"translation": "не бояться смерти", "literal": "улыбаться смерти в глаза"}], "examples": [{"av": "ГӀажалалде бадий гьими гурони, ХӀелараб жо досул рагӏунго гьечӏо.", "ru": "О нём знали только одно: Что смерти он не боялся ничуть.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Вехьасул бакънал"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЖАЛАЛДЕ ГЪАРАБ ӀЪЕДУ ГОХӀДЕ БАХУНЕ БИЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Ворона, ищущая смерть, садится на горку."}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЖАЛАЛДЕ ГЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "быть на грани смерти", "equiv": "exact"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЗАБ ЧӀАМИЧӀОГО, МУРАДАЛДЕ ЩОЛАРЕЛ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не помучившись — не дойдёшь до цели. Без труда не вынешь [и] рыбку из пруда."}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЗАБГӀАКЪУБА ЧӀАМИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "подвергнуть пыткам", "literal": "заставить жевать мучения"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЗАБ-ГӀАКЪУБА ЧӀАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "выносить тяготы, мучения", "literal": "жевать"}], "page": 89}
{"phrase": "ПАЙ КЪУЛГЬУ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "ах, дьявол!"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЙИБ БАЛАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "искать недостатки у кого-л., придираться к кому-л."}], "examples": [{"av": "Дир гӏагарал рачӏина чӏаголъи гьечӏин абун, Дир гӏайиб балагьизе, багьанаби хъирщизе.", "ru": "И придут мой родные лишь за тем, Чтоб недостатки мой искать.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЙИБ БАЦЩШНЕ", "senses": [{"translation": "скрыть недостатки; обелить кого-л.", "literal": "вычистить"}], "page": 89}
{"phrase": "ГӀАЙИБ ГЬАБИЗЕ", "variants": ["ЧӀВАЗЕ"], "senses": [{"translation": "обвинять кого-л., осудить кого-л."}], "examples": [{"av": "ЦӀализе дица дуе кколеб гӏелмуяли гьеб гуреб. ГӀайиб гьабуге!", "ru": "Не этому я тебя должен был учить. Не вини!", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 90}
{"phrase": "ГӀАЙИБАЛЪУЛ БЕТӀЕР", "senses": [{"translation": "виновник чего-л.", "literal": "голова вины"}], "examples": [{"av": "Дагӏба-къецги балеб цо дида буго, ГӀайибалъул бетӏер дун вугев гӏадин.", "ru": "Меня же ещё и ругают, Будто виновник всего — это я.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 90}
{"phrase": "ГӀАКА ЧӀЕГӀЕРАБ БУГОНИГИ РАХЬ ХЪАХӀАБ БУКӀУНА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "И чёрная корова даёт бёлое молоко."}], "page": 90}
{"phrase": "ГӀАКСАЛДА ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "ошибиться", "literal": "нолучиться наоборот"}], "examples": [{"av": "ХӀакъаб жо буго гьелъул гӏаксалда ккезе бегьиги. Дица гьединаб хӏасил гьабула дидаго бихьаралда рекъон.", "ru": ". Может выйти и наоборот. Я сужу по своему опыту.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 90}
{"phrase": "ГӀАКЪИЛАСДА МАЛЪЕ, ГӀАБДАЛ ГУРОНИ ВУХУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Умного учи, бей только дурака."}], "page": 90}
{"phrase": "ГӀАКЪЛУ БИХХИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "растеряться", "literal": "ум растерять"}, {"n": 2, "translation": "потерять покой"}], "examples": [{"av": "Пашманлъи лъаларо, рохел лъаларо, Биххун буго жакъа ясалъул гӏакълу.", "ru": "То ли радость, то ли грусть, Девушка сегодня потеряла покой.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 90}
{"phrase": "ГӀАКЪЛУ ГЬАРЕ, БОЩИ ГЬАРУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Проси ум, а не богатство."}], "page": 90}
{"phrase": "ГӀАКЪЛУ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "несознательный; недалёкий, глупый", "literal": "ума не имеющий"}], "examples": [{"av": "ГӀакълу гьечӏев гьитӏинав чияс дицаги толароан доб мехалъ хӏанчӏи,— ян байбихьана ГӀумардадаца.", "ru": "Когда я был ещё маленьким и несознательным, я тоже мучил птиц,— начал Омар да да.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 90}
{"phrase": "ГӀАКЪЛУ ДАНД БАЗЕ", "senses": [{"translation": "посоветоваться, созвать совет", "literal": "умы собрать"}], "examples": [{"av": "Цояб хабаралъ гьел рохизарула, Цогиялъ къваридго къулизарула. Щибалъул хӏакъалъулъ гӏакълу данде бан, Дунялалъул пикру гьабун кӏалъала.", "ru": "Новость одна радует их, Другая огорчает. И, посоветовавшись, все вместе Думают обо всех.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 91}
{"phrase": "ГӀАКЪЛУ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "дать совет, посоветовать", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дида ккун букӏана сундул хӏакъалъулъ бицен гьабуниги дуда бичӏилилан, дие гӏакълу кьезе духъа бажарилилан.", "ru": "Я думала, что ты поймёшь меня и сумеешь дать мне совет.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 91}
{"phrase": "ГӀАКЪЛУ СВЕРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сходить с ума, выживать из ума", "equiv": "approx", "literal": "рассудок повернулся"}], "examples": [{"av": "Гьезда кколеб букӏана гьав жидер гьобол цощинав гьаглъун, гӏакълу сверунцин гуродай лъугьун вугеван.", "ru": "Они подумали, что у их гостя вдруг ум за разум зашёл.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 91}
{"phrase": "ГӀАКЪЛУЯЛДАСА ИНЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "сойти с ума, выжить из ума"}, {"n": 2, "translation": "потерять сознание"}], "page": 91}
{"phrase": "ГӀАКЪЛУЯЛЪУЛ РАЛЪАД", "senses": [{"translation": "умница; светлая голова, ума палата", "equiv": "approx", "literal": "море ума"}], "page": 91}
{"phrase": "ГӀАКЪУБА КЪУЛЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "мучиться, страдать", "literal": "глотать мучёния"}], "examples": [{"av": "Чан гӏакъуба къулчӏун араб эхебе, Эзул унти буго дир ургьибе ккун.", "ru": "Сколько мучений, страдая, я вынес, Неизлечимо болел от них.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 91}
{"phrase": "ГӀАКЪУБА КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "пытать, мучить кого-л.; издеваться над кем-л."}], "page": 91}
{"phrase": "ГӀАКӀА АХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "сзывать на сход", "literal": "прокричать [с минарета] объявление"}], "page": 91}
{"phrase": "ГӀАКӀА БАХЪИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "взимать пени; штрафовать кого-л."}], "page": 92}
{"phrase": "ГӀАКӀА ГЬЕЧӀЕБ КӀАЛ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"n": 1, "translation": "болтун", "literal": "неоштрафбван-ный рот"}, {"n": 2, "translation": "злословие"}], "examples": [{"av": "— Дурго гьеб гӏакӏа гьечӏеб кӏалалъ дудегоги росасдеги цӏалеб балагь лъалеб бугищ дуда?!", "ru": "— Ты представляешь, какую беду ты можешь накликать на себя и мужа своей болтовнёй?!", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 92}
{"phrase": "ПАЛАМ СВЕРИЗЕ", "senses": [{"translation": "обойти всех", "literal": "мир"}], "page": 92}
{"phrase": "ГӀАМАЛ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "держать себя в руках", "equiv": "approx", "literal": "характер держать"}], "examples": [{"av": "— ГӀамал кквезе лъайилан,— Лъазе гьабуна дида.", "ru": "— Держи себя в руках,— Предупредили меня.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 92}
{"phrase": "ГӀАМАЛ КӀОДОЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "заважничать, загордиться; задирать нос", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Лъимал сверун ракӏаранагӏан, гӏамал кӏодолъун лъугьунаан ХӀалимги.", "ru": "Чем больше вокруг него собиралось детей, тем выше Халим задирал нос.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "КӀудадал гӏанса"}], "page": 92}
{"phrase": "ГӀАМАЛ РЕКЪЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "найти общий язык", "equiv": "approx", "literal": "ладить характерами"}], "examples": [{"av": "Гьесухъа бажарулаан гьитӏиназдаги чӏахӏияздаги гӏамал рекъезабизе.", "ru": "Он находил общий язык и с маленькими, и со взрослыми.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Квартӏил кӏутӏи"}], "page": 92}
{"phrase": "ГӀАМАЛ ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оставить [дурную] привычку"}], "examples": [{"av": "— Гьеб гӏамал тезе заман щвана дуе, гьалмагъ Дарбиш.", "ru": "— Пора оставить эту привычку, товарищ Дарбиш.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 92}
{"phrase": "ГӀАМ АЛ ХВАРАВ", "senses": [{"translation": "капризный, своенравный, неуживчивый", "literal": "характер испорченный"}], "examples": [{"av": "— Гогьав ва гӏамал хварав вукӏине гьечӏо дир Алик.", "ru": "— Мой Алик не будет своенравным и избалован-", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 92}
{"phrase": "ГӀАМАЛАЛДА ХАДУВ ГЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "понять чей-л. характер"}], "examples": [{"av": "Живго аллагьги гъолев ватиларо гьал ясазул гӏамалалда хадув.", "ru": "Сам Аллах не разберётся в характере этих девушек.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 93}
{"phrase": "ГӀАММАБ МАЦӀ", "senses": [{"translation": "общий язык", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьезда батун букӏана гӏаммаб мацӏ, гӏахьалаб букӏана гьез гьабулебиш.", "ru": "Они нашли общий язык, общим было и их дело.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 93}
{"phrase": "ГӀАНКӀ ЛЪАЛКӀИД ХВАРАБИЛА, МОКЪОКЪ КӀАЛУД ХВАРАБИЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Заяц попался по следам своим, а куропатка — по голосу."}], "page": 93}
{"phrase": "ГӀАНКӀИДА ГӀАРАДА РЕЧӀЧӀУГЕ, ЧӀОТӀОДА ХВАЛ­ ЧЕН КЬАБУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не пали по зайцу из пушки, не руби блоху саблей."}], "page": 93}
{"phrase": "ГӀАНКӀИЛ РАКӀ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "заячья душа, трусливый человек", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— ГӀанкӏил буго яц, дур ракӏ, — ан семулей йикӏана гьей диде.", "ru": "— Заячья у тебя душа,— ругала она меня.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 93}
{"phrase": "ГӀАНКӀИЛ РАКӀ БУГЕВ", "senses": [{"translation": "трусливый", "literal": "имеющий сердце зайца"}], "page": 93}
{"phrase": "ГӀАНСИТӀЕ КЪУЛАРАВ", "senses": [{"translation": "старый, беспомощный", "literal": "на палку опирающийся"}], "examples": [{"av": "ГӀанситӏе къуларай херай эбелги Дир хабар къваригӏун къотӏной чӏун йиго.", "ru": "Старая добрая мама На крыльце ожидает вестей от меня.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 93}
{"phrase": "ГӀАНТАВ ВАЛ’АГИ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "дурной пусть сгинет!"}], "examples": [{"av": "Гьаб хабар рагӏидал, ГӀарцумегӏеров, «ГӀантав вал’аги!» — ян ун вуго вортун.", "ru": "Услышав эту весть, Арцумеэров Убежал, крикнув: «Дурной пусть сгинет!»", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 93}
{"phrase": "ГӀАНЧӀАБ", "senses": [{"translation": "3 АМАНА книжн. молодость, беззаботное время"}], "examples": [{"av": "Дун гӏащикълъанагӏан тӏурун уна гьеб ТӀогьол гӏолохъанлъи, гӏанчӏаб замана.", "ru": "Всё быстрей и быстрей уходит вдаль Беззаботная молодость моя.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 94}
{"phrase": "ГӀАРАБ ЦӀАЛИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "изучать арабский язык", "literal": "читать"}], "examples": [{"av": "Инсул вацгӏалас Гиничукь росдал мажгиталде гӏараб цӏализе кьурав ЦӀадаса ХӀамзатица лъазабулеб буго гӏелмуялъул балъголъиги гӏумрудул бакӏлъиги.", "ru": "Гамзат Цадаса, отправленный дядей в Гиничутль изучать арабский язык в мёстной мечети, изучает тайны науки и познаёт тяготы жизни.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 94}
{"phrase": "ГӀАРАКЪИ ЧЕХЬ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "алкоголик, пьянчуга", "literal": "брюхо водки"}], "examples": [{"av": "— ГӀумар, гӏаракъи чехь вуго дур гьудул,", "ru": "Мехтун ккун ватана литраги рехун. — Омар, твой друг пьянчуга, Валялся пьяным, выпив литр.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир сайигъат"}], "page": 94}
{"phrase": "ГӀАРАСАТ МАЙДАН", "labels": ["рел."], "senses": [{"n": 1, "translation": "место светопреставления", "literal": "площадь"}, {"n": 2, "translation": "жаркое место"}], "page": 94}
{"phrase": "ГӀАРАЦ ЖО ГУРО, ЖИВГО, ЧИ ВУКӀИНЕ ККОЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Деньги — ничто, человеком надо быть."}], "page": 94}
{"phrase": "ГӀАРАЦ ХЬАЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "мотать, транжирить деньги", "literal": "сеять"}], "page": 94}
{"phrase": "ГӀАРЗА БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "жаловаться, сетовать на что-л."}], "examples": [{"av": "Цо къоялъ хъизаналь гӏарза бахъана, ГӀанхрица хуриб жо толеб гьечӏилан.", "ru": "В один прекрасный день пожаловалась жена. Что хомяк уничтожает всё поле.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 94}
{"phrase": "ГӀАРЗА КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "жаловаться на кого-л."}], "examples": [{"av": "— Дун ургъана,— йилан байбихьана гьес, Батичӏо ихтияр хъван гӏарза кьезе.", "ru": "— я подумал,— начал он, Ведь нет разрешения подать жалобу.", "author": "Адалло", "source": "Наслабаз наслабахъе"}], "page": 94}
{"phrase": "ГӀАРЦУЛ КЬЕР", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "серебряный луч"}], "examples": [{"av": "Радал бакъул чӏоразги ЧӀвала гьелда гӏарцул кьер.", "ru": "Ранним утром солнце Серебряным касается его лучом.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Кьагӏрил тӏегь"}], "page": 95}
{"phrase": "ГӀАРЦУЛ ЧВАНТА ЦӀУРАВ", "senses": [{"translation": "книж. богатый, состоятельный", "literal": "с карманом, набитым деньгами"}], "examples": [{"av": "Цогидав бечедасе, чахъаби гӏемерасе, ГӀарцул чванта цӏурасе, цӏа гъасда сунаресе.", "ru": "Отдали за богатого её, У него отары овец И огонь в очаге не гаснет.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 95}
{"phrase": "ГӀАРШ ГӀАДИН ХАЛАТАБ МАЦӀ", "senses": [{"translation": "длинный язык", "literal": "как верёвка"}], "examples": [{"av": "— Цоги нухалъ дуца дурго гьеб гӏарш гӏадаб халатаб мацӏ хӏапдезе биччани,— ян абуна ахӏдон Багьжатица,— дица дур гьеб багӏарараб маххги цвизабун бежизе бугеб.", "ru": "— Ёсли ты ещё раз распустишь свой длинный язык,— крикнула Багжат,— я вырву его с корнем калёным железом.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 95}
{"phrase": "ГӀАРШАЛДЕ ВАХИНЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "сделать карьеру", "literal": "в небесной выси оказаться"}], "page": 95}
{"phrase": "ГӀАСИЛЪУН ХВЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "совершить самоубийство", "literal": "недозволенной смертью умереть"}], "page": 95}
{"phrase": "ГӀАСРУ КӀИ БИКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "стоять на рубеже веков"}], "examples": [{"av": "Гьелдаса кӏицул дун кӏудияв гӏуна, ГӀасру кӏи бикьараб, кьурде вахана.", "ru": "С тех пор я старше стал И стою на рубеже веков.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 95}
{"phrase": "ГӀАТӀГИ БУТӀГИ ГӀАДИН", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "вместе, дружно, не-разрьшно", "literal": "как лук и тетива"}], "page": 95}
{"phrase": "ГӀАХЬАЛЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "принять участие в чём-л."}], "examples": [{"av": "...инсаналъул рохел-пашманлъиги жиндиего гӏахьал гьабизе хӏадурай Зинаида Николаевна ясалъухъ кӏвар кьун гӏенекана.", "ru": "...готовая разделить горести всех людей, Зинайда Николаевна внимательно выслушала девушку.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 95}
{"phrase": "ГӀАШИЛТӀА МАНТАШ ГӀАДИН", "variants": ["КИНИГИН"], "labels": ["фольк."], "senses": [{"translation": "беззаботно, свободно (Манташ был сыном состоятельных родителей. Даже зимой он ходил в одной шёлковой рубашке. Когда люди предлагали ему одеться потеплее, Манташ отвечал, что из-за трёх месяцев зимы он не откажется от своей привычки. И эта привычка отправила его, не достигшего и сорока лет, на тот свет.)", "literal": "как Манташ в Ашильта"}], "examples": [{"av": "Гьеб мехалъ Хадижат хинаб гӏечрукъой Йикӏана ГӀашилтӏа Манташ кинигин.", "ru": "В это время Хадижат в натопленной комнате Чувствовал себя как Манташ в Ашильта.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 96}
{"phrase": "ГӀЕБЕДЕ ВИТӀУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "гордо", "literal": "вытянувшись вперёд"}], "page": 96}
{"phrase": "ГӀЕБЕДЕ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "прилечь; отправиться на боковую", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьедин хӏисабалда нилъер Сагӏаду, Сумка къаданиб лъун гӏебеде чӏвана.", "ru": "Подумав немного, наш Сааду, Подложив сумку под голову, прилёг.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 96}
{"phrase": "ГӀЕДЕГӀАРАБ ЛЪИМ РАЛЪДАХЪЕ ЩОЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Быстрая вода до моря не доходит. Поспешишь — людёй насмешишь."}], "examples": [{"av": "— ГӀедегӏараб лъим ралъдахъе щоларин, дун лъелго ина,— ян жаваб кьуна Париханица.", "ru": "— Быстрая вода до моря не доходит, я пойду пешком,— сказала Парихан.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 96}
{"phrase": "ГӀЕЛ ЦОЯЛ", "senses": [{"translation": "ровёсники, свёрстники", "literal": "одного поко-лёния"}], "examples": [{"av": "ГӀенекке, гӏолохъаби, ЧӀварал, арал, гӏел цоял.", "ru": "Слушайте, юноши, Мёртвые ушедшие сверстники.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 96}
{"phrase": "ГӀЕЛМУДУЛ РАЛЪАД", "labels": ["ритор."], "senses": [{"translation": "светоч; светлая голова", "literal": "море знаний"}], "examples": [{"av": "Замана гӏуцӏарав гӏелмудул ралъад, Лъарги мукъсанлъана мун къаникь лъедал.", "ru": "Светоч наших дней, Даже речка обмелела, как тебя не стало.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 97}
{"phrase": "ГӀЕМЕР ГӀАКЪУБА ЧӀАМУРАВ", "senses": [{"translation": "перенёсший много мучений, трудностей"}], "page": 97}
{"phrase": "ГӀЕМЕР КӀАЛЪАЙ — ГӀАРАЦ БАТАНИ, КӀАЛЪАЧӀОГО ЧӀЕЙ — МЕСЕД БУГО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Слово — серебро, молчание — золото."}], "page": 97}
{"phrase": "ГӀЕМЕР ЛЪАДАХЪ АНИ, ЛЪАДАЛ ГӀЕРЕТӀ БЕКУЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Повадился кувшин но воду ходить, тут ему и голову сложить."}], "page": 97}
{"phrase": "ГӀЕМЕР ЛЪАЙ, ДАГЬ КӀАЛЪАЙ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Много знай, мало говори."}], "page": 97}
{"phrase": "ГӀЕМЕР МЕХ БАРАСДА ГУРЕБИЛА ЛЪАЛЕБ, ГӀЕМЕР БИХЬАРАСДАЙИЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не тот знает, кто долго жил, а тот, кто много видел."}], "page": 97}
{"phrase": "ГӀЕМЕРАБ ЧЕД ЧӀАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "много узнать; долго жить", "literal": "много хлеба съесть"}], "examples": [{"av": "— Дов вуго гӏемераб жоги бихьарав, гӏемераб чедги чӏамурав, чӏагояв большевикги вихьарав чи,— ян Хъарагишче жавабги кьун, цо кӏиго хъатиниве хъегӏана Ханмухӏама.", "ru": "— Это человек, который много видел и много слышал, человек, который видел живого большевика,— ответил Ханмагомёд Харагишу и покашлял в кулак.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 97}
{"phrase": "ГӀЕТӀ ТӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "много работать; трудиться в поте лица", "literal": "проливать пот"}], "examples": [{"av": "Гьез дуе гӏоло гӏемераб гӏетӏ тӏуна ва борхичӏого хӏалтӏана мун бечед гьавизелъун.", "ru": "Много пота они прблили ради тебя, чтоб сделать тебя богатым.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 97}
{"phrase": "ГӀЕТӀ ТӀОЛЕЛ СОНАЛ", "senses": [{"translation": "трудное время, трудные годы", "literal": "потом политые годы"}], "examples": [{"av": "Гьел кирго рукӏана тӏоцереселлъун Нилъер захӏматалъул гӏетӏ тӏолел соназ.", "ru": "В те трудные годы Они были первыми везде.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 98}
{"phrase": "ГӀЕТӀ РАТӀАЛДА ГЪОРЛЪ ТӀЕРХЬУН", "senses": [{"translation": "весь в поту, обливаясь потом"}], "examples": [{"av": "Дида данде чӏвана гъежда бугьунги лъун, чоца гӏадин хӏухьелги цӏалаго, гӏетӏ-ратӏалда гъорлъ тӏерхьун вачӏунев ГӀумардада.", "ru": "Я встретила Омардада с лопатой на плече; он тяжело дышал и был весь в поту.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 98}
{"phrase": "ГӀЕЧУДЕ АРАЛЪУСА ХВАЖА ГӀАДИН", "labels": ["фольк."], "senses": [{"translation": "не солоно хлебавши; с пустыми руками (который ходил за яблоками)", "equiv": "approx", "literal": "вернуться как Хважа"}], "examples": [{"av": "Къаси Болъихъеги щун, Шишаги гӏодоб чӏехьон, ГӀечуде аралъуса Хважа гӏадин вуссана.", "ru": "Дойдя ночью до Бот лиха, Лишившись бутылки, Вернулся с пустыми руками Он домой.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 98}
{"phrase": "ГӀЕЧУЛ ГЪОТӀОДЕГИ ЯХУН, ГЕНИ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "по пасть впросак; лезть не в своё дело", "literal": "лезть на яблоню и сбивать груши"}], "examples": [{"av": "— ГӀечул гъотӏодеги яхун, гени чӏвалей йикӏуна мун даим, дуда хъвалеб жоялъул бицунев чигӏаги щив вугев?", "ru": "— Вечно ты лезешь не в своё дело, разве тебя касается этот разговор?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 98}
{"phrase": "ГӀИ ГЬЕЧӀЕСУЛ ГЬАН ДАГЬАБ, ХӀАМА ГЬЕЧӀЕСУЛ ЩУЛ ДАГЬАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Где нет овец, там мяса мало, где нет осла — дров мало."}], "page": 98}
{"phrase": "ГӀИ КЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "пускать овец (напр, на выгон)", "literal": "запирать"}], "examples": [{"av": "Хаслихъе тӏощел бакӏарараб мехалъ хур, яги харибакӏ беэн гьабизе гӏоло, къаси-къаси гӏи къалеб гӏадат букӏана бакъдасезул.", "ru": "Осенью, когда с полей убирали весь урожай, бакдинцы пускали овец на поля, чтобы унавозить почву.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 98}
{"phrase": "ГӀИ ЦӀУНИЗЕ БАЦӀ ТОГЕ, ЯС ЦӀУНИЗЕ ВАС ТОГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не ставь волка сторожить овец, не оставляй парня стеречь девушку."}], "page": 99}
{"phrase": "ГӀИБРАТ БОСИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "брать пример с кого-л."}], "examples": [{"av": "Пайда щиб гьеб къоялъ ГӀумар вихьичӏес ГӀибрат босизе бакӏ дида лъаларо.", "ru": "Кто Омара в тот день не видел, С кого пример возьмёт, не знаю я.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 99}
{"phrase": "ГӀИДРА КВАРАБ КЬЕГӀЕР ГӀАДИН", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "весело, живо, радостно", "literal": "как ягнёнок, поевший весеннюю зелень"}], "page": 99}
{"phrase": "ГӀИН БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "прислушиваться, обратить внимание; навострить уши", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Сабуралда кочӏохъанасухъ гӏин бан вукӏана ГӀа-шилтӏаса Къурбанги.", "ru": "Курбан из Ашильта внимательно слушал певца.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 99}
{"phrase": "ГӀИН КЬУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "прислушиваясь, внимательно", "literal": "ухо отдав"}], "examples": [{"av": "Амма мун гьабсагӏат нахъе кӏанцӏани, Бецӏал гӏадатазде гӏин кьун юссани...", "ru": "Но если ты отступишься сейчас. Прислушавшись к старым а датам...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 99}
{"phrase": "ГӀИН КЬУРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "наказать; намылить шею", "literal": "ухо крутить"}, {"n": 2, "translation": "обуздать"}], "examples": [{"av": "Гьалагал гӏоразул гӏундулги кьурун ГӀанлъун кьурабигин кьоял руго лъун.", "ru": "Обуздав буйные реки, Через скалы проложили мосты.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 99}
{"phrase": "ГӀИН ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"see_also": "гӏин базе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 99}
{"phrase": "ГӀИНДА БАКӀАВ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "тугой на ухо; медведь на ухо наступил", "equiv": "approx", "literal": "тяжёлый"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИНДАМЕС БАКЪВАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "надоедать, приставать; морочить голову"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИНДА НАХЪА ЖО БАЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "наказать"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИНДА НАХЪЕ КӀАЛ ЩУН", "senses": [{"translation": "радостно, весело, рот до ушей"}], "examples": [{"av": "—...лъала, гӏинда нахъе кӏалги щун велъулев дур суратги буго,— ян жаваб кьуна херас.", "ru": "—...знаем, видели и твою фотографию, рот до ушей от удовольствия,— сказал старик.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИНДА ТӀАЛА БАЗЕ", "senses": [{"translation": "оглушить кого-л."}], "examples": [{"av": "Цо пуланаб къоялъ къалъул гӏужалда ГӀинда тӏала бараб гьаракь бахъана.", "ru": "В полдень одного из дней Оглушил гром силой своей.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИНДА ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "услышать", "literal": "уха коснуться"}], "examples": [{"av": "Хъурмузде рортулел гьабзазул хӏапи Сордо рогьинегӏан гӏинда чӏвалаан...", "ru": "Лай голодных собак Слышен до самого утра...", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "ТӀабигӏаталъул накъишал"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИНДЕ КВАЧӀ БЕГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "прислушаться к кому-л.; внять ГОЛОСУ разума", "literal": "рукой потянуться"}], "examples": [{"av": "Росас кигӏан Мухӏамадида гӏайиб чӏвагейин, гьев гӏантав вас гурилан бицаниги, гӏинде квачӏ бегьизе чӏечӏо гьей.", "ru": "Сколько бы муж ни объяснял, что Магомед хороший парень, она и слышать не хотела.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Севералда бугеб дир милъиршо"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИНКЪАЙ БАХӀАРАЙ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "глухая тетеря", "literal": "невеста"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИНКЪАЛ ХХВЕЛАЛ ГЬАРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "притворяться незнающим, непонимающим", "literal": "глуховатый вид делать"}], "examples": [{"av": "Пурщаби кваналев ГӀабдурахӏимги ГӀинкъал ххвелал гьарун къватӏив вахъинчӏо...", "ru": "Абдурахим сидел и молча ел, Сдёлав вид, что не слышит, и не вышел...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 100}
{"phrase": "ГӀИСИНАБ БАКЪАНАЛДА", "senses": [{"translation": "спокойно, неторопливо", "literal": "потихоньку напевая"}], "page": 101}
{"phrase": "ГӀИСИНАБ ГӀЕЛ", "senses": [{"translation": "дети, младшие, маленькие", "literal": "младшее поколение"}], "examples": [{"av": "Ниж, дагьаб гӏисинаб гӏел, цо чӏваданалъул къадада тӏад гӏодорги чӏун, гьеб аваданаб сухӏматалъухъ ралагьун рукӏана.", "ru": "Мы, маленькие, взобравшись на стену одного двора, смотрели на это веселье.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 101}
{"phrase": "ГӀИЦӀАБ ГЬЕРЕСИ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "неприкрытая ложь"}], "page": 101}
{"phrase": "ГӀИЩКЪУДУЛ ГАМА", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "любовь, страсть", "literal": "корабль страсти"}], "examples": [{"av": "Бахчиларо, гьудул, рекӏел тӏиналда Духъ гӏйщкъудул гама гочунеб буго.", "ru": "Не скрою, друг мой, в глубине души Любовь, что стремится к тебе.", "author": "Ш. Мухӏамадов", "source": "Инсухълъи"}], "page": 101}
{"phrase": "ГӀИЩКЪУДУЛ КОР", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "огонь любви, страсти", "literal": "печь страсти"}], "examples": [{"av": "Гьанже гӏищкъудул кор буго каранда, Ва гӏедегӏун вуго цӏараб гӏужалде.", "ru": "Горит страсти огонь в груди моей. Спешу я к любимой навстречу.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "ГӀинтӏи тӏегьалеб гӏуж"}], "page": 101}
{"phrase": "ГӀИЩКЪУЛ ГЪВЕТӀ БАКЪВАЗЕ", "senses": [{"translation": "иссякнуть", "literal": "древо любви высохло"}], "examples": [{"av": "ТӀогьол риидалги бакъ кинан щолеб, БакъваЬ буго гӏищкъул гӏолохъанаб гьветӏ.", "ru": "Не согреет меня солнце летнее. Высохло дрёво моёй любви.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Магӏарул бакънал"}], "page": 101}
{"phrase": "ГӀИЩКЪУЛ ЛАХӀЗАТ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как миг любви. счастья"}], "examples": [{"av": "Ана рии гӏищкъул цо лахӏзат гӏадин, ГӀедегӏун кодоса боржараб хӏинчӏлъун.", "ru": "Как миг любви промелькнуло лёто. Ушло й не оставило следа. ИЗ", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "ГӀинтӏи тӏегьалеб гӏуж"}], "page": 101}
{"phrase": "ГӀИЩКЪУЯЛЪУЛ КЪВАЧӀА ЧӀЕХЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "признаться в чём-л.; излить душу", "equiv": "approx", "literal": "мешок страстей опо-рожнить"}], "examples": [{"av": "Дица чанцӏулго къасд гьабуна, гьесие кинабго ракӏ рагьун бицине, берцинго дирго гӏищкъуялъул къвачӏа чӏехьезе.", "ru": "Я несколько раз пробовала открыть ему свою душу, рассказать о своей любви.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 102}
{"phrase": "ГӀОДОБ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "забыть, предать забвению", "literal": "на землю положить"}], "examples": [{"av": "Каранде рухӏ щведал дуца щурараб Щуго-анлъго рагӏи гӏодоб лъеларо.", "ru": "Слова, что сказала ты мне перед смертью, Я не забуду никогда.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 102}
{"phrase": "ГӀОДОБЕ БУССИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "успокоить кого-л.", "literal": "на землю вернуть"}], "examples": [{"av": "Кигӏан лъикӏаб бицаниги дояркаялда гьеб гӏодобе буссинабизе кӏолеб букӏинчӏо.", "ru": "Что бы ни говорила, как ни старалась доярка, не могла успокоить её (корову).", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 102}
{"phrase": "ГӀОДОБЕ РЕХУГЕ, ГӀОДОСА БОСЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не бросай на землю, а подбирай с неё."}], "page": 102}
{"phrase": "ГӀОДОВ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "отчаяться; опуститься", "literal": "на землю лечь"}], "examples": [{"av": "Гьедин гӏодов чӏван, чӏаголъи хун, гӏумруялдаса хьул къотӏун, къваридго, пашманго вуссана Темир--Хан-Шуравеги Хизри.", "ru": "Вот так отчаявшись, опустошённый и печальный, потеряв вкус жизни, вернулся Хизри в Темирхан--Шуру.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 102}
{"phrase": "ГӀОДОВЕ ЦӀАРАВ", "senses": [{"translation": "тяжёлый на подъём, ленивый", "literal": "к земле склоняющийся"}], "examples": [{"av": "Дица ячараб мехалъ чоцагӏан жо баччизе къуват букӏаниги, дагьай радал яхъине хӏинцай, гӏодое цӏарай йикӏана.", "ru": "Когда я женился на ней, она была здоровая, хотя не любила рано вставать, и была тяжела на подъём.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 102}
{"phrase": "ГӀОДОБ-ЗОДОБ ЦУРАБ", "senses": [{"translation": "огромный, громадный, большой", "literal": "упирающийся в землю и в нёбо"}], "examples": [{"av": "ГӀодоб-зодоб цураб буго балеб бакӏ, Бахӏарзал ахӏараб ва ударнияб.", "ru": "Большая ударная стройка, и едут туда лишь сильные.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 103}
{"phrase": "ГӀОДО-ЗОДОЙ КӀКӀВИНЕ", "senses": [{"translation": "исчёзнуть бесслёдно; как сквозь зёмлю провалиться", "literal": "раствориться в землё и в небесах"}], "page": 103}
{"phrase": "ГӀОДОЙ БЕТӀЕР КЪУЛИЗЕ", "senses": [{"translation": "склониться; склонить голову", "literal": "к землё"}], "examples": [{"av": "Амма багӏараб тӏегь харилъан баккун, ГӀодой бетӏер къулун, къваридго буго.", "ru": "Но цветок печально головку склонил И не радуется солнцу яркому.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 103}
{"phrase": "ГӀОДОЙ ВИЧЧАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "сникнуть", "literal": "вниз спуститься"}, {"n": 2, "translation": "прийти в себя"}], "examples": [{"av": "ЦӀикӏкӏаразухь гӏин-бер тӏамичӏелщинал ТӀохол жо лъугӏидал гӏодой риччана.", "ru": "Те, кто посмёли ослушаться старших, Сникли, когда кончилась еда.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 103}
{"phrase": "ГӀОЛЕЙ ЖО", "senses": [{"translation": "подросток; юная дёвушка", "literal": "растущее существо"}], "page": 103}
{"phrase": "ГӀОМО БОРЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "бездёльничать; бить баклуши, гонять лодыря", "equiv": "approx", "literal": "втыкать [спицу] в моток"}], "examples": [{"av": "Гьабизе жо тӏагӏун гӏомо борлъулез Гьабулеб гӏаданлъи буго гьаб нужой.", "ru": "Кто бил баклуши до сих пор. Такой оказывают вам приём достойный.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 103}
{"phrase": "ГӀОНКӀКӀОЛ КЕТУ ГЬАБУГЕ, КАТИЛ ГЪАЛБАЦӀ ГЬАБУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не дёлай из мыши кошку, а из конжи льва. Дёлать из мухи слона.", "equiv": "approx"}], "page": 103}
{"phrase": "ГӀОР БАКЬУЛЪ РИКЬИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "одиноко, заброшенно", "literal": "как рукав реки"}], "examples": [{"av": "Гьав хутӏана живго цохӏо, хутӏана гӏор бакьулъ рикьи гӏадин янгъизго, гъаримго.", "ru": "Теперь он остался беспомощный и совсем один, как одиноко стоящее дерево.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва харбал"}], "page": 103}
{"phrase": "ГӀОР БАХУН ИНЕ", "senses": [{"translation": "покинуть кого-л."}], "examples": [{"av": "Мунилан угьдилей дунги гьадин тун, ГӀор бахун арав дуй та лих I кьеладай? (Аваразул халкъияб лирика)", "ru": "Зачем ты покинул меня, И будешь ли счастлив вдали от меня?"}], "page": 104}
{"phrase": "ГӀОР БАХУН ХАДУБ КЬО ЩАЙ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Зачем мост, когда реку уже перешёл."}], "page": 104}
{"phrase": "ГӀОР ӀЦВЕДАЛ ЦӀУЛ БАХЪЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Собирай дрова, пока река разлилась, Куй железо, пока горячо."}], "examples": [{"av": "ГӀор щведал щвараб цӏул бахъи гурони, Нахъияв чиясул ургъел кколаро.", "ru": "Куй железо, пока горячо, Что тебе за дело до других.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 104}
{"phrase": "ГӀОРКЬ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "держать в руках; держать в страхе", "literal": "за рукоятку"}], "examples": [{"av": "Къисматалъул гӏоркьги ккун, гӏадилзаби жалилан, гӏантал залимзабаз зурун букӏана тӏалъи.", "ru": "Жестокие деспоты, считая себя вершителями судеб, держали в страхе весь округ.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 104}
{"phrase": "ГӀОРКЬИХЪА БОРЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "выйти за рамки чего-л., распоясаться", "literal": "соскочить с ручки"}], "page": 104}
{"phrase": "ГӀОРЛЪУН ЧВАХИЗЕ", "senses": [{"translation": "течь рекой"}], "examples": [{"av": "Биччанте гьеб гьудуллъи Ракьалда тӏегьан ине, Гьелъул гьарзаяб нигӏмат ГӀорлъун тӏаде чвахизе.", "ru": "Пусть дружба эта Расцветает на земле, И пусть радость от неё Потечёт рекой.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Вехьасул бакънал"}], "page": 104}
{"phrase": "ГӀОРХЪИ БАХИНЕ", "senses": [{"translation": "перейти границу; перегнуть палку", "equiv": "exact"}], "page": 104}
{"phrase": "ГӀОРЦӀЕН КЪИНЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "родиться в сорочке", "literal": "мул ожеребился"}], "page": 105}
{"phrase": "ГӀОРЦӀИ ГЬЕЧӀЕБ БЕР", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "жадина", "literal": "ненасытный глаз"}], "page": 105}
{"phrase": "ГӀУЖ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поставить метку", "literal": "повесить"}], "examples": [{"av": "— Кьегӏер хъвезе биччалареб батани, нужер гӏуж-гӏаги базе ккелаха алда,— нахъойги нус къватӏибе бахъана гьас.", "ru": "— Если не разрешаете резать ягнёнка, то надо хотя бы поставить вашу метку,— сказал он и снова достал нож.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 105}
{"phrase": "ГӀУЖДА ТӀУБАЗЕ", "senses": [{"translation": "выполнить вовремя, к сроку"}], "examples": [{"av": "Бокьараб общественнияб тӏадкъай кье, Сторублё-вас гьеб гӏужда тӏубазе буго.", "ru": "Дайте любое общественное поручение, Сторублёв выполнит его в срок.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 105}
{"phrase": "ГӀУЖИЕ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "выбрать кого-л. мишенью"}], "examples": [{"av": "Гьев гӏужие лъезе гъира гьелъул кигӏан гӏорхъи гьечӏебги буго.", "ru": "У неё было большое желание выбрать его мишенью.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 105}
{"phrase": "ГӀУМРУ БАТАЯЙ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "долгих тебе лет жизни!, радости тебе!"}], "examples": [{"av": "Ясай гӏумру батаяй, ГӀемер инжит гьавуге, Гьел мацӏал чияй рице,", "ru": "Цин дун жаниве виччай. Девушка милая, радости тебе! Не издевайся надо мной ты так. Эти разговоры ты оставь другим, А меня скорее впусти к себе.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 105}
{"phrase": "ГӀУМРУ БИЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "отдать жизнь за что-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Огь, дир халкъ, дир эбел, инсулаб Ватӏан, Дир нусабго лага гьедула нужой, Инсангин, намус-яхӏ цӏунизе гӏоло Бищунго гӏагараб гӏумру бичизе.", "ru": "Мой народ, моя мать, Родина отцов, Вам клянусь я всей душой За человечность, честь и достоинство Самое дорогое — жизнь отдать.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 105}
{"phrase": "ГӀУМРУ ГӀИЯДА АРАВ", "senses": [{"translation": "чабан", "literal": "провёдший жизнь, пася овец"}], "examples": [{"av": "Живго Тажудин гӏумру гӏияда нахъа арав чи вукӏаниги, ГӀумардадаго гӏадин ракь хирияв чи вукӏана.", "ru": "Хотя Тажудин всю жизнь чабанил, он, как и Омар-дада, любил землю.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 106}
{"phrase": "ГӀУМРУ КЬЕЗЕ", "senses": [{"see_also": "гӏумру бичизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 106}
{"phrase": "ГӀУМРУ МАЦӀИДА АРАВ", "senses": [{"translation": "сплётник", "literal": "жизнь в сплетнях провёдший"}], "examples": [{"av": "Доб дуда рагӏичӏищ гӏараб къисабалъ ГӀумру мацӏида арав квешав къоселас?", "ru": "Ты разве не слышал о повести арабской, Про сплётника коварного рассказ?", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 106}
{"phrase": "ГӀУМРУ ХВЕЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "— испортить (сломать) жизнь кому-л.; причинить неприятности кому-л."}], "examples": [{"av": "Нилъеда захӏмалъунилан чияр ясалъул гӏумру хвезабизе бегьуларо.", "ru": "От того, что нам больно, нельзя портить жизнь чужой дочери.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 106}
{"phrase": "ГӀУМРУДУЛ БАКЪ ГЬИМИЗЕ", "senses": [{"translation": "повезти кому-л.", "literal": "солнце жизни улыбнулось"}], "examples": [{"av": "ЦӀидасан гӏумрудул бакъги гьимана, Гьудулзабаз бахъун чорхол би кьедал.", "ru": "Мне повезло, и солнце свётит вновь, Друзья мой мне кровь отдали.", "author": "М. Гунащов", "source": "Магӏарул бакънал"}], "page": 106}
{"phrase": "ГӀУМРУДУЛ НУХ", "senses": [{"translation": "жизненный путь", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Мугӏрузде рахунел сухъмахъал гӏадал кӏичӏ--кӏйчӏараб, гӏисинал чӏимхазул цӏураб букӏана эбе-лал-ьул гӏумрудул нух.", "ru": "Жизненный путь моёй матери был извилистым и как горные тропинки.", "author": "Ф. ГӀалиева"}], "page": 106}
{"phrase": "ГӀУМРУДУЛ РАГЬУ", "senses": [{"translation": "порог [новой] жизни"}], "examples": [{"av": "Мун йиго гӏумрудул гӏатӏидаб рагьдухъ, Мун йиго кӏудияб кьодул кӏалтӏа чӏун. Цо гьитӏинаб гӏакълу кочӏохъанасул, Пикру гьабичӏого екерун унге.", "ru": "Ты на пороге жизни новой, Тебе открыты большие пути. Не будь беспечным, Прислушайся и к слову певца.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "ХӀасрат"}], "page": 107}
{"phrase": "ГӀУМРУДУЛ РАХАС ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "умерёть; уйти из жизни", "literal": "порвать цепь жизни"}], "examples": [{"av": "Жеги тӏеренго букӏаго тӏуна гьелъул гӏумрудул рахас, гьелда цадахъго тӏун анин ккола гьасул рекӏел тӏегьги.", "ru": "Она ушла из жизни ещё совсем молодой, и вместе с ней ушла из его сердца любовь.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 107}
{"phrase": "ГӀУМРУЯЛДА САВУ ККЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "портить жизнь кому-л.", "literal": "жизнь покрыть инеем"}, {"n": 2, "translation": "клеветать на кого-л."}], "examples": [{"av": "Долъул гӏумруялде сану ккани, нилъер намусалда лъураб тӏанкӏлъун букӏине буго.", "ru": "Ёсли мы испортим ей жизнь, это будет чёрным пятном на нашей совести.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 107}
{"phrase": "ГӀУМРУЯЛДАСА МАХӀРУМ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "лишить кого-л. жизни"}], "examples": [{"av": "Гьеле гьелъха гӏадам гӏумруялдаса махӏрум гьавизе, гьесухъа гьаб бакъги, гӏурччинлъиги хӏалалъ бахъизе бегьулареб.", "ru": "Вот потому-то нельзя лишить человека жизни, отнять у него силой это солнце, нёбо.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 107}
{"phrase": "ГӀУМРУЯЛДЕ БАХЪИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "претворить что-л. в жизнь", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьеб ахӏиялъ квер бакъи гьабизе буго «цояв киназего гӏоло, киналго цоясе гӏоло» абураб дозунг гӏумруялде бахъинабизе.", "ru": "Этот призыв поможет претворить в жизнь лозунг «один за всех, все за одного».", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 107}
{"phrase": "ГӀУМРУЯЛЪУЛ ГЬУДУЛ", "senses": [{"translation": "спутник жизни", "literal": "друг"}], "examples": [{"av": "ГӀумруялъул гьудул тӏаса вищулаго биччараб гъалатӏалъ тӏолабго гӏумруго пашманаблъун гьабун букӏана дир.", "ru": "Я ошиблась в выборе спутника жизни, вся моя жизнь была безрадостной и тусклой.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 108}
{"phrase": "ГӀУМРУЯЛЪУЛ ТӀЕХЬ", "senses": [{"translation": "книга жизни", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Цебесеб гӏумруялъул тӏехь гьалда лъугӏун", "ru": "тела,"}, {"av": "ЦӀиялъул цо цӏияб тӏехь цӏидасан хъвазе ккела.", "ru": "Книгу жизни о прошлом закончим, О новой же новую книгу начнём.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 108}
{"phrase": "ГӀУМРУЯЛЪУЛ ХАСЕЛ", "senses": [{"translation": "преклонный возраст", "literal": "зима жизни"}], "page": 108}
{"phrase": "ГӀУНАРАБ КАТИЦА ГЬОРЧО КӀУДИЯБ ГИРУЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "в тихом омуте черти водятся.", "literal": "Тихая кошка большой камень сбрасывает"}], "page": 108}
{"phrase": "ГӀУНГУТӀИ ТӀАГӀИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "покончить с недостатками"}], "examples": [{"av": "ГӀагараб заманалда гьеб гӏунгутӏи тӏагӏинабизе жигар бахъила.", "ru": "В ближайшее время постараемся изжить эти недостатки.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 108}
{"phrase": "ГӀУРДАДА КЬЕГӀЕР ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "резво", "literal": "как ягнёнок на лугу"}], "examples": [{"av": "Цин гьеб гӏедерлъун уна, ГӀурдада кьегӏер гӏадин.", "ru": "Он движется резво и свободно, Как ягнёнок на лугу.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}], "page": 108}
{"phrase": "ГӀУРЦӀМАЛ ГӀАМАЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "упрямство", "literal": "характер мула"}], "page": 108}
{"phrase": "ГӀУХЬБИ ГӀЕМЕРАБ ГӀИ БАЦӀИЦА ГЪУРУЛЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Где мибго чабанов, волк овец задирает. У семи нянек дитя без глазу. д"}], "page": 108}
{"phrase": "ДАВЛА ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "награбить, разбогатеть", "literal": "добычу сделать"}], "page": 109}
{"phrase": "ДАГЬАВ ГАРГАДЕ, ГӀЕМЕР ХӀАЛТӀЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Меньше слов, больше дела."}], "page": 109}
{"phrase": "ДАГӀИА-КЪЕЦ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "соревноваться с кем-л.", "literal": "завязать спор-соревнование"}], "examples": [{"av": "Чвахун унеб буго хебаб мугӏрул гӏор, ГӀурул хехлъиялда дагӏба-къецги бан.", "ru": "Стремглав несётся горный поток. Споря в быстроте с течением своим.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 109}
{"phrase": "ДАГӀБА-РАГӀИ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поссориться, поругаться", "literal": "ссора случилась"}], "examples": [{"av": "Гьеб сабалъун дагӏба-рагӏи ккана дирги росасулги.", "ru": "Из-за этого я поругалась с мужем.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 109}
{"phrase": "ДАДИЛ ЖАВАБ ГӀОРКЬ ККУРАС КЬЕЗЕ БУГО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "о кувшине заботится тот, кто держит его за ручку."}], "page": 109}
{"phrase": "ДАИМ КЪАНЩИЗЕ", "senses": [{"translation": "умереть; уйти в лучший мир", "literal": "заснуть навечно"}], "page": 109}
{"phrase": "ДАКЪИКЪА БОРЦИНЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "выяснить суть"}], "examples": [{"av": "ГӀадамасул ракӏ гӏадаб гӏадалаб жо бугодай, Дакъикъа борцинегӏан цо хӏалалда чӏолареб.", "ru": "Странно, что человек никогда не ждёт. Пока не выяснится что к чему.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 109}
{"phrase": "ДАЛИЛ БАЧИНЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "привести довод, аргумент"}], "page": 109}
{"phrase": "ДАНГЪВА ЧӀВАРАБ", "senses": [{"translation": "с клеймом, с меткой", "literal": "про-битый клеймом"}], "page": 109}
{"phrase": "ДАНГЪУРА ЦӀЕЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "набрать пригоршню (т. е. немного)", "literal": "набрать пригоршню"}], "examples": [{"av": "ТӀолгоял данделъани, Дангъура цӏезе гӏела.", "ru": "Если собрать всех вместе, всего лишь кучка наберётся.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}, {"av": "Махӏачхъалаялде щвезе вачӏарав инсудаги данд бана Танкаевас жиндирго пикру.", "ru": "Танкаев поделился своими мыслями и с отцом, который приехал в Махачкалу.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 109}
{"phrase": "ДАНДЕ БИЛЪЛЪИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "везти.", "literal": "идти навстречу"}], "page": 110}
{"phrase": "ДАНДЕ КЪОТӀАРИЗЕ", "variants": ["ЧӀЕЗЕ"], "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ответить резко, грубо", "literal": "отрезать встречно"}], "page": 110}
{"phrase": "ДАРБАДАГЪ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "разрушить до основания, разнести вдребезги; разнести в пух и [в] прах"}], "page": 110}
{"phrase": "ДАРМАН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "помочь кому-л.; исцелить кого-л.", "literal": "сделать лекарство"}], "examples": [{"av": "Чодуе дарман гьабизе вилъл ьаян гьаре.", "ru": "Попроси, чтоб пришёл помочь лошади.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 110}
{"phrase": "ДАРМИДА ГЬОРКЬОВ ЭМЕН-ВАЦ ВУКӀУНАРЕВ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "в торговле нет друзёй.", "literal": "отца-брата"}], "page": 110}
{"phrase": "ДАРМИЦА КЪУРАВ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "невезучий, несчастливый", "literal": "проигравший в торговле"}], "examples": [{"av": "ГӀакълу дагьав вижи дур мунагь гуро, Дармица къурай дун къотӏуде щваги.", "ru": "Не твоя вина, что родился ты без ума. Но лучше умереть мне, такой невезучей.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 110}
{"phrase": "ДИВАН КЪОТӀИЗЕ", "variants": ["ГЬАБИЗЕ"], "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "выносить приговор [совётом старёйшин]"}], "examples": [{"av": "Баче дун судалде дуца, Дагъистан, Диван къотӏе дие, къиматаб улка!", "ru": "Веди ты меня на суд, Дагестан, Вынеси приговор, страна моя!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 110}
{"phrase": "ДИВАНАЛДЕ АХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "судить", "literal": "на суд вызвать"}], "examples": [{"av": "Амма нилъеда тӏадаб буго гьел диваналде ахӏизе, ва букӏине кколеб ритӏухъаб тамихӏги кӏиясего гьабизе.", "ru": "Мы обязаны их судить, пусть понесут заслуженное наказание.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 110}
{"phrase": "ДИЕ РИГЬ ГЬЕЧӀО", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "не ограниченный во времени", "literal": "для меня нет возраста"}], "examples": [{"av": "Дун поэт ватани, гьечӏо дие ригъ, Гьечӏо гьитӏинаб ихх, кватӏараб хасел.", "ru": "Ёсли я поэт, нет возраста у меня, Нет короткой весны и длинной зимы.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 111}
{"phrase": "ДИН АЛЪ МЕХТАРАВ", "senses": [{"translation": "религиозный фанатик", "literal": "ре-лигией опьянённый"}], "examples": [{"av": "Некӏо заманалда диналъ мехтарал Рос-лъади рукӏарал Дагъистаналда.", "ru": "В давние времена в Дагестане Супруги-фанатики религиозные жили.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 111}
{"phrase": "ДИНАЛЪУЛ ВАЦ", "senses": [{"translation": "брат по вере"}], "examples": [{"av": "Гьесухъе хъвай дуца дир рахъалъан гьелейинха дуца адаб-хӏурмат гьабулев дур гьобол ва диналъул вац Рихьуниса Мухӏамад-ХӀажиясул вас.", "ru": "Ты напиши, что пишет ему с уважением его кунак и брат по вере, сын Магомёда-Гаджи из Ригуни.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 111}
{"phrase": "ДИР БЕРЗУЛ КАНЛЪИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "свет моих очей!"}], "page": 111}
{"phrase": "ДИР КАНЛЪИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "свет очей моих!, моя радость!"}], "examples": [{"av": "— Рагъда ругел гӏолохъабаздагӏан захӏмалъила-рин, дир канлъи, лъараб жигар бахъеян,— тӏад рекъезабуна ГӀатӏиматица.", "ru": "— Труднее не будет, радость моя, уж ты постарайся,— добавила Патимат.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 111}
{"phrase": "ДИР ЦӀОДОР", "senses": [{"translation": "умница моя!"}], "examples": [{"av": "Цохӏо анцӏго къоялъги, Гьабе, дир цӏодор, сабру.", "ru": "Ещё дней десять Потерпи, умница моя.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "ТӀабигӏаталъул накъишал"}], "page": 111}
{"phrase": "ДИЦА ЦАРАДА МАЛЪУН, ЦАРАЦА РАЧӀАЛДА МАЛЪУН", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Я учу лису, лиса — хвост."}], "page": 111}
{"phrase": "ДИЯТ БАХЪИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "взять выкуп (за убийство)"}], "examples": [{"av": "Гьаб дунял сурие дият бахъизе, Дурусаб моцӏица сверана ГӀали.", "ru": "Чтобы взять выкуп для этого балбеса, Целый месяц потратил Али.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 111}
{"phrase": "ДОБ ДУНИЯЛАЛДЕ РИТӀИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "отправить кого-л. на тот свет"}, {"n": 2, "translation": "похоронить"}], "examples": [{"av": "— Эбел, щай дуе гьел гьедигӏан хехго доб ду-нййлалде ритӏизе бокьараб? — Гьеб буго аллагьас хъвараб жо,— ян абуна эбелалъ угьун хӏухьелги биччан, пашманго.", "ru": "— Мать, почему ты хочешь так быстро похоронить их? — Такова воля Аллаха, сынок,— ответила мать, вздохнув печально.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 112}
{"phrase": "ДОСУЛ ХӀОС ХЪУРУН БУГО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "его песенка спета", "equiv": "approx", "literal": "его ось сломалась"}], "page": 112}
{"phrase": "ДУДА БИХЬА — ДИДА РАГӀА", "senses": [{"translation": "как сквозь землю Прова ли лея; поминай как звали, и след простыл", "equiv": "approx", "literal": "ты увидел, я услышал"}], "examples": [{"av": "Амма какие салам кьураб мехалъ балагьана гурищ, дуда бихьа — дида рагӏа, гӏанчӏав васги ГӀумардадал ретӏелги, ралъдал тӏиналде араб гӏадин, тӏагӏун батана цебеса.", "ru": "Закончив молитву, Омар да да посмотрел по сторонам, но мальчик и его одежда исчезли без следа, словно сквозь землю провалились.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 112}
{"phrase": "ДУЕГО БОКЬУЛАРЕБ ЖО ЧИЯЕГИ ГЬАБУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не делай другим то, что тебе не по душе."}], "page": 112}
{"phrase": "ДУЙ ГӀУМРУ КЪОКЪЛЪАЯВ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб тебе пусто было!"}], "page": 112}
{"phrase": "ДУМАЛЪГО МЕКЪИ БУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "быть неправдой"}], "examples": [{"av": "Думалъго мекъи букӏинаан Цибацида гӏицӏго цехалда гурони батӏияб жо лъаларилан хӏисаб гьаби.", "ru": "Было бы неверно считать, что кроме работы в цехе Цибац ничего не знает.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 112}
{"phrase": "ДУНИЯЛ БАГЪАРИ", "senses": [{"translation": "землетрясение", "literal": "движение земли"}], "page": 112}
{"phrase": "ДУНИЯЛ БАКӀАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "наводить порядок", "literal": "собрать мир"}], "examples": [{"av": "Рогьел тӏаде бахъана, Хъахӏаб халгӏат ретӏана, ТӀолабго гьаб дуниял Бакӏаризе лъугьана.", "ru": "Встал рассвет, облачившись в одежду белую, И начал порядок везде наводить.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "ТӀабигӏаталъул накъишал"}], "page": 112}
{"phrase": "ДУНИЯЛ БЕРЦИН ГЬАБУРАВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "умный, добрый", "literal": "украсивший мир"}, {"n": 2, "translation": "уважаемый, почитаемый"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ БЕЦӀЛЪИЗЕ", "senses": [{"see_also": "дуниял рукӏкӏине", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ БИГЬИНЕ", "senses": [{"translation": "идти под гору", "literal": "погода испортилась"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ БИХЬЙЗЕ", "senses": [{"translation": "много видеть; скитаться по свету", "literal": "мир увидеть"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "жить; вести хозяйство", "literal": "мир делать"}, {"n": 2, "translation": "устроить свою жизнь"}], "examples": [{"av": "Щведал давла босе, дир гьудулзаби, Дуниял гьабизе къасд батанани.", "ru": "Пока есть возможность, берите всё, Чтобы жилось вам хорошо, друзья мой.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кучӏдул"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ ДАНДЕ БОРТИЗЕ", "senses": [{"translation": "везти кому-л. в чём-л. Цо чиясда дуниял данде бортани", "literal": "мир навстречу бросается"}], "examples": [{"av": "Рортула киналго гьесул бакӏ кквезе.", "ru": "Если кому-то в мире этом повезёт. Все кидаются занять его место.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ ДАНДЕ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "собирать что-л.", "literal": "мир делать вместе"}], "examples": [{"av": "— Рокъоб бахӏарасул гӏадаб бусен-цӏаги тун, мун гьоров вегизе киве? Дуе гурищ гьаб кинабго дуниял дица данде гьабун бугеб? — абун вагӏза цӏализе лъугьунаан эбел.", "ru": "— Оставив дома тёплую постель, зачем ты уходишь в сарай? Разве не для твоего блага я всё это собрал а? — наставительно говорила мама.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ КВАРАВ", "senses": [{"translation": "истративший большое состояние", "literal": "мир съевший"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ МЕРХЬИНЕ", "senses": [{"translation": "много путешествовать, многое увидеть", "literal": "мир топтать"}], "examples": [{"av": "Дуда чанги бакӏал рихьун ратила, Дуца чанги дуниял мерхьун батила.", "ru": "Ты бывал везде и всюду И много видел всего.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 113}
{"phrase": "ДУНИЯЛ РАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "открыть кому-л. глаза на что-л.", "literal": "мир открыть"}], "examples": [{"av": "ТӀабигӏаталъ гьазие кьун бугеб гуч бихьизе, Шапигӏица рагьана дие гьезул дуниял.", "ru": "Чтоб увидеть тот дар, Что природа нам дала, Шапи открыл мне новый мир.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 114}
{"phrase": "ДУНИЯЛ РУКӀКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "стемнеть", "literal": "мир потемнел"}], "examples": [{"av": "— Рахӏат хвейни доба радалалдаса нахъего буго, амма гьанже дуниял рукӏкӏине лъугьараб мехалъ живго виччазе бегьулароанха.", "ru": "— Там-то с утра неспокойно, но нельзя было его отпускать одного, тем более, что стемнело уже.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 114}
{"phrase": "ДУНИЯЛ ТЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "умереть; уйти из жизни", "literal": "мир покинуть"}], "examples": [{"av": "Басрияб хабада хер буго бижун, Хварас цебегодай дуниял тараб?", "ru": "Могила уж травой заросла, А давно ли из жизни он ушёл?", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 114}
{"phrase": "ДУНИЯЛ ТИРИЗЕ", "senses": [{"translation": "обойти (объездить) весь свет, мир"}], "examples": [{"av": "Гьале гьанжеян абуни гьел чуязда рекӏун тӏолго дуниял тиризе хӏадур ругин ккола.", "ru": "Они сейчас, кажется, готовы на конях весь мир обойти.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 114}
{"phrase": "ДУНИЯЛ ХВАРАБ ЖО", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "большое дело", "literal": "мир испортившая вещь"}], "examples": [{"av": "— Дуниял хвараб жойищ дица гьабулеб бугеб?", "ru": "— Можно подумать, большое дело я делаю?", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 114}
{"phrase": "ДУНИЯЛАЛЪУЛ РАГӀАЛ ГЬЕЧӀЕБ, ГӀЕЛМУЯЛЪУЛ АХИР ГЬЕЧӀЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Нет края света, нет конца познанию."}], "page": 114}
{"phrase": "ДУНИЯЛАЛЪУЛ РАГӀАЛДА", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "на краю света, очень далеко; у чёрта на куличках", "equiv": "exact"}], "page": 115}
{"phrase": "ДУНИЯЛАЛЪУЛ РУКЪ", "senses": [{"translation": "жизнь", "literal": "дом мира"}], "examples": [{"av": "Дида ккана гьанже дун Гьаб дуниялалъул рокъов Столалда шар гӏадин ГӀицӏго цохӏо хутӏанин.", "ru": "Почувствовал я, что в этой жизни Я, как шар на столе, Совсем одинок.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 115}
{"phrase": "ДУНЯЛАХЪ БАЗЕ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "разрушить, уничтожить; камня на камне не оставить, стереть с лица земли", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Хъизан-лъимал, живго ав Жанир кьижараб мина, Кьочӏокь динамитги лъун, Дунялахъ базе гьабе.", "ru": "Семью его, детей. Дом, в котором живёт. Подложив динамит, Сотри с лица земли.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 115}
{"phrase": "ДУР ЗАГӀИПЛЪИ ТУШМАНАСЕ БИЦУНГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не показывай свою слабость врагу."}], "page": 115}
{"phrase": "ДУР НАСЛУ ЧӀАХЪАЯВ", "variants": ["ЗУРИЯТ"], "interjection": true, "senses": [{"translation": "пусть здравствует твоё потомство!"}], "page": 115}
{"phrase": "ДУР РУКЪ БУХӀАЯВӀ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб дом твой сгорел!"}], "page": 115}
{"phrase": "ДУР ЧЕХЬ ЧУРАЯБӀ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб тебе пусто было!, чтоб ты пропал!", "literal": "чтоб твой живот помыли!"}], "examples": [{"av": "Огь, дур чехь чураяб чаргъедоялда — Щаклъунго вукӏана, кӏусун бихьидал!", "ru": "Ох, и подозревал я сороку. Чтоб сгинула она!", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 115}
{"phrase": "ДУРГО МАЦӀ - ДУРГО ТУШМАН", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Язык твой -враг твой. ж"}], "page": 115}
{"phrase": "ЖАВАБИЯБ ХӀАЛТӀИ", "senses": [{"translation": "ответственная работа"}], "examples": [{"av": "— Битӏарабги гьабулеб бугоян,— абуна Гунаши-лас,— поч босизе хьвадизе чи нилъее бокьарав щвела, Мухӏумица цойгидал коммунистаз гӏадин жавабияб хӏалтӏи босизе ккела тӏаде.'", "ru": "— Правильно делаете,— сказал Гу наши лав,— раз-носить почту мы можем поручить любому, а Мухума должен выполнять более ответственную работу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 116}
{"phrase": "ЖАВАБЧИЛЪИ БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "взять на себя ответственность", "literal": "поднять"}], "examples": [{"av": "Жавабчилъи кӏудияб, кӏвеладай гьеб борхизе?", "ru": "Сможешь ли взять на себя ответственность такую?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}], "page": 116}
{"phrase": "ЖАЗА ГЬАВИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "наказать, покарать кого-л.; намылить шею кому-л.", "equiv": "approx"}], "page": 116}
{"phrase": "ЖАКЪА КВАНАЛЕБ КВЕН МЕТЕРАЛДЕ ТЕ, МЕТЕР ГЬАБИЗЕ БУГЕБ ХӀАЛТӀИ ЖАКЪАГО ГЬАБЕ", "senses": [{"translation": "гов. Сегодняшнюю еду оставь на завтра, а завтрашнюю работу сделай сегодня. Не откладывай на завтра то, что можно сделать сегодня.", "equiv": "approx"}], "page": 116}
{"phrase": "ЖАКЪА ЧУЧАРАСУЛ ЧИЛЬИ БУХӀАГИ, ЧУЧУН ВАГЪАРАСУЛ ЛЪАДУЛ ЦӀАР ККАГИ", "labels": ["фольк."], "senses": [{"translation": "Пусть лишится чести и жены тот, кто дрогнул сегодня."}], "page": 116}
{"phrase": "ЖАН БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "обрадовать кого-л., поднять кому-л. настроение", "literal": "душу"}], "examples": [{"av": "Халкъазул жан борхизе Байрамалъул къо щола.", "ru": "Праздник наступил И обрадовал народ.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Къатӏраби"}], "page": 116}
{"phrase": "ЖАН КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "пожертвовать [своей] жизнью", "literal": "душу отдать"}], "examples": [{"av": "Жан кьезе нахъе къачӏел Къасдалгин вукӏана гьев.", "ru": "За свой надежды и мечты Готов он был жизнь отдать.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 116}
{"phrase": "ЖАНИБ КЪАТӀИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "скрывать что-л.; не выдавать кого-л.", "literal": "внутри оставлять"}], "examples": [{"av": "Викада лъалароан Нинахъа ккараб инжитаб иш ГӀумарил цӏодорлъиялъ жанибго къатӏинабун букӏин, гьелъул эбелалъул ракӏалда барахщун, гьес Нина л инжитлъиялде мухӏканго тӏаде ракь хъвараблъи.", "ru": "Вика не знала, что Омар умело скрывает позор Нины, что, жалея её мать, он никому не сказал ни слова об этом.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 117}
{"phrase": "ЖАНИБ РУКЪ ГБЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "не умеющий хранить тайну, болтун; длинный язык у кого-л.", "equiv": "approx", "literal": "внутри не имеющий дома"}], "examples": [{"av": "— Унго бицун теладай гӏабдалалъ? Бетӏер къотӏила гьас дир гьеб лъанани. Гьадигӏан жаниб рукъ гье-чӏелгийищ гӏадамал рукӏунел?", "ru": "— Неужели расскажет, глупая? Он мне голову отрубит, если узнает. Есть же люди, не умеющие хранить тайну!", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 117}
{"phrase": "ЖАНИВ ЖЕНЖЕДУЛЕВ", "senses": [{"translation": "нодхалим, льстец", "literal": "внутри извивающийся"}], "examples": [{"av": "Жинца инсанасе лъикӏлъи гьабичӏев, Жанив женжедулев вокьуларо дий.", "ru": "Добра ни разу не сделавший Подхалим мне не по душе.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 117}
{"phrase": "ЖАНИВ ТӀАМИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "арестовать, заключить в тюрьму"}], "examples": [{"av": "— Наибасул кагъат гьечӏого жив жанив тӏамизе ихтияр гьечӏила нужорин,— абуна Махӏмудица нижеда.", "ru": "— Без приказа найба вы не имеете никакого права меня арестовать,— сказал нам Махмуд.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 117}
{"phrase": "ЖАНИВ ЧИ ГЬЕЧӀЕБ ЧУХЪА", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "пустышка; во рбна в павлиньих перьях", "literal": "черкеска без хозяина внутри"}], "examples": [{"av": "— Жанив ЧИ гьечӏеб чухъа вукӏун вуго, Салим, мун,— ан бахъун гьесухьа квергун, бадиб ччулун бачӏун магӏугун доегӏан кӏанцӏун ана Узлифат.", "ru": "— Ты оказался пустым человеком, Салим,— сказала Узлифат со слезами на глазах и отвернулась.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 117}
{"phrase": "ЖАНИВЕ ВАККИЗЕ", "senses": [{"translation": "вникнуть во что-л., узнать суть дела", "literal": "внутрь входить"}], "page": 118}
{"phrase": "ЖАНИСАН ВИХЪУН ИНЕ", "senses": [{"translation": "кипеть от злости, злиться", "literal": "внутри взорваться"}], "examples": [{"av": "Мазгарилан абуни жанисан вихъун унев вукӏана.", "ru": "Мазгар кипел от злости.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 118}
{"phrase": "ЖАНИСАН ГЬОДОРАЛ РАГӀАБИ", "senses": [{"translation": "пустые, никчёмные слова; пустой разговор"}], "examples": [{"av": "Жанисан гьодорал рагӏаби рицун, Царал хӏиллаялда хӏелхӏедула гьеб.", "ru": "Хитрый как лиса, И разговор ведёт пустой.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 118}
{"phrase": "ЖАХӀАВГО ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оставить кого-л. в покое; оставить кого-л. где-л."}], "examples": [{"av": "ТӀаркъо, къебелъи гьабун, гьенив жахӏавго", "ru": "тезе,"}, {"av": "Тушманзабаздаса гьев гьагъав ханас цӏунизе.", "ru": "Оставить Тарко здесь кузнецом, От врагов его хан защитит.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 118}
{"phrase": "ЖЕГИ КИНИДАГО ВУГО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "молоко на губах не обсохло; молодо-зелено.", "equiv": "exact", "literal": "[он] ещё в колыбели"}], "page": 118}
{"phrase": "ЖЕНАЗ ВОСУН АЯВ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб его черти взяли! (унесли!)"}], "examples": [{"av": "Амма цо жалакьурисев — женаз восун аяв, кечӏ ахӏулеб мехалъ гьоркьо-гьоркьоб гьалъул-долъул бицун гаргар гьабизе лъугьун вуго.", "ru": "Но один джалатуринец — чтоб черти его взяли — начал болтать во время пения.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Дир Дагъистан"}], "page": 118}
{"phrase": "ЖЕНАЗУЛ ГЬУРИ", "senses": [{"translation": "буря", "literal": "ветер джиннов"}], "examples": [{"av": "Хъамун ана жаназа, Женазул гьури гӏадин.", "ru": "Унесли покойника, Будто вихрем.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 118}
{"phrase": "ЖЕНАЛЪ ВОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "понравиться, быть по душе"}], "examples": [{"av": "— Кидалниги дир женалъ восарав чи гуро, Пари-хан, дов, сахав бихьинчиясулъ букӏунеб жойищ тӏеп-тӏепиги, цӏекӏаб релъиги.", "ru": "— Мне он никогда не нравился, Парихан; разве мужчине к лицу это низкопоклонство и хихиканье?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 119}
{"phrase": "ЖИВГО ЖИНЦАГО ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "покончить с собой (с жизнью)"}], "examples": [{"av": "Живго жинцаго чӏвазе захӏматаб амру гуро, Амма яхӏ бугес гӏумру гӏаламалъе цӏунула.", "ru": "Не велика храбрость покончить с жизнью, Но люди честные жизнь для народа берегут.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 119}
{"phrase": "ЖИВГО КВЕШАС ЧИ КАКУЛА, ЧЕХЬ КВЕШАС КВЕН КАКУЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Плохой человек людей хулит, обжоре еда [всегда] не по вкусу."}], "page": 119}
{"phrase": "ЖИНДИР КВЕР КЪОТӀАЯВӀ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб руки [у него] отсохли!"}], "examples": [{"av": "Жиндир квер къотӏаяв, бес да лаз де, гьазул та лих Ӏ къиналдегӏаги вачӏинчӏого босизе кӏвараб киндай!", "ru": "Чтоб руки его отсохли, как он мог тронуть хозяйство этих сирот!", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 119}
{"phrase": "ЖИНДИРГО РОКЪОБ КЪАДАЦАГИ КУМЕК ГЬАБУЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "В своём доме и стены помогают."}], "page": 119}
{"phrase": "ЖИНДИРГО РОКЬОЯЛДА БОРЦИНЕ", "variants": ["НАТӀАЛДА"], "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "мерить на свой аршин, смотреть со своей колокольни", "equiv": "approx"}], "page": 119}
{"phrase": "ЖИНЦАГО БУХЪАРАЛЪУВЕ ЖИВГО ККОЛЕВ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не рой другому яму, сам в неё попадёшь."}], "page": 119}
{"phrase": "ЖУЖАХӀАЛЪУБЕ А", "interjection": true, "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "пошёл к черту!", "literal": "в ад!"}], "page": 119}
{"phrase": "ЖУЖАХӀАЛЪУЛ ГӀАКЪУБА", "senses": [{"translation": "тяжёлый труд", "literal": "адская мука"}], "examples": [{"av": "Жужахӏалъул гӏакъуба бихьун хӏалтӏаралъухъ лъаб-лъаб гьегь цӏолбол цӏакъго кӏудияб ужра-мухь бугебгӏадин гаргадулаан ханасул нукарзаби.", "ru": "Нукеры хана считали, что три корзины винограда и так слишком большая плата за их тяжёлый труд.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 119}
{"phrase": "ЖУЖАХӀАЛЪУЛ ТӀИНАЛДА", "senses": [{"translation": "на дне пропасти", "literal": "ада"}], "page": 120}
{"phrase": "ЗАГЬИР ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сделать явным, выявить; обнародовать", "equiv": "exact"}], "page": 120}
{"phrase": "ЗАГЬРУЯБ БОРОХЬ", "senses": [{"translation": "ядовитый человек; языкастая жён-пдина", "literal": "ядовитая змея"}], "examples": [{"av": "Вай, загьруяб борохь, дир хазинаялдайищха дур мацӏ хъвазе кколеб букӏараб?", "ru": "Ох, ядовитая змея, меня ли ты должна была ужалить?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 120}
{"phrase": "ЗАГӀИПАБ РАХЪ", "senses": [{"translation": "слабое мёсто; ахиллёсова пята", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Кигӏанго цӏодорлъиялда вукӏаниги, цо цо гьасул «загӏипал рахъал» ГӀатӏинае загьирал рукӏана.", "ru": "Сколько бы он ни старался скрыть от других, нё-которые его слабые стороны были извёстны Патине.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 120}
{"phrase": "ЗАГӀИПАВ ЧИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "истощённый, болёзненный чело-вёк; хиляк", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьитӏинаб къоялдаса нахъе загӏипав чи вукӏана дун.", "ru": "С самого дётства у меня было очень слабое здоровье.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 120}
{"phrase": "ЗАЗ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "жёстко, свирёпо", "literal": "как колючка"}], "page": 120}
{"phrase": "ЗАЗТӀА ЧӀАРАБ ХӀИНЧӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как на иголках", "equiv": "approx", "literal": "как птичка на колючках"}], "examples": [{"av": "Колхозалъул бицен гьабуралдаса нахъе, зазтӏа чӏараб хӏинчӏ гӏадин букӏана гьесул ракӏ.", "ru": "Со врёмени разговора о колхозе он был как на иголках.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 120}
{"phrase": "ЗАКАГӀАТ БАХЪИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "собирать налоги, взимать дань", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Щибаб соналъ меседида тӏасан закагӏат бахъизе кколаан, гурони гьелъул хӏакъ кколилан абулаан Нигӏматулагь дибирас.", "ru": "Каждый год нужно собирать налог на золото, иначе оно будет «греховным», утверждал мулла Нигма-тула.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 120}
{"phrase": "ЗАЛП БАЗЕ", "senses": [{"translation": "дать залп, произвести салют", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Яргъица рахъарал хъулбузде рахун, Рохалил залп базе приказ кьолаго.", "ru": "В крепостях, что взяли штурмом. Приказ отдали дать салют.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 121}
{"phrase": "ЗАМАН БУКӀАНА ВОЗ ЩОЛАРЕБ, ЗАМАН БАЧӀА НА ДАРАЙ ГӀОЛАРЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Было время — бязи не доставалось, пришло время шёлка не хватает.", "equiv": "approx"}], "page": 121}
{"phrase": "ЗАМАН НУХДА РЕГӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "провести врёмя где-л.", "literal": "время в путь отправить"}], "examples": [{"av": "Ниж, мадугьалзаби цо-цо мехалъ хасго гӏодоркъо-яз, гьесухъе раккулаан хабар-хочӏалъе, гьадинго гӏадада заман нухда регӏизе, рагӏараб-бихьараб бицине, кицаби тӏамизе.", "ru": "Мы, соседи, иногда собирались у него, особенно по воскресеньям, поговорить о том, о сём, пошутить, весело провести врёмя."}], "page": 121}
{"phrase": "ЗАМАНА ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "убивать время, бездельничать, проводить время праздно"}], "examples": [{"av": "Лъалеб жо, гьесие замана чӏвазе ЧӀужугӏадан цохӏо йикӏана хӏажат.", "ru": "Извёстное дёло, чтоб праздно жить, Жёнщина ему была нужна."}], "page": 121}
{"phrase": "ЗАНИ БЕГИЗЕ", "senses": [{"translation": "нарушать что-л., не соблюдать", "literal": "свалить межевой столб"}], "examples": [{"av": "— Дунго халкъалъе закон гьабулев чийиланги вукӏун, дицаго зани бегарал жал гьаризе лъугьани, дир законалъухъ гӏадамазги гӏин тӏамилищха?", "ru": "— Если я, человёк защищающий законы, сам же начну их нарушать, то кто же мне тогда повёрит?", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 121}
{"phrase": "ЗАНКӀУН ЦӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "наполнить, переполнить что-л. чем-л.", "literal": "целиком наполнить"}], "examples": [{"av": "Гьаб роол сардида зинкӏун роцӏараб, Зодил квенчӏел буго занкӏун цӏвабзаз цӏун.", "ru": "В эту летнюю ночь так много Высыпало звёзд, что нёба не видно.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 122}
{"phrase": "ЗАР АЛ БЕЦӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "возместить убытки, заплатить за нанесённый ущерб", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Агентас гъулбасгун, гъоркьан печать чӏван, Акт гьабуна ккараб зарал бецӏизе.", "ru": "Агент подписал, поставил печать, Составили акт, чтобы возместить убытки.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 122}
{"phrase": "ЗАРРА ТЕЧӀОГО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "всё, без остатка"}], "examples": [{"av": "Ватӏаналде рокьул цӏа гъорлъ гьечӏони, ЦӀадаб лъе дир захӏмат зарра течӏого.", "ru": "Если нет в трудах моих любви к Родине моей. Пусть всё огню предадут.", "author": "М. Гунащов", "source": "Магӏарул бакънал"}], "page": 122}
{"phrase": "ЗАРУКЬ КӀВЕКӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "выжать соки, высосать кровь", "equiv": "approx", "literal": "в кулаке мять"}], "page": 122}
{"phrase": "ЗАРУКЬА ВАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "вызволить из неволи, спасти", "literal": "из кулака вытащить"}], "examples": [{"av": "Бетӏерчӏахъад, дун вуго духъе витӏарав чапар, Черхалдаса бергьараб балагьалъул бицине. Ццидалав ГӀалискандил гӏалхулаб зулмуялъул Зарукьа ниж рахъизе мун гьениве вачине.", "ru": "О всемогущий, я послан к тебё Поведать о беде большой, С просьбой спасти нас от злодеяний Жестокого Алисканди.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 122}
{"phrase": "ЗАХӀМАЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "причинять боль", "literal": "трудности возводить"}], "examples": [{"av": "Амма цонигияз рагӏун гьесул цӏар бахъичӏо — гьелъ жеги гъварид гьабулин жидерго пашманлъиян тана, цоцазе тӏадеги захӏмалъи гьабизе бокьичӏо.", "ru": "Но никто не произнёс его имени вслух — это ещё больше расстроило бы их, они не хотели причинять боль друг другу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 122}
{"phrase": "ЗАХӀМАТ БАЧЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "пережить трудности, выдержать тяготы жизни", "literal": "тяжести таскать"}], "page": 123}
{"phrase": "ЗАХӀМАТ КВАНАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "присваивать чужой труд; загребать жар чужими руками", "literal": "съедать"}], "examples": [{"av": "ХӀалтӏизе чи щванилан щукруялда угьула, Азул захӏмат кваназе кутакаб гъира бала.", "ru": "Рад он работнику любому, Надеется присвоить чужой труд.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 123}
{"phrase": "ЗАХӀМАТАБ КЪО БЕТӀЕРАЛДЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "столкнуться с трудностями", "literal": "труд ный день на голову выпал"}, {"n": 2, "translation": "пришла беда — отворяй ворота", "equiv": "approx"}], "page": 123}
{"phrase": "ЗАХӀМАТАБ МАСЪАЛА", "senses": [{"translation": "трудная задача", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Жеги чӏахӏиял ва захӏматал масъалаби тӏуразаризе кколел рукӏана коллективалъ.", "ru": "Ещё более ответственные и трудные задачи стояли перед коллективом.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 123}
{"phrase": "ЗАХӀМАТАЛЪУЛ БАХӀАРЧИ", "senses": [{"translation": "Герой Социалистиче-ского Труда", "equiv": "calque", "literal": "Герой Труда"}], "page": 123}
{"phrase": "ЗИГАРА БАЗЕ", "senses": [{"translation": "выразить кому-л. соболезнование", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ГӀадамаца дида бокьараб абе, Вокьулев гьудулгун вуго дун даим... Ва дида кӏоларо зигара базе, Бадибчӏвай гьабуге, Джемалил хъизан.", "ru": "Пусть люди говорят, что хотят. Но друг любимый со мной остался навсегда... И я не смею соболезновать. Не осуждай меня, семья Джемала.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 123}
{"phrase": "ЗИЯРАТ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "соверщить паломничество", "equiv": "exact"}], "page": 123}
{"phrase": "ЗОБ БИХЪАРАБ ПИТНА", "senses": [{"translation": "большой скандал", "literal": "нёбо разорвавший скандал"}], "examples": [{"av": "Щибаб къойилгӏадин гьелъги рокъоб зоб бихъараб питна гьубулаан, «гьаб тушманалъул тӏинчӏ тӏагӏина-беян».", "ru": "Каждый день она устраивала большой скандал, кричала, чтоб убрали с её глаз «этого выродка».", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 123}
{"phrase": "ЗОБАЛ ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "низвёргнулись небеса", "equiv": "exact", "literal": "в нёбо подняться"}], "examples": [{"av": "Риччай зобал тӏезе, мугӏрул щущазе, Магӏарул чияс гьеб кида хӏехьараб?", "ru": "Пусть скалы рушатся, низвергнутся небеса, Когда такое горец выносил?"}], "page": 124}
{"phrase": "ЗОДИВЕ ВАХИНЕ", "senses": [{"translation": "радоваться; быть на седьмом небе"}], "examples": [{"av": "Зодие яхун ятила, мискин Вали кӏодо.", "ru": "Бедняжка бабушка Вали на седьмом нёбе от счастья."}], "page": 124}
{"phrase": "ЗОДИХЪЕ ГӀУНТӀАРАБ", "senses": [{"translation": "высокий, громадный", "literal": "касающийся нёба"}], "examples": [{"av": "Зодихъе гӏунтӏараб кӏиябго кьурул, Кьо лъезе бегьулеб бакӏги букӏинчӏо.", "ru": "Меж скалами высокими Нёгде было мост проложить.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир сайигъат"}], "page": 124}
{"phrase": "ЗОДО-ГӀОДОЙ КӀКӀВИНЕ", "senses": [{"translation": "исчёзнуть; как сквозь зёмлю провалился, как в воду канул", "equiv": "approx", "literal": "в нёбе и в землё раствориться"}], "page": 124}
{"phrase": "ЗУЛМУ БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "сбросить гнёт, осво-бодить кого-л. от гнёта", "literal": "поднять"}], "page": 124}
{"phrase": "ЗУЛМУ ХӀЕХЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "терпёть гнёт, тиранию", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Живго Зевсил зулму бигьаяб букӏун батила хӏехьезе.", "ru": "Навёрно, было лёгче терпёть тиранию самого Зёвса.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 124}
{"phrase": "ЗУЛМУЯЛЪ КЪВАЛ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "попасть в трудное положё-ние", "literal": "оказаться в объятиях гнёта"}], "page": 124}
{"phrase": "ЗУЛМУЯЛЪУЛ РАХСАЛ", "senses": [{"translation": "цёпи гнёта", "equiv": "exact"}], "page": 124}
{"phrase": "ЗУРМИЛ БАКЪАНАЛДА РЕКЪОН КЬУРДИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "плясать под чужую дудку", "equiv": "approx", "literal": "под музыку зурны"}], "examples": [{"av": "Дица дуе битӏун хъулухъ гьабунищ. Яги гьерсихъанищ хисардулев дун? — Гьородахъ хал гьабун заман тӏамулев, Зурмил бакъаналда рекъон кьурдулев?", "ru": "Вёрно ли я тебё служил, Иль обманщик неверный я? — Проводящий время без пользы, Пляшущий под чужую дудку?", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 124}
{"phrase": "ИЖАРАЯЛЪЕ КЬЕЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "сдать в аренду", "equiv": "exact"}], "page": 125}
{"phrase": "ИКРАМ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "поклониться почтительно", "literal": "ува-жёние проявить"}], "examples": [{"av": "Вйццатав муридас каранда квер лъун икрам гьабуна.", "ru": "Толстый мюрид почтительно поклонился.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 125}
{"phrase": "ИКЪБАЛ БЕГИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "не везти кому-л.; удача отвернулась", "equiv": "approx", "literal": "свалилась"}], "examples": [{"av": "Гьанже пакъирасул икъбал бегидал, Аскӏов къалев гӏадан къанагӏат вуго.", "ru": "Когда от бедняка отвернулась удача, Мало теперь кто знается с ним.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 125}
{"phrase": "ИКЪБАЛ БУГЕВ", "senses": [{"translation": "везучий, удачливый, счастливый", "literal": "удачу имеющий"}], "examples": [{"av": "Ракьалда жиндаса икъбал бугев чи, Къанагӏат ватилин тола Гъазица.", "ru": "Счастливее него нет никого На всей землё, считает Гази.", "author": "Адалло", "source": "Наслабаз наслабахъе"}], "page": 125}
{"phrase": "ИКЪБАЛ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "повезти кому-л.", "literal": "удача выпала"}], "examples": [{"av": "— Икъбал ккана ле,— ян жиндирго тӏутӏураб ратӏлихъги, ругънахарал кверазухъги валагьана Салим.", "ru": "— Повезло,— сказал Салим и посмотрел на свою рваную одежду и оцарапанные руки.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 125}
{"phrase": "ИКЪБАЛАЛЪУЛ ТӀИКЪВА", "senses": [{"translation": "подкова счастья, везения", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "«Икъбалалъул тӏикъва» дихъ буго.", "ru": "«Подкова счастья» у меня в руках.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 125}
{"phrase": "ИКЪБАЛАЛЪУЛ ЦӀИА", "labels": ["ритор."], "senses": [{"translation": "звезда счастья, удачи", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дица кечӏ ахӏараб икъбалалъул цӏва, Зоб роцӏанщинахъе щай бихьулареб?", "ru": "Звезда удачи, что воспел я, Что тебя не видно?", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 125}
{"phrase": "ИЛБИС ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "завидо-вать кому-л.", "literal": "дьявола сделать"}, {"n": 2, "translation": "соперничать с кем-л."}, {"n": 3, "translation": "обмануть кого-л."}], "examples": [{"av": "Къайсил Анисатилъ илбисги гьабун, Пахьул раса уна, расги гуреб жо. ЩӀ. ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "Позавидовав Анисат, Отправили ей корыто мёдное."}], "page": 126}
{"phrase": "ИЛЬИЧИЛ ЧИРАХЪ", "senses": [{"translation": "ь лампочка Ильича", "equiv": "exact"}], "page": 126}
{"phrase": "ИМАН БАХЪУН", "senses": [{"translation": "бессовестно, беспардонно", "literal": "совесть отняв"}], "examples": [{"av": "Самица гьей гӏемер гуккулаан, амма гьаб жа-къагӏан иман бахъун цониги нухалъ гуккун йикӏинчӏо гьей.", "ru": "Сами часто обманывал её, но так бессовестно, как сегодня, никогда не обманывал.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 126}
{"phrase": "ИМАН БУГЕВ ЧИ", "labels": ["рел."], "senses": [{"n": 1, "translation": "честный, порядочный человек", "literal": "человек, имеющий веру"}, {"n": 2, "translation": "верующий человек"}], "page": 126}
{"phrase": "ИМТИХӀАН КЬЕЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "выдержать испытание", "literal": "экзамен сдать"}], "page": 126}
{"phrase": "ИНАЛДЕГО ХАСЕЛ БЕЦЦУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не хвали зиму, пока не прошла."}], "examples": [{"av": "Иналдего хасел беццуларелъул, Умумузул кици-бицен лъаларищ?", "ru": "Не хвали зиму, пока не прошла — Поговорка наших дедов и отцов.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир сайигъат"}], "page": 126}
{"phrase": "ИНЖИТ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "опозорить, унизить, оскорбить кого-л.", "literal": "делать кого-л. оскорблённым"}], "examples": [{"av": "ГӀела! Гьанже дун инжит гьавизе лъугьунейищ мун йигей!", "ru": "Довольно! Ты хочешь опозорить меня!", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 126}
{"phrase": "ИНКАР ГЬАБИЗЕ", "variants": ["ККВЕЗЕ"], "senses": [{"n": 1, "translation": "отказаться от чего-л., отрицать что-л.", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "отрекаться от чего-л."}], "examples": [{"av": "ХӀусеница бицана, жуликас инкар ккуна...", "ru": "Гусёйн рассказал, а жулик всё отрицал...", "author": "ГӀ. Шейхов", "source": "Гьа"}, {"av": "Щибниги элдехун инкар гьабуни, Эс гьикъараб кӏалалъ къулана дир гьод.", "ru": "Если бы я посмёла возразить, То от побоев мужа гнулась бы спина.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 126}
{"phrase": "ИНСАН БИЩУН КӀУДИЯБ БОРХАЛЪИ БУГО ДИЕ", "variants": ["Ф. ГӀалиева"], "senses": [{"translation": "Человек — самая большая высота для меня."}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСАН БУГЕВ", "senses": [{"translation": "человечный, добрый, скромный"}], "examples": [{"av": "У, гьев Шайихгӏариф, гӏаданлъиялъул рахъалъ восани, инсан бугев, гурхӏел цӏоб лъалев, лъикӏлъи гьабизе бокьулев чи вукӏана.", "ru": "Да, Шайихариф был человеком добрым и мягким.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСАН ХУТӀИЧӀОГО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "все до единого; все и вся", "equiv": "exact"}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСАП ГЬАБИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "поступать справедливо", "literal": "справедливость делать"}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСУДА МАЛЪАРУГЕ", "senses": [{"translation": "йогов. Не учи отца. Не учи учёного.", "equiv": "approx"}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСУЛ БАКӀ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "заменить отца в чём-л."}, {"n": 2, "translation": "стать кому-л. отцом"}], "examples": [{"av": "Гьес къебелъухъе ун инсул бакӏ кквезе, Авлахъалде вахъун хурзал лъилъизе.", "ru": "Чтоб в кузнице мог он заменить отца. Чтоб поле сам мог вспахать.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСУЛ ВАХӀИД", "senses": [{"translation": "никого; ни души"}], "examples": [{"av": "Гьале, жакъа мун гурони гьесухъе щвезе цо инсул вахӏид ваккичӏо.", "ru": "Вот, сегодня, кроме тебя, никто ещё не заходил к нему.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСУЛ ГЪАСДА КИННИГИН, КИВГО МУН ХИНЛЪУЛАРО", "variants": ["Р. ХӀамзатов"], "senses": [{"translation": "Нигде ты так не согреешься, как у родного очага."}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСУЛ РОКЪОВ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "нескромно, нагло", "literal": "как в доме отца"}], "page": 127}
{"phrase": "ИНСУЛ РУКЪ БУХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "несчастье свалилось", "literal": "отцовский дом сгорел"}], "page": 128}
{"phrase": "ИНЧӀОГО КЪОГИ БЕЦЦУГЕ, ВИХЬИЧӀОГО ЧИГИ ВЕЦЦУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не хвали день, который не прошёл, и человека, которого не знаешь."}], "page": 128}
{"phrase": "ИСРАП ГЬАВИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "проявить расточительность; пустить на ветер", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Жинцаго вехьлъи гьабун Гьес гӏезабураб боцӏи, ГӀолохъанаб мехалда Дица исрап гьабуна.", "ru": "Весь скот и хозяйство, Что он собрал, В молодости я На ветер пустил.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 128}
{"phrase": "ИТТИФАКЪ ККЕЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "прийти к взаймному согласию"}], "examples": [{"av": "Росу данделъана, диван ургъана, Ахӏуд рахъун ине иттифакъ ккана.", "ru": "Собрался аул, состоялся совет, Решение вынесли подняться по тревоге.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 128}
{"phrase": "ИХ РЕКӀАРАБ КЬЕГӀЕР ГӀАДИН", "labels": ["шутл."], "senses": [{"translation": "как ягнёнок весною (о радостной, беззаботной жизни)"}], "page": 128}
{"phrase": "ИЦЦУЛ ХӀОРИНИБЕ ХӀАЦӀУ ТУЙЗЕ", "senses": [{"translation": "совершить подлость — Пенекке, полковник, цойги жо буго дуда абизе.", "literal": "плюнуть в водоём с ключевой водой"}], "examples": [{"av": "Дуца иццул хӏоринибе хӏацӏу туна, божилъиялъе рекӏкӏ гьабуна. Халкъалъ гьединазда хиянатчиян абула.", "ru": "— Послушай, полковник, я ещё кое-что тебе скажу. Ты подорвал веру у людей, совершил подлость. Народ называет таких предателями.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 128}
{"phrase": "ИШ НУХТӀА ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "дело в шляпе (буцв. дело направить на путь)", "equiv": "approx"}], "page": 128}
{"phrase": "ИШ ТӀАДЕ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "взяться за трудное дело", "literal": "дело на себя взять"}], "examples": [{"av": "Анкьалъ ургъе эменгун гьеб лебалаб иш тӏаде босизе.", "ru": "Поговори с отцом, прежде чем взяться за это трудное дело.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 128}
{"phrase": "ИШАН БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "взять на прицел, прицелиться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Дихъго лъикӏ гьаб... пакъир лъимада ишан босизе кколеб гӏуж лъан гьечӏо,— ян абуна Сагӏду-лагьица унев Махӏмудица хадуб.", "ru": "— Лучше держать его (пистолет) при себе... бедняга не смог прицелиться,— сказал Сагдулла вслед Махмуду.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 129}
{"phrase": "ИШАРА ГЬАБИЗЕ", "variants": ["ИШАН"], "senses": [{"translation": "подать знак, намекнуть", "equiv": "exact"}], "page": 129}
{"phrase": "ЙОКЬУЛАРЕЙ ЛЪАДИ — БОКЬУЛАРЕБ КВЕН", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Нелюбимая жена — невкусная еда."}], "page": 129}
{"phrase": "КАВУ РАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "положить начало чему-л.", "literal": "открыть двери"}], "examples": [{"av": "Дие бокьун буго цӏияб соналда ЦӀиял гьунаразе каву рагьизе.", "ru": "Я хочу в Новом году Новым делам открыть дорогу.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "ЦӀваби кенчӏелел руго"}], "page": 129}
{"phrase": "КАГӀБАЯЛДЕ ХӀАЖИ ГӀАДИН", "labels": ["ирон.", "букв."], "senses": [{"translation": "как хаджи в Каабу (о человеке, который много ездит, путешествует)"}], "page": 129}
{"phrase": "КАК АХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "призвать к молитве"}], "examples": [{"av": "Дагьалъ хутӏана кӏочене, жакъа дица рогьалил как ахӏизе ккола.", "ru": "Чуть не забыл, я ведь должен призвать людей к утренней молитве.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 129}
{"phrase": "КАК БИХХИЗЕ", "senses": [{"translation": "прервать молитву", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Цо нухалда къаде как балеб бакӏалда речӏчӏун бачӏун гӏарададул гулла бихъун буго досда аскӏоб, ГӀарацхановас как биххун гьечӏо.", "ru": "Однажды, во время молитвы, рядом с Арацхано-вым взорвался снаряд, но он продолжал молиться.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 129}
{"phrase": "КАК БУХЬИНЕ", "senses": [{"translation": "молиться, совершать намаз"}], "examples": [{"av": "— Ракьудаса бацӏцӏадаб жо щибха, дир яс, гьаб", "ru": "дуниялалда бугеб,— ан, эбелалъ кодоб ккураб фуфай-"}, {"av": "каялъухъ берги рехичӏого, гьес гӏурччинаб харда тӏадго как бухьана.", "ru": "— Что может быть чище земли в этом мире, дочь моя,— сказал он, не обратив внимания на фуфайку в руках матери, и начал молиться прямо на траве.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 130}
{"phrase": "КАКИ ЧУРИЗЕ", "senses": [{"translation": "совершить омовение (перед намазом)", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьез гьабулаан дин, бихьана гӏемер, Бесдалазул биялъ какиги чурун.", "ru": "Они молились богу (я видел много раз), Совершив омовение кровью сирот.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 130}
{"phrase": "КАМАЛИЛ БАШИР", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "красавец, «нарцисс» (По преданию, в ауле Чох был парень необыкновенной красоты. Не было ему прохода от девушек и женщин, даже когда скрывался в горах и пещерах. Аульчане грозились убить его и принести тело к дому родителей, тогда отец вынужден был собственноручно обезглавить своего сына Башира)."}], "page": 130}
{"phrase": "КАМИЛ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "усовершенствовать что-л.", "literal": "сделать безукоризненным"}], "examples": [{"av": "Умумузул устарлъи дуца кодоб босана, Жеги камил гьабуна.", "ru": "Мастерство отцов ты взял в руки И развил его ещё лучше.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Гъалайчи"}], "page": 130}
{"phrase": "КАНЛЪИ БАКИЗЕ", "senses": [{"translation": "облегчить что-л. кому-л.", "literal": "свет зажечь"}], "examples": [{"av": "Дица кин тӏамилел гьалагал гӏорал, Гьаб дир мискинлъуе канлъи бакизе.", "ru": "Как мне помогут горные потоки, Облегчат как участь мою?", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏрузул тӏогьазда гӏазул бацӏцӏалъи"}], "page": 130}
{"phrase": "КАНЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "светить, указывать дорогу", "literal": "свет сделать"}], "examples": [{"av": "Дир гӏумрудул нухда канлъи гьабизе, Кидаго чирахълъун кквела дица гьеб.", "ru": "Его пронесу я через всё века, Пусть светит он мне всегда.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "ХӀасрат"}], "page": 131}
{"phrase": "КАНЛЪИ ИНЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "в глазах потемнело", "literal": "свет ушёл"}, {"n": 2, "translation": "ослепнуть"}], "examples": [{"av": "Булъкӏурил цӏар бахъидал, Хочбарил канлъи ана.", "ru": "При упоминании имени Буткура В глазах Хочбара От злости потемнело.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 131}
{"phrase": "КАПУРГО ХВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сдохнуть", "literal": "умереть не по--мусульмански"}], "examples": [{"av": "Мун капурго хваяб кеторузалъул Кидаго гьаричӏел гьаркьал рагӏана.", "ru": "Сова, пусть сдохнет она, Как никогда, громко заухала.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 131}
{"phrase": "КАРА БИХХИЗЕ", "senses": [{"translation": "ошеломить, ошарашить кого-л."}], "examples": [{"av": "Самил тӏубанго кара биххана, кӏодо тӏаде яхъу-ней йихьараб мехалъ.", "ru": "Сами был ошарашен, увидев, что бабушка встаёт.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 131}
{"phrase": "КАРАНДА ГАРАЦӀ ЖЕМИЗЕ", "senses": [{"translation": "расстроиться; сердце кровью обливается"}], "examples": [{"av": "Амма бачӏинахъе бихьарабщиналъ Дир каранда квешаб гарацӏ жемана.", "ru": "Но от всего, что увидел я, Сердце моё кровью обливалось.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 131}
{"phrase": "КАРАНДА ЖЕМИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "прижать к груди", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "слиться в одно целое"}], "examples": [{"av": "Нусго кьер буго гьелъул пикрабазул. Нусго гьаракь, нусго суал, нусго жаваб буго гьелъул каранда цоцалъ жемун, цоцалъе журна.", "ru": "Мысли её были самые разные. Сотни голосов, вопросов, ответов слились в её душе в одно целое.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 131}
{"phrase": "КАРАНДА КЪАРАБ МАГӀ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как нож в сердце", "equiv": "approx", "literal": "как гвоздь, воткнутый в грудь"}], "examples": [{"av": "Гьеб калам, каранда къараб магӏ гӏадин, бухъар-дилеб букӏана Асадулагьил рекӏелъ.", "ru": "Этот разговор был для Асадулы как нож в сердце.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 132}
{"phrase": "КАРАНДАСА РАКӀ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "расстроить, обидеть кого-л.", "literal": "из груди сердце вырвать"}, {"n": 2, "translation": "влю-биться в кого-л."}], "examples": [{"av": "Дуца карандаса бахъун ана ракӏ, Нахъе кье, дир гьудул, гьедула дуе...", "ru": "Ты вырвал сердце из груди моей, Верни мне его...", "author": "Т. Таймасханов", "source": "ХӀасрат"}], "page": 132}
{"phrase": "КАРАНДАСА ЦӀА СВИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "остыть, охладеть", "literal": "в груди огонь потушить"}], "examples": [{"av": "Гьеб дур карандаса цӏа свинабизе, Къаси йитӏила мун тӏаде магӏарде.", "ru": "Чтоб огонь любви твоей остыл. Сегодня ноднимешься в горы снёжные.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 132}
{"phrase": "КАРЩИЛЪЕ НАККУ БАРАЛ ЖАЛ РИЦИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заливать, выдумывать небылицы"}], "examples": [{"av": "— Карщилъе накку барал жал рицине лъугьара-вин ав,— илан гӏамалго гьабичӏо ХӀасанилас гьесул каламалъул.", "ru": "— Теперь он начал заливать,— сказал Хасанилав, не обращая на него внимания.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 132}
{"phrase": "КАТИЛ ТУХУМ ЦО", "senses": [{"translation": "одного поля ягода", "equiv": "approx", "literal": "род кошек одинаков"}], "examples": [{"av": "Гьанже ханас ТӀаркъода къайи теян абула, Катил тухум цойилан ццин бахъун гаргадула.", "ru": "Теперь хан указал Тарко на порог, Все, мол, вы одним миром мазаны.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 132}
{"phrase": "КАТИЛАБ БАЧИНЕ", "senses": [{"translation": "подлизываться к кому-л., льстить кому-л., лебезить перед кем-л.", "literal": "играть как кошка"}], "examples": [{"av": "Дир нодо букӏкӏиналъухъ ялагьун ятула, катилабги бачун, дун тамах гьавизе.", "ru": "Как только я начну нервничать, она тотчас начинает нодлизываться ко мне.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 132}
{"phrase": "КАТИЦА ГӀУНКӀКӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "легко, проворно, без труда", "literal": "как кошка с мышкой"}], "page": 133}
{"phrase": "КВАРАБ РЕГЬАГИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "приятного аппетита!"}], "page": 133}
{"phrase": "КВАРИДЕ ВАХУН ИНЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "обмануться; верить россказням", "literal": "подняться по верёвке"}], "page": 133}
{"phrase": "КВАРКЬИ ТӀАСА БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "освободиться от чьей-л. опёки", "literal": "убрать свёрху крылышко"}], "examples": [{"av": "Росасе абидал эбел-инсул кваркьиги тӏаса босун, тӏадагьголъилин йикӏарай дун, дагьабги къваридаб къотӏное ккун ятана.", "ru": "Я думала, что, став невёстой, высвобожусь из-под родительской опёки, а попала под ещё большее дав-лёние.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 133}
{"phrase": "КВАРТӀА КӀУТӀИЗЕ БАКӀ ГЬЕЧӀЕБ", "senses": [{"translation": "без сучка, без задоринки", "equiv": "approx", "literal": "нет мёста для удара молотком"}], "examples": [{"av": "Гьаб битӏун хъван буго, Гунашилав, квартӏа кӏутӏизе бакӏ гьечӏо.", "ru": "Всё здесь правильно написано, Гунашилав, очень гладко.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 133}
{"phrase": "КВАСУЛ ГӀАРЩ ГӀАДАВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "слабый, неувёренный", "literal": "как верёвка из шёрсти"}], "page": 133}
{"phrase": "КВАЧӀ БАЗЕ", "variants": ["БЕГЬИЗЕ"], "senses": [{"n": 1, "translation": "плавать", "literal": "рукой ударить"}, {"n": 2, "translation": "покорить, обуздать"}], "examples": [{"av": "Гьитӏинаб хӏинчӏги тун, цӏум унеб гӏадин, Унаан гӏолилал, гъоркьго дунги тун; Дуе бегьуларин, мун гьитӏин вугин, Гьаб гӏурулъ квачӏ бани, мун восун унин.", "ru": "Как орёл улетает, оставив птенца, Уходили молодцы, оставив меня; Тебе, мол, нельзя, ты ещё мал В реке такой плавать.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 133}
{"phrase": "КВАЧӀИД БАХЪИНЕ", "senses": [{"translation": "встрепенуться", "literal": "встать на дыбы"}], "examples": [{"av": "ЧӀинкъи бахъанщинахъе квачӏид бахъунаан гьалъул ракӏ, щиб гара-чӏваридай гьазул буго.", "ru": "От малейшего шороха её сердце трепетало.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 134}
{"phrase": "КВЕЛЪ БАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "обуздать, по-корить; приручить", "literal": "уздечку надеть"}, {"n": 2, "translation": "прибрать к рукам", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "ТӀаде квер бегьани, квачӏ кьабулеб дун, Квелъ бачӏого буго гьанже мерхьунеб.", "ru": "Меня, встававшего чуть что на дыбы. Теперь приручили.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 134}
{"phrase": "КВЕЛЪ БАХЪУН БИЧЧАРАБ БАРТИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "свободно, привольно", "literal": "как конь, выпущенный из уздечки"}], "examples": [{"av": "Квелъ бахъун биччараб барти гӏадин, чӏечӏого бортанхъилеб букӏуна гьури гьаниб росдал къваридал къватӏазухъан.", "ru": "В этих узких аульских переулках ветер гуляет свободно.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 134}
{"phrase": "КВЕЛЪ РЕХИЗЕ", "senses": [{"see_also": "квелъ базе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 134}
{"phrase": "КВЕР БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "приступить к делу, начать что-л.; решиться на что-л.’, брать быка за рога", "equiv": "approx", "literal": "руку приложить"}], "examples": [{"av": "Цинги вехьасул инагьдиялъ ракӏ сорорай ясалъ квер бала гьесулги жиндергоги талихӏалъе гӏоло къеркьезе.", "ru": "Девушка, тронутая любовью чабана, решила бороться за своё счастье.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 134}
{"phrase": "КВЕР БАКЪАГИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "бог в помощь!, удачи в работе!"}], "examples": [{"av": "— Квер бакъаги, ясал, свакалел ругищ? — Ясаца киназго бутӏрул рорхула.", "ru": "— Бог в помощь, девушки, не устали ли вы?— Девушки головы подняли все.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "ГӀаздада цӏаял"}], "page": 134}
{"phrase": "КВЕР БАКЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "оказать помощь, поддёржку, помочь", "literal": "руку благословить"}], "examples": [{"av": "Гъав живгоги хӏадур вуго гьелъие квер бакъизе.", "ru": "Да он и сам готов помочь ей.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 134}
{"phrase": "КВЕР БИТӀАРАВ", "senses": [{"translation": "лёгкая рука у кого-л.", "literal": "прямой на руку"}], "examples": [{"av": "Оц балелъул пурцида хадув инеги бищунго квер битӏарав, чорхолъ жан бугев векьарухъанасда тӏад къалаан.", "ru": "В день первой борозды за сохой идти поручали опытному пахарю с лёгкой рукой.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 135}
{"phrase": "КВЕР БИХХИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "не ручаться за себя"}, {"n": 2, "translation": "прибегнуть к оружию"}, {"n": 3, "translation": "совершить преступление", "literal": "руку высвободить"}], "examples": [{"av": "Гьений мун кватӏани дица квер биххизе буго.", "ru": "Ёсли ты там задержишься, я не ручаюсь за себя.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 135}
{"phrase": "КВЕР БИЧЧАН ВУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "быть щедрым", "literal": "быть с открытой рукой"}], "examples": [{"av": "Жидеда ракӏ гурхӏун ватилин гьев гьедин квер биччан вугев абун кколаан гьелда.", "ru": "Она думала, что он так щедр только из жалости к ним.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 135}
{"phrase": "КВЕР БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "покончить с собой; руки наложить [на себя]", "literal": "руку поднять"}], "examples": [{"av": "Амма рокьи гьечӏеб гъасда цӏадул хинлъи чӏвачӏо дида, Мучарилав. Чанги гьесана дидего квер борхизе.", "ru": "Но без любви, у пустого очага я не согрелся, Мучарилав. Сколько раз хотел покончить с собой.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 135}
{"phrase": "КВЕР БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "пожать руку, здороваться или прощаться за руку", "literal": "взять руку"}], "examples": [{"av": "— Къо-мех лъикӏ,— абун ГӀумарица вехьасул тӏилица кӏвекӏараб квер босана.", "ru": "— Всего доброго,— сказал Омар и пожал крепкую руку чабана.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 135}
{"phrase": "КВЕР БУКАРИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "поднимать руку на кого-л.", "literal": "рука чешется"}, {"n": 2, "translation": "хотеть делать что-л., приступать к чему-л."}], "examples": [{"av": "Гьа, букарулебищ дур квер букӏараб, кодоб лъимер-ги ккурай гьай лъадуда кьабгӏизе!", "ru": "Как у тебя рука поднялась на жену с ребёнком!", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 135}
{"phrase": "КВЕР ГӀАНАСЕЙ ЯС", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "малышка, маленькая девочка", "literal": "девочка с руку"}], "examples": [{"av": "Кечӏ ахӏана дагьалъ, цинги гьай чӏана. Цинги гьай гӏодана, гӏайиб щиб гьалда? — ГӀатӏидаб дуниял, квер гӏанасей яс...", "ru": "Она спела немного, затем умолкла. Потом заплакала: в чём её вина? — Мир огромен, а она малышка.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 136}
{"phrase": "КВЕР ГӀАТӀИДАВ", "senses": [{"see_also": "квер цӏалтарав", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 136}
{"phrase": "КВЕР ГӀОДОБЕ ЩВЕЧӀЕБ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "наспех, на скорую руку, кое-как", "literal": "рука, не доставшая низа"}], "page": 136}
{"phrase": "КВЕР ГӀУНТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "успевать", "literal": "рукой доставать"}], "examples": [{"av": "Кумек гьабизе ккела, ГӀумардада, дирги кибего квер гӏунтӏун бахъунеб гьечТо.", "ru": "— Надо бы помочь мне, Омардада, я ведь тоже не успеваю везде.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 136}
{"phrase": "КВЕР КӀОБОКӀУН КИЛИЩ БОРТУЛАРО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Сколько руку ни тряси, палец не упадёт (т. е. всё равно ничего не изменится)."}], "examples": [{"av": "Дица нужеда чанго нухалъ абулеб буго квер кӏобокӏун КИЛИЩ бортуларилан.", "ru": "Я вам в который раз говорю: что бы вы ни делали, всё останется по-прежнему.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 136}
{"phrase": "КВЕР МУКЪСАНАВ", "senses": [{"translation": "скупой, жадный", "literal": "рука с изъяном"}], "examples": [{"av": "Кигӏанго гӏамал мекъав, квер мукъсанав вукӏаниги, гьалщинал сонал цадахъ тӏамиялъ ругьунлъунищали, ГӀумарчо кьижун вукӏаго ракӏгъейги букӏинчӏо гьалъие.", "ru": "Хотя Омарчо был человеком скупым и с тяжёлым характером, но ей было тоскливо, когда он спал, оттого наверное, что столько лет они прожили вместе.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 136}
{"phrase": "КВЕР САХАВАТАВ", "senses": [{"see_also": "квер цӏалтарав", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 137}
{"phrase": "КВЕР ТОХЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ошибиться", "literal": "рука прозевала"}], "examples": [{"av": "Хирургасул квер тохлъани, яги цо гьитӏинаб гъалатӏ ккани, гьеб квар тӏезе буго ва цойги инсанас дунял тезе буго.", "ru": "Если рука хирурга дрогнет или он допустит хоть малейшую ошибку, оборвётся эта тоненькая ниточка, и ещё один человёк покинет этот мир.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 137}
{"phrase": "КВЕР ТӀАД БАХЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "благословлять", "literal": "рукой провести сверху"}, {"n": 2, "translation": "гладить, касаться рукой"}], "examples": [{"av": "ТӀад квер бахъун карачелахинабулаго, тӏор балеб ролъгун ва керчаб хергун, боржун унеб букӏана куркьбал гӏедераб гьури.", "ru": "Быстрокрылый летний ветер летел, образуя волны в колосящейся пшенице и густой траве касанием своей нежной руки.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 137}
{"phrase": "КВЕР ХАЛАТАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ленивый, неповоротливый", "literal": "длиннорукий"}], "page": 137}
{"phrase": "КВЕР ХЬВАГӀУН ТЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "махнуть рукой на что-л., отказаться от чего-л.", "equiv": "exact", "literal": "оставить махнув рукой"}, {"n": 2, "translation": "оставить в покое что-л."}, {"n": 3, "translation": "покинуть кого-что-л."}], "examples": [{"av": "Макьил гӏужалъ жидерго КӀвараб къайиги баччун, Бечедаз кватӏичӏого Квер хьвагӏун тана Шураб.", "ru": "В поздний час, Собрав богатство своё, Богачи покинули Шуру.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 137}
{"phrase": "КВЕР ХӀАНЧӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сожалеть; кусать локти", "literal": "руку укусить"}], "examples": [{"av": "Гьезда гьеб кинабго кӏочон тун буго, Биччанте — хеккого квер хӏанчӏила гьез.", "ru": "Они обо всём этом позабыли, Потом будут локти кусать.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 137}
{"phrase": "КВЕР ЦӀАЛТАРАВ", "senses": [{"translation": "щедрый, великодушный", "literal": "с широкой рукой"}], "page": 138}
{"phrase": "КВЕР ЧӀАХЪАГИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "дай бог здоровья!", "literal": "да здравствует рука!"}], "examples": [{"av": "Баркала, квер чӏахъаги кӏодол!", "ru": "Спасибо, дай бог здоровья бабушке!", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 138}
{"phrase": "КВЕР ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "поддержать кого-л., помочь кому-л.", "literal": "рукой подпереть"}], "examples": [{"av": "Гьезиеги ракӏ-макӏ гьабизе, гьездаги квер чӏвазе кколев дун дагьав чучлъун ккана ГӀолинал хвелалда цеве.", "ru": "Вместо того, чтобы успокоить, как-то поддержать их, я сам расстроился из-за смерти Полины.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 138}
{"phrase": "КВЕРАЛ БИДУЦА РЕЛЪИНЕ", "senses": [{"translation": "обагрить руки чьей-л. кровью, совершить преступление", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ГӀадамасул жидерго намусги бацӏцӏадго бугони, квералги бидуца релъун гьечӏони, анцӏго соналъ бараб гӏаздалъаяли щай гурин, азарго сон бараб кьурулъанги лъим бецӏцӏизабула.", "ru": "Если у человека совесть чиста и руки не обагрены чужой кровью, то он может выжать воду не только из снегов десятилетней давности, но и из тысячелетних скал.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 138}
{"phrase": "КВЕРАЛ ГӀОДОРЕ РИЧЧАЗЕ", "senses": [{"translation": "опустить руки, раз увериться в чём-л.", "equiv": "exact"}], "page": 138}
{"phrase": "КВЕРАЛ МЕСЕДИЛАВ", "senses": [{"translation": "золотые руки", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Лъие гьеб къваригӏараб Василий гӏадав кверал меседилав устар ва жиндирго ишалде рокьи ккарав хӏаракатчи вукӏинчӏевани.", "ru": "Кому это нужно, если бы не было такого энер-гичного человека, как Василий, с золотыми руками и влюблённого в своё дёло.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 138}
{"phrase": "КВЕРАЛ ТӀАТӀАЛА ЛЪУН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сидеть сложа р и, бездельничать; плевать в потолок, гонять лодыря", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ХӀебул гурелъулха нилъер ракӏал ругел, дунялалъул боцӏиги кодоса бахъичӏого теларила гьел нилъеда тӏаделъараб мехалъ, кверал тӏатӏала лъун чӏезе.", "ru": "Не из воска же наши сердца, чтобы [нам] сидеть сложа руки, когда они идут на нас, чтобы отнять у нас всё нажитое.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 138}
{"phrase": "КВЕРАЛДА КИЛИЩАЛГИ БАЩАДАЛ РУКӀУНАРО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Даже пальцы на руке неодинаковые", "literal": "неравные"}], "page": 139}
{"phrase": "КВЕРАЛЪ КВЕРГИ ККУН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сидеть сложа р и, бездействовать", "equiv": "exact", "literal": "рукой держа руку"}], "examples": [{"av": "Гьудуласул васас чӏужу ячуней мехалъ дун квералъ кверги ккун чӏезе бегьилиш.", "ru": "Не могу же я сидеть сложа руки, когда женится сын моего друга.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 139}
{"phrase": "КВЕРДА РУГЬУНЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "стать ручным", "literal": "к рукам привыкать"}], "examples": [{"av": "Сагӏдулагьица абуна аб хеккого кверда ругьунлъу-лилан.", "ru": "Сагдула сказал, что его легко приручить.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 139}
{"phrase": "КВЕРДАСАН КАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "быть убитым кем-л."}], "examples": [{"av": "Кинида вущунев Башир вихьигун, Бичӏчӏун буго ЧӀохъа мадугъаласда,— Гьадин гвангъараб нур хекко сунеблъи, Вас инсул квердасан камизе вукӏин.", "ru": "Ещё когда Башир в люльке лежал. Предсказал сосед из Чоха, Что подобное сияние угаснет рано И отцом будет сын убит.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 139}
{"phrase": "КВЕРДЕ ВОСИЗЕ", "variants": ["ВАЧИНЕ"], "senses": [{"translation": "покорить, пленить", "literal": "в руки взять"}], "examples": [{"av": "Рорхатал мугӏрузда ханлъи гьабураб Хасалил тахӏиагьар кверде босана.", "ru": "Царствовавшую над высокими горами, Покорили мы снежную вершину — Столицу зимы.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 139}
{"phrase": "КВЕРДЕ ИНЕ", "senses": [{"translation": "сдаться в плен", "literal": "в руки идти"}], "examples": [{"av": "Якъинаб жо букӏана Сагӏидбег шакдарулев вукӏйн ва ахир-къадги Халипал гьариги къабул гьабун, жидер цевехъан кверде ине ккани, кинаб букӏаниги рецӏел босичӏого гьев чӏунгутӏиз.", "ru": "Было ясно, что Саидбёг подозревает что-то неладное, и в конце концов, если их глава, удовлетворив просьбу Ха липы, вынужден будет сдаться в плен, то он не откажется от мести.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 140}
{"phrase": "КВЕРЩЕЛ БОСИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "получить чьё-л. согласие, разрешение"}], "examples": [{"av": "Гьелда кӏалъазе ун кӏиго вакилас, Кверщел босулаго сордо борчӏула.", "ru": "Два посланца ночь там провели. Чтоб заручиться согласием девушки.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 140}
{"phrase": "КВЕРЩЕЛ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "— прибрать к рукам; по-корить"}], "examples": [{"av": "Гучал кьурабазда кьан бан рекӏараб Кьили мегӏералда кверщел гьабуна.", "ru": "Восседающую на неприступных скалах, Покорили мы Седло-гору.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 140}
{"phrase": "КВЕШ БИХЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "обижаться, быть недовольным", "literal": "злобно видеть"}], "examples": [{"av": "Мухӏумида квеш бихьизе гурилан Муртазагӏалица расги бокьичӏониги тӏимугъ ретӏана.", "ru": "Чтоб Мухума не обиделся, Муртазали неохотно надел тулуп.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 140}
{"phrase": "КВЕШАВ ЧИЯСУЛ БАРАКАХ ГЬЕЧӀОЛЪИ РАЛТ>- ДАЛЪ БУГЕБ ЧЧУПИЕГИ ЩОЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Зло плохого человека достаётся даже рыбе в море."}], "page": 140}
{"phrase": "КЕП ХХАЗЕ", "senses": [{"translation": "веселиться", "literal": "удовольствия собирать"}], "examples": [{"av": "Бакъул кеп ххаларо халат фашистаз, Гьел ракьалде ина, кьалул кор евина.", "ru": "Недолго будут веселиться фашисты, Сгинут они, потухнет войны пожар.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 140}
{"phrase": "КЕП ЧЕКУЛЕВ ЧИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "кутила", "literal": "веселье лакающий человек"}], "page": 141}
{"phrase": "КЕПКАЛ КЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "кутить, транжирить деньги; сорить деньгами"}], "examples": [{"av": "Анжиялде ун, кепкалги кьабун, дунялалъул боцӏи ккезабунаха ягъзинас инсул бетӏералде.", "ru": "Уехав в Анжи, протранжирив все деньги, этот негодяй поставил отца в неловкое положение.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 141}
{"phrase": "КЕПКИЛ БАГЬА ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "презренный, низкий; ж гроша медного (или ломаного) не стоит", "literal": "копейки не стоящий"}], "examples": [{"av": "Магӏарулав дуца гьеб ХӀехьезе бегьуларо, Гьеб хӏехьани мун ккола Кепкил багьа гьечӏев чи.", "ru": "Горец, ты этого Терпеть не должен. Стерпишь — тогда ты Не стоишь и ломаного гроша.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 141}
{"phrase": "КЕРЕН БУХӀИ", "senses": [{"translation": "переживание, расстройство; горе", "literal": "сжигание груди"}], "examples": [{"av": "Кватӏун бачӏана гьеб ва дирго керен бухӏи гурони талихӏги бачӏинчӏо гьелъ.", "ru": "Это пришло поздно и ничего не принесло с собой, кроме горечи.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 141}
{"phrase": "КЕРЕН КВАНАЗЕ", "senses": [{"translation": "терзаться сомнениями", "literal": "грудь съесть"}], "examples": [{"av": "Гьеб рагӏарав Махӏал васасул ургьимесалда цӏа бакана, керен щакдарияз кваназе лъугьана.", "ru": "Услышав про это, сьша Маха начали съедать сомнения, в сердце закралась ревность.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 141}
{"phrase": "КЕРЕН КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "кормить грудью", "literal": "грудь давать"}], "examples": [{"av": "ГьединлъидаЛИН дун гьавураб мехалда лъимадухъ балагьичӏей ва гьелъие керен кьезе инкар гьабураб.", "ru": "Поэтому, когда родился я, она не стала кормить меня грудью.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 141}
{"phrase": "КЕРЕН ТУР АД", "interjection": true, "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "чтоб ты сгнил!, чтоб тебе пусто было!", "literal": "чтоб грудь сгнила!"}], "examples": [{"av": "Огь, ваккулев гьечӏо чӏухӏарав гьудул, ЧӀварав куц вугоха керен турадаз.", "ru": "Ох, не приходит гордый мой друг, Видно, убили, чтоб они сгнили!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 142}
{"phrase": "КЕРЕН ЧУЧИЗЕ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "излить (открыть) душу, разделить с кем-л. горе и радость", "literal": "грудь расслабить"}], "examples": [{"av": "Гьанже цӏар бахъуге, кье дихъе пандур, Рокьул цӏа бакараб керен чучизе.", "ru": "Теперь молчите, дайте мне пандур, Чтоб излить душу, полную любви.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 142}
{"phrase": "КЕРЕН-РАКӀ БУХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "сожалеть, жалеть о чём-л.", "literal": "грудь и сёрдце сжечь"}], "examples": [{"av": "Дун гьелдаса нахъе гӏемерал соназ Шагьри унеб нухда хадув лъугьана, Амма киданиги дун хадув гъечӏо, Керен-ракӏ бухӏулев дунго хутӏана.", "ru": "После этого много лет Ходил я за Шахри. Но, увы, не догнал её, И тоска по ней сжигает грудь и сёрдце.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 142}
{"phrase": "КЕРЧ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сгущать краски, преувеличивать", "literal": "лохматым дёлать"}], "page": 142}
{"phrase": "КИГӀАН ХЬИХЬАНИГИ, БАЩ РОХЬОБЕ ГУРОНИ БАЛАГЬУЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Сколько волка ни корми, он всё в лес смотрит."}], "page": 142}
{"phrase": "КИДАКЪАДГИ", "senses": [{"translation": "когда-нибудь, в конце концов"}], "examples": [{"av": "Амма кидакъадги цо къо бачӏина Гьаб чӏегӏераб тӏупан тӏаса босараб.", "ru": "Придёт день когда-нибудь, Кончится этот кошмар.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 142}
{"phrase": "КИДАЛГО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как всегда"}], "examples": [{"av": "— Кидалго гӏадин Хералда бичӏчӏана дир пикру,— ян абулеб гӏадин бетӏер хьвагӏезабуна ва борхатаб гӏолохъанаб гьаракьалъ хӏихӏидун биччан тана.", "ru": "— Как всегда, Старуха поняла меня,— подумал конь и, замотав головой, звонко заржал.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 142}
{"phrase": "КИНАЛГО ЦОЯСЕ ГӀОЛО, ЦОЯВ КИНАЗЕГО ГӀОЛО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "— Ощкя за всех, все за одного."}], "page": 143}
{"phrase": "КИРАЯЛЪ ИНЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "наняться (на перевозку товаров)", "literal": "внаём идти"}], "page": 143}
{"phrase": "КИРИЛЪУН ХЪВАГИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "да вознаградит [тебя, его] бог!"}], "page": 143}
{"phrase": "КИСА-КИБЕГО", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "повсюду, везде; на каждом шагу"}, {"n": 2, "translation": "постоянно, всегда"}], "page": 143}
{"phrase": "ККАРАБ КЪО БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "перенести, пережить [трудности]", "literal": "выпавший день поднять"}], "examples": [{"av": "— Щибха гьабилеб, ккараб къо борхизе ккела,— ЯНГИ абун Мухӏамад сон бецаб бакь къотӏарав сол-датасухъе щвезе ана.", "ru": "— Что же делать, нужно и это пережить,— сказал Магомед и ушёл к раненому солдату.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}], "page": 143}
{"phrase": "ККАРАБ КЪО ХӀЕХЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "вынести тяготы жизни, вынести трудности на своих собственных плечах", "literal": "вынести тяжести, выпавшие на долю"}], "examples": [{"av": "Цохӏочи кинигин, кинабго рота Кьабун гали босун цере рилълъана, Ккараб къо хӏехьезе хӏадурал рукӏин Щибго кӏалъачӏого бичӏчӏизабуна.", "ru": "Как один человек, вся рота Крепким шагом пошла вперёд. Готовность вынести трудности все Без единого слова показала.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 143}
{"phrase": "КОДОВЕ ВОСИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "вздрогнуть, испугаться", "literal": "на руки поднять"}, {"n": 2, "translation": "быть в плену (воспоминаний и т. п.)"}], "examples": [{"av": "Гьев кодове восана араб хасалихъе гьале гьаб свералилъ, гьаб нух бикьулеб бакӏалда «кватӏарал нухулазулгун» сардилъ жиндирго ккараб дандчӏваялъул ракӏалде щвеяз.", "ru": "Он вздрогнул, вспомнив о своёй встрече прошлой осенью ночью на этом самом повороте с «поздними путниками».", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Нух бикьулеб бакӏалда"}], "page": 143}
{"phrase": "КОДОЛЪИ БУГЕВ", "senses": [{"translation": "богатый, состоятельный, располагающий средствами"}], "page": 144}
{"phrase": "КОЛЪОХЪ ВАН ХЬВАДИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "быть на поводу у кого-л.", "equiv": "approx", "literal": "быть впряжённым"}], "examples": [{"av": "Гьез КОЛЪОХЪ ван хьвадизе хьвани гуреблъи бихъй-забизе ккола бачӏинахъего", "ru": "Надо сразу же дать почувствовать, что он не собирается быть у них на поводу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 144}
{"phrase": "КОПОЛ КЪВАЧӀА", "labels": ["шутл."], "senses": [{"translation": "весельчак, балагур, заводила", "literal": "мешок веселья"}], "examples": [{"av": "Гьай гьитӏинаб мехалъ гьалъул эмен гьанже гӏадав рагӏукъав, къваридав чи вукӏинчӏо, махсаро-хочӏ гӏемерав, гӏадамазда гъорлъ восарав, гьабихъе гӏатӏ хенезе рачӏаразе лалаби гӏун, маргьаби рицун ракӏ гъей гьабулев, рази-ракияв «копол къвачӏа» вукӏана.", "ru": "Когда она была маленькой, её отец не был таким молчуном и грустным человеком, он много шутил, был общительным; тем, кто приходил на мельницу, играл на свирели, рассказывал сказки, был заводи-лой.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 144}
{"phrase": "КОПОЛ КЪВАЧӀА РАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "веселиться, балагурить", "literal": "сумку веселья открыть"}], "examples": [{"av": "Копол къвачӏа рагьана, Къан гьанже гъоб букӏинищ.", "ru": "Начали балагурить, Теперь их не остановишь.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 144}
{"phrase": "КОРОХЪ ХАБАР", "labels": ["разг.", "букв."], "senses": [{"translation": "[женская] болтовня на сельской пекарне"}], "page": 144}
{"phrase": "КОРОХЪ ХЬАГ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "слаженно; дело спорится", "equiv": "approx", "literal": "как котёл на общественной печи"}], "page": 144}
{"phrase": "КОСМОС КВЕГЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "осваивать, покорять космос"}], "examples": [{"av": "Гьеб кечӏ ахӏана гьас космос квегъизе, Куцалел къоязда захӏматаб гӏужалъ.", "ru": "Спел он песню в то трудное время, Когда готовились космос покорять.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 144}
{"phrase": "КОЧӀОЛ НАКУ", "senses": [{"translation": "мелодия, музыка", "literal": "мотив пёсни"}], "examples": [{"av": "ЦӀаборкьарал сонаца Бухӏундай гьалъул гӏищкъу, ГӀащикъаб кочӏол наку Ахӏунго бахъунареб.", "ru": "Быть может, огненные годы Сердце её спалили, И потому не может Мелодию любви напёть.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 145}
{"phrase": "КУЙ БИЧЧАЙ", "senses": [{"translation": "бой баранов (устраивается в горах в честь прихода весны)", "literal": "запускание"}], "examples": [{"av": "Щибаб лъугьа-бахъин: иххчӏей, хер бецун лъугӏи, куй биччай, хаселчӏей бакъдасез бертин гӏадин тӏо-битӏулаан.", "ru": "Каждое событие — сенокос, бой баранов, приход зимы — бакдинцы отмечали как праздник.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 145}
{"phrase": "КУЙ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "сильно, быстро; со всей силой", "literal": "как баран"}], "examples": [{"av": "Куй гӏадин тӏадги речӏчӏун, гъуждулги ккун дун кодове восизейин лъугьана гьев.", "ru": "Набросившись на меня со всей силой, он хотёл схватить меня и поднять.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 145}
{"phrase": "КУЛАКАЛ ГЬАРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "раскулачивать", "literal": "объявлять кого-л. кулаком"}], "examples": [{"av": "Бечедал чагӏи кулакал гьаризе байбихьулаго, хун вуго гьесул эмен.", "ru": "Его отёц умер, когда раскулачивали зажиточных людёй.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 145}
{"phrase": "КУМЕК ГЬАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "просить помощи", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьединлъидал кӏудадаца хӏукму гьабуна аскӏор ругел гӏадамазда кумек гьаризе.", "ru": ". Поэтому дёдушка решил попросить помощи у людёй, находящихся рядом. ю /", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 145}
{"phrase": "КУНАДА БАН ХУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "висеть на волоске", "equiv": "approx", "literal": "остаться висящим на верёвке"}], "page": 146}
{"phrase": "КУРКЬБАЛ ГЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "окрылить, вдохновить кого-л.", "literal": "крылья прикрепить"}], "examples": [{"av": "Лъил рокьи кколареб, кинаб рокьуца гӏадамазда куркьбал гъоларел, щив гьелъ цӏорозеги хинлъизеги гьавичӏев.", "ru": "Кто не влюблялся, кто не был окрылён этим прекрасным чувством, кого она (любовь) не согревала и не охлаждала.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 146}
{"phrase": "КУРКЬБИ РИЖАНИ, ХӀИНЧӀ БУСАДА ЧӀОЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Когда вырастают крылья, птенца в гнезде не удержишь."}], "page": 146}
{"phrase": "КЪАБИХӀ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "унизить, оскорбить"}], "page": 146}
{"phrase": "КЪАБУЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "оказать кому-л. приём, принимать кого-л."}], "examples": [{"av": "Дагъистан, къабул гьаве, Гьале дур ХӀажимурад...", "ru": "Дагестан, принимай Своего Хаджимурада...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 146}
{"phrase": "КЪАГӀИДА БУГЕБ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "подходящий;к лицу", "literal": "вид имеющий"}], "page": 146}
{"phrase": "КЪАДАЛЪ ЧӀОАРАБ МАГӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "стройно, ровно, прямо; вытянувшись в струну", "literal": "как гвоздь, вбитый в стену"}], "examples": [{"av": "Къадалъ чӏвараб магӏ гӏадин, Формагин цеве чӏана.", "ru": "Вытянувшись в струнку, Предстал перед нами.", "author": "ХӀ. ХӀабибов", "source": "ХӀелеко"}], "page": 146}
{"phrase": "КЪАДАР БУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "на роду написано", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Адин ккелин абун къотӏи букӏинчӏо, Къадар букӏун гьечӏо нилъ кӏиязулго.", "ru": "Не думал, что так обернётся, Но предопределено нам судьбой быть в разлуке.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 146}
{"phrase": "КЪАДАР ХЪВАЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"n": 1, "translation": "сое-динить судьбу с кем-л.", "literal": "судьбу писать"}, {"n": 2, "translation": "исполнить чьё-л. желание"}], "examples": [{"av": "Щун къадар хъвалилан къасдго лъоларо, Йокьун йикӏин лъазе бикье цо ургъел.", "ru": "Что соединим судьбу, и надежды нет, Хоть мыслями делись, скажи, что любишь.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 147}
{"phrase": "КЪАДАР ЩВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "умерёть; уйти из жизни, сойти в могилу", "literal": "судьбу получить"}], "examples": [{"av": "Гьанже къадарги щун къанщарав гьасул Къадруяб цӏар щвела цӏи гьавурасе.", "ru": "Теперь, когда он из жизни ушёл. Дадут его имя вновь рождённому.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 147}
{"phrase": "КЪАДАРАБ ПИКРУ", "senses": [{"translation": "недобрая мысль"}], "examples": [{"av": "Эмен, тӏаса лъугьа, къадараб пикру Пархун батанани тохлъукъе рекӏелъ.", "ru": "Отец, прости, если недобрая мысль В голове промелькнула у меня.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 147}
{"phrase": "КЪАДКЪО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "безоблачно, ясно", "literal": "как полдень"}], "examples": [{"av": "Гьелъул къадкъо гӏадин гвангъун букӏараб гӏумруялде тӏаде чӏегӏераб сардил кваркьи бачана къисматалъ, къосана гьелъул рекӏелъ рохалилаб нух.", "ru": "На её жизнь, ясную как солнечный день, упала чёрная тень судьбы, радость ушла из её сердца.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 147}
{"phrase": "КЪАДРУ-АДАБ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "уважать кого-л.", "literal": "достоинство делать"}], "examples": [{"av": "Нужецайин нижеда малъараб, ниж ругьун гьарурал сундасаго цебе гьаб ракьалда Ватӏан бокьизе, гьелъие бетӏер къулизе, къадруги-адабги гьабизе.", "ru": "Вы нас научили прежде всего любить Родину, быть преданным ей, уважать её.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 147}
{"phrase": "КЪАДРУ БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "поднять чей-л. авторитёт", "equiv": "approx"}], "page": 148}
{"phrase": "КЪАДРУ БУГЕВ", "senses": [{"translation": "порядочный, достойный", "literal": "имеющий достоинство"}], "examples": [{"av": "— Росдай къадру бугев дир къиматав вац, къана-базукь лъураб дунял щибизе?", "ru": "— Зачём мне тепёрь жить, когда умер мой един-ственный, достойнейший брат?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 148}
{"phrase": "КЪАДРУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"see_also": "къадру-адаб гьабизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 148}
{"phrase": "КЪАДРУ ГӀОДОБЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "потерять авторитёт, уважёние"}], "examples": [{"av": "... гьеб мехалъ ГӀамирханилги къадру гӏодобе ккезе бегьула.", "ru": "... тогда Амирхан может потерять уважёние.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 148}
{"phrase": "КЪАДРУ ХВАРАБ ЖО ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "опозорить; опорочить", "literal": "непристойную вепдь дёлать"}], "examples": [{"av": "Кайитбегил ясин абуни Левашае ана, гьений бихьиналгун цадахъ цӏалана, амма гьелъ хъахӏаб мегеж-бетӏералъул инсул къадру хвараб жо гьабичӏо.", "ru": "Дочь Кайитбёга училась в Леваши вмёсте с муж-чинами, но не сдёлала ничего такого, что могло бы опозорить её старого отца.", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 148}
{"phrase": "КЪАДРУ ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"translation": "берёчь честь, достоинство", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Жиндиргоги лъадулги къадру цӏунизе лъачӏев, Зодисан вачӏаравги жакъа дида кӏалъаге!", "ru": "Кто не сберёг честь свою и жены, Пусть не подходит ко мне сегодня.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 148}
{"phrase": "КЪАЙИ ЦӀА ГӀУЦӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "собирать приданое", "literal": "сложить имущество-огонь"}], "examples": [{"av": "Гьеб киналъго ГӀатӏина цӏидасан дунялалда йижа-рай гӏадин лъугьинаюна, гьей ясалъе къайи-цӏа гӏуцӏизе, балъго гьелъул ригьнаде хӏадурлъизе лъугьана.", "ru": "Всё это оживило Патину, она как будто снова родилась на свет, начала собирать приданое для дочери, готовить её замуж.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 148}
{"phrase": "КЪАЛИ БУХИЗЕ", "senses": [{"translation": "трепетно биться (о сердце)", "literal": "в барабан бить"}], "examples": [{"av": "Рекӏеца букӏана каранзул цӏилада къали бухулеб.", "ru": "Казалось, сердце вот-вот выскочит из груди.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 149}
{"phrase": "КЪАЛМИЦА УГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "написать пером", "literal": "выдохнуть"}], "examples": [{"av": "Бухӏараб къавуда къварилъи ккедал, Къалмица угьизин панаяб хӏухьел.", "ru": "Раз горе такое пришло ко мне, Лишь перу я доверю печаль свою.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 149}
{"phrase": "КЪАЛМИЦА ХУР БЕКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "витать в облаках, строить воздушные замки", "literal": "карандашом поле сеять"}], "examples": [{"av": "Къалмица хурги бекьун бечелъарал чагӏи рагӏичӏо дида.", "ru": "Пустыми мечтами разбогатевших людей я не видел.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 149}
{"phrase": "КЪАЛЪУЛ ГӀУЖАЛЪ БАКЪ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "светло, ясно", "literal": "как солнце в полдень"}], "examples": [{"av": ". Дун гӏадинал руччабаз Рокъоб бакараб канлъи, Къалъул гӏужалъ бакъ гӏадин, Даим гвангъун хутӏаги.", "ru": "Свет, что жёнш,ины зажгли в домах. Пусть как солнце в полдень светит.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 149}
{"phrase": "КЪАН ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "скрыть что-л.", "literal": "крёпко удержать"}], "examples": [{"av": "Амма кӏикӏундерил ахикъе щведал, ГӀищкъу чӏолохъжоялъ кӏвечӏо къан кквезе.", "ru": "Но как увидел сады прекрасные кикунинцев. Не смог он чувства скрыть свой.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "ГӀинтӏи тӏегьалеб гӏуж"}], "page": 149}
{"phrase": "КЪАН АЛ ТӀУПИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "хоронить, предавать земле", "literal": "каменными плитами накрывать"}], "examples": [{"av": "Исана магӏарда гӏидра баладай, ГӀанса мокъокъалда къанал тӏупидал?", "ru": "Зацветут ли в этом году в горах цветы, Коль похоронили голубку мою?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 149}
{"phrase": "КЪАНИКЬЕ ИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "умереть; отдать концы", "literal": "под плиты уйти"}], "examples": [{"av": "Нилъ къаникье ине урхъарал гьечӏо, Нилъее гӏазизаб гӏумру бокьула.", "ru": "Мы не жаждем умереть, Мы любим жизнь.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 150}
{"phrase": "КЪАРАБ БЕКӀ ГӀАДАВ", "senses": [{"translation": "крепкий, подтянутый", "literal": "как крепкий альчик"}], "examples": [{"av": "Энив тӏоцеве дуда жибго къараб бекӏ гӏадав, Къокъаб лага-черхалъул херав ватизе вуго.", "ru": "Там встретишь ты старца, Невысокого, но крепкого.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Гъалайчи"}], "page": 150}
{"phrase": "КЪАРАБ ЗАР КИНИГИН", "senses": [{"translation": "вместе, сплочённо, как один", "literal": "как сжатый кулак"}], "examples": [{"av": "— Цо чиясул аскарги, цо ганчӏил къедги гӏоларо, гӏолохъаби. Нилъее къваригӏун буго, къараб зар гъункизе.", "ru": "— Из одного человека войска не будет, из одного камня стены не получится, молодцы. Нам нужно быть сплочёнными.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Кьункърабазул КИНИГИН кьурди"}], "page": 150}
{"phrase": "КЪАРАР ГЬАБИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "решить, вынести решение; порешить на чём-л."}], "page": 150}
{"phrase": "КЪАРЗАЛЪ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "взять взаймы", "equiv": "exact"}], "page": 150}
{"phrase": "КЪАСАБ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "устроить бойню", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьелго хъубал хиялаз Халкъги цоцазде гьусун, Нилъер къасаб гьабизе Къасд буго тушманасул.", "ru": "Этими подлыми мыслями Натравив народы друг на друга. Устроить нам резню враги мечтают.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 150}
{"phrase": "КЪАСДАЗУЛ БУСЕН ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "надеяться", "literal": "гнездо мечтаний свить"}, {"n": 2, "translation": "оставить след, отпечаток"}], "examples": [{"av": "Чан къваридаб каранда Къасдазул бусен лъураб?", "ru": "Сколько горестных надежд Оставили свой след в сердцах людей?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ХӀанчӏи кьижараб мехалъ"}], "page": 150}
{"phrase": "КЪАСИГИ-КЪАДГИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "и днём и ночью; постоянно", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Рагъ гьоркьоса къотГулеб букӏинчӏо къасиги-къад-ги.", "ru": "Война, казалось, шла днём и ночью.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 151}
{"phrase": "КЪВАКӀУН ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "стоять на своём; одержать характер, не сдаваться", "literal": "крепко"}], "examples": [{"av": "Сагӏаца къвакӏуи чӏезе жигар бахъана.", "ru": "Саа стояла на своём.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 151}
{"phrase": "КЪВАЛ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "обнять кого-л.", "literal": "рукой накрыть"}], "examples": [{"av": "Муи къороллъаниги, Къвал базе щолей гьечӏо.", "ru": "Хотя и стала Муй вдовой. Но не обнять тебе её.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 151}
{"phrase": "КЪВАЛ КЪАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "затянуть потуже пояс", "equiv": "approx", "literal": "подпругу подтянуть"}], "page": 151}
{"phrase": "КЪВАЛАКЬ ГЬЕЦӀ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "держать камень за пазухой", "equiv": "approx", "literal": "под мышкой"}], "examples": [{"av": "Гурого кидаллъегӏан, къвалакь гьецӏо ккун, гьев телев?", "ru": "До каких пор терпеть его, держащего камень за пазухой?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 151}
{"phrase": "КЪВАЛАКЬ МИККИ БЕЖУЛЕВ", "senses": [{"translation": "страстный, горячий, любвеобильный", "literal": "под мышкой голубя жарящий"}], "examples": [{"av": "ГӀемерисеб гьаз рагьулеб нуцӏа къвалакь микки бежулел къоролзабазул букӏана.", "ru": "Многие дома, в которых они бывали, были домами пылких вдов.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 151}
{"phrase": "КЪВАЛАЛ ГУРИЗЕ", "senses": [{"translation": "засучить рукава"}], "page": 151}
{"phrase": "КЪВАЛАЛ ГӀОДОРЕ РИЧЧАЧӀОГО", "senses": [{"translation": "усердно, старательно, энергично; засучив рукава"}], "examples": [{"av": "Бертадул тӏутӏ буцӏинегӏан, гьудуласул тохаб, гӏинчӏаб бакӏ рекъезабулев, хьагил, росол чучаб бакӏ гӏужие босулев, гурарал къвалал гӏодоре риччачӏого, гӏодоб ракьалда хӏетӏе хъвалареб хӏалалъ тириго. вукӏана ГӀумардада.", "ru": "Пока готовилась свадьба, Омардада, засучив рукава, летал как на крыльях, приводя в порядок всё в доме друга.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 151}
{"phrase": "КЪВАЛИ БАТУЛЕБ ХУР", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "дойная корова (бутень — дикая петрушка)", "equiv": "approx", "literal": "поле, где бутень находят"}], "page": 152}
{"phrase": "КЪВАРИГӀИНЧӀЕБ БОСАНИ, КЪВАРИГӀАРАБ БИЧИЗЕ ККОЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кушгв ненужное, продашь нужное."}], "page": 152}
{"phrase": "КЪВАРИЛЪИ БАЧАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "развеять горе", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Хирияй, дир ялгъузаб гъасда рохел кунчӏизе, Кочӏоца дир рокъоса къварилъи бачахъизе.", "ru": "Любимая, чтоб в очаге моём Огонь горел не потухая, Песней избавь мой дом от горя и несчастий.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 152}
{"phrase": "КЪВАРИЛЪИ БИХЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "пережить; перенести трудности", "literal": "увидеть"}], "examples": [{"av": "Аллагь, дир тушманасдаги гьадинаб къварилъи бихьизе хъван батугеги.", "ru": "Даже врагу своему я не пожелаю пережить такое.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 152}
{"phrase": "КЪВАРИЛЪИ ЧУЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "открыть, излить душу", "literal": "горе облегчить"}], "examples": [{"av": "Кочӏое рагӏаби тӏагӏараб мехалъ, Лъикӏал гьудулзаби барщараб къоялъ, Къварилъи чучизе, ургъел бикьизе, Бокьулеб ралъад, дун духъе вачӏуна.", "ru": "Когда иссякают слова для стихов, В день ссоры с близкими друзьями Излить душу, разделить печаль, Любимое море, я к тебе прихожу.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 152}
{"phrase": "КЪВАРИЛЪИЯЛДА ХАДУБ ГӀАТӀИЛЪИ КАМУЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "После горестей приходит радость. После ночи наступает день."}], "examples": [{"av": "Мун къвакӏе дун вуссинин, Къадал лъугӏизарилин, Къварилъиялда хадуб ГӀатӏилъи камуларин.", "ru": "Ты жди, и я вернусь, Достроим дом. После ночи ведь Наступает день.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 152}
{"phrase": "КЪВАТӀАЗДА РАГӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "выносить сор из избы", "equiv": "approx", "literal": "улицы слышат"}], "examples": [{"av": "Рокъоб къец, дагӏба, гаргар... Къватӏире рахъунелъул, Къватӏазда рагӏизе гьеб Дуца цадахъ босуге.", "ru": "Домашние споры, раздоры... Выходя на улицу, Из избы их не выноси.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 153}
{"phrase": "КЪВАТӀАЗДА ХАБАР ЩУЩАЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "распространять слухи, сплётни", "literal": "разбрасывать вести по улицам"}], "examples": [{"av": "Имгӏаласул чӏужуялъ гӏантай йигин гьейиланцин хабар щущазабун букӏана къватӏазда.", "ru": "Жена дяди даже распространила про неё слухи, будто она сумасшёдшая.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 153}
{"phrase": "КЪВАТӀИБ ГЬУРЩИЗЕ", "senses": [{"translation": "открыть сёрдце, душу", "literal": "наружу вытрясти"}], "examples": [{"av": "Урхъадго, гӏащикъго гӏищкъуги, ракӏги, Къатӏра хутӏичӏого къватӏиб гьурщизе.", "ru": "И мысли, и чувства, и пламенное сёрдце — Всё хочу я раскрыть перед вами.", "author": "М. ГӀисаев", "source": "Лъабгӏин"}], "page": 153}
{"phrase": "КЪВАТӀИВ ГЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "выгнать кого-л.; указать кому-л. на дверь", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Мацӏалъул пасихӏалъ пана гьабулев, Гьобол къватӏив гъезе къасдищ дур бугеб?", "ru": "Гостю, который пленяет всех своим краснорё-чием, Ты указать на порог хочешь?", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Кучӏдул"}], "page": 153}
{"phrase": "КЪВАТӀИВ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "разоблачить; выявить; вывести на чистую воду", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Дир мугьал рикъарав къватӏив чӏварав куц, ЦӀехе ГӀабасида, ГӀободе щвани.", "ru": "Вывели же на чистую воду Того, кто украл моё зерно; Будешь в Обода, снроси у Абаса.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 154}
{"phrase": "КЪВАТӀИВ ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "остаться на чужбине", "literal": "на улице"}], "examples": [{"av": "ЧӀван чигун къватӏив чӏана Ахӏмад. Моцӏиде тушбабаз кьун загьругун хвезавун ватана гьевги.", "ru": "Убив человека, Ахмед остался на чужбине. Но чёрез месяц враги отравили и его самого.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 154}
{"phrase": "КЪВАТӀУЛ БАХӀРИ", "variants": ["ТУЛА"], "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "бездёльник, лодырь; бродяга", "literal": "уличная собака"}], "examples": [{"av": "Наибас дун, гӏантлъараб къватӏул бахӏри гӏадин, хъамуна...", "ru": ". Найб выгнал меня как уличную собаку.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 154}
{"phrase": "КЪВАТӀУЛ УНТИ", "senses": [{"translation": "насморк, простуда", "literal": "уличная болёзнь"}], "examples": [{"av": "Халатаб очередалда ахиралда вукӏарав Къура-чиласул бищунго цӏикӏараб ццин бахъун букӏана къватӏул унти щварай ГӀашурада.", "ru": "Курачилав, который стоял в очереди позади всех, больше всего был сердит на Ашуру с её насморком.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 154}
{"phrase": "КЪВАТӀУЛ ХАРБАЗУЛ ЦӀАДАКЬ РИЧЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "быть [у всех] на устах", "literal": "под дождём уличных разговоров мокнуть"}], "examples": [{"av": "Шайих-Парифица абуна халат бахъараб мехалъ ГӀабдулагь гьаб росулъ хутӏани къватӏул харбазул цӏадакь гьевги ясги риччизе руги лагӏ, яс гьарараб рукъалдаги рагӏичӏого хутӏизе гьечӏилан.", "ru": "Шайих-Ариф сказал, что ёсли Абдула не поторопится покинуть село, то его самого и дочь обольют грязью, и родственники жениха тоже могут услышать это.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 154}
{"phrase": "КЪВАЧӀА БАЧЧИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "уйти восвояси; сматывать удочки", "equiv": "approx", "literal": "мешок тащить"}], "page": 155}
{"phrase": "КЪВАЧӀИЛ КӀАЛ БУХЬИНЕ", "senses": [{"translation": "предупредить, предотвратить что-л.", "literal": "горловину мешка завязать"}], "examples": [{"av": "Дие къваригӏун букӏана къваригӏел гьечӏеб гъал-магъиралде Муил гӏагарлъиялъ гали тӏамилалде гьеб гъалмагъиралъул къвачӏил кӏал бухьине.", "ru": "Я хотёл предотвратить скандал, пока родственники Муй не начали ненужные разговоры.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 155}
{"phrase": "КЪВАЧӀИЛ КӀАЛ БУХЬУНАРЕВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "острый на язык; с длинным языком; любящий поболтать, почесать языком", "literal": "не завязывающий мешок"}], "examples": [{"av": "Цо гьудуй Бахтика гӏадай къвачӏил кӏал бухьуна-рей гӏадамалда щурани дурги Субхӏанатилги балай-кӏалъай рагӏулин абун, цинги тӏубала иш.", "ru": "Ёсли о вашей связи с Субханат сказать женщине, подобной Бахтике, которая любит поболтать, дело пойдёт своим чередом.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 155}
{"phrase": "КЪВАЧӀИЛ УМАТ", "senses": [{"translation": "бёдный люд; ниш,ие"}], "page": 155}
{"phrase": "КЪВЕКӀАБ ЦӀУДУЛ ТӀИНЧӀ", "senses": [{"translation": "храбрёц", "literal": "птенец орла с пёстрым оперёнием"}], "examples": [{"av": "Надалда цӏва бараб, къвекӏаб цӏудул тӏинчӏ, Дур цӏарухъ ГӀатӏимат ина паналъун.", "ru": "Храбрёц с красной звездой, Услышав имя твоё, Патимат будет заворожена.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 155}
{"phrase": "КЪЕБЕЛЪУЛЪ МАХХ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "добросовестно, хорошо", "literal": "[накалить] как желёзо в кузнице"}], "examples": [{"av": "ТӀадкъараб ишалъе къвал чучичӏого Къебелъухъ махх гӏадин багӏаризабе.", "ru": "Дёло, что тебё довёрили, Выполняй добросовестно.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 155}
{"phrase": "КЪЕД ЦОЯВ МАДУГЬАЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "самый близкий сосёд; друг, живущий рядом, бок 6 бок", "literal": "сосёд через стёнку"}], "examples": [{"av": "Гьезул нус-нус соналъ аби батана: Гьаб Дагъистаналъул талихӏ кканилан Мугӏрузда аскӏоб цун Россия букӏин, ГӀурус чи къед цояв мадугьал вукӏин.", "ru": "Сотни лет у них была поговорка: Счастьем Дагестана является то, Что рядом с ним великая Россия, Русский человек — самый близкий друг.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 155}
{"phrase": "КЪЕЛЪ ХЪАЗАН РЕЧӀЧӀАРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бедный, голодный; ГОЛЬ перекатная", "literal": "бросивший в стенку котёл"}], "page": 156}
{"phrase": "КЪЕЦ БАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "затеять спор, спорить с кем-л.", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "соревноваться с кем-л."}], "examples": [{"av": "Берцинлъиялъул, гвангъиялъул рахъалъин абуни гьелъ къец базе бегьула моцӏ-цӏваялдехун.", "ru": ". Своей красотой она могла бы поспорить даже с луной.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 156}
{"phrase": "КЪЕЦ БАН ХӀАЛТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "соревноваться", "literal": "работать соревнуясь"}], "examples": [{"av": "Гьезулгун къец бан хӏалтӏизе, тӏадежоялъеги бергьенлъиги босизе — гьеб кина-кинасухъаго гуро бажарулеб.", "ru": "Соревноваться с ними, да ещё и победить — это не всякому под силу.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 156}
{"phrase": "КЪЕЧ БУССИНЕ", "senses": [{"translation": "утолить жажду, напиться"}], "examples": [{"av": "Ахикь гъутӏбиги лъалъан Къеч буссине гьабизе, Къуларал бутӏрул рорхун ТӀугьдул гьимизаризе.", "ru": "Я сад полил, чтоб деревья Напились, чтоб цветы улыбнулись. Головки подняв.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Кьагӏрил тӏегь"}], "page": 156}
{"phrase": "КЪЕЧӀ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "бить селезёнку (лечить воспалённую селезёнку животных проколом шила)"}], "page": 156}
{"phrase": "КЪИМАТ БИЧӀЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "оценить; отдать должное", "literal": "цену понять"}], "examples": [{"av": "ТӀубан лъималазда къимат бичӏчӏизе, Къаникье инейищ кколел у му му л?", "ru": "Чтобы дети оценили родителей, Умереть разве те должны?", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 156}
{"phrase": "КЪИМАТ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оценивать", "literal": "цену давать"}], "examples": [{"av": "Жийго янгъиз рукъой йигей мехалъ яс лъугьунаан лъар бахун доб рахъалде жинца гьарулел гьел сапаразе къимат кьезе.", "ru": "Когда девушка оставалась одна дома, она начинала задумываться над своими поступками.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 157}
{"phrase": "КЪИМАТ ХВЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "потерять ценность, обесцениться", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "потерять авторитет"}], "examples": [{"av": "— Гьаб гӏарцулги хисун хадуб къимат хвезе бегьула,— ян ккана гьасда.", "ru": "— И деньги эти обесценятся, если их разменять,— подумал он.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 157}
{"phrase": "КЪИНЕ ГЬАРИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "запретить", "literal": "заставить исчезнуть"}, {"n": 2, "translation": "осушить, сделать сухим"}, {"n": 3, "translation": "победить кого-л."}], "examples": [{"av": "Гейнел бахӏарчиял кучӏдул рухӏизе, Бетховенил бакънал къине гьаризе...", "ru": "Сжечь героические стихи Гейне, Заставить молчать мелодии Бетховена...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 157}
{"phrase": "КЪИСАС БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "взять реванш, отомстить, отплатить кому-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Бадиса бадиве ун тушманасдаса къисас босизе гӏураб бахӏарчияб ракӏги букӏинчӏо гьесул каранлъ.", "ru": "У него нё было такой смелости, чтобы он мог рассчитаться с врагом с глазу на глаз.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 157}
{"phrase": "КЪИСМАТ ГУРХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "сжалиться", "literal": "судьба сжалилась"}], "examples": [{"av": "Огь, дир хъахӏал къунщби, къисмат гьедигӏан Дида гурхӏичӏони, хӏулагиха нуж!", "ru": "Седая моя голова, Пусть сжалится судьба над тобой!", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏрузул тӏогьазда гӏазул бацӏцӏалъи"}], "page": 157}
{"phrase": "КЪИСМАТ ЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "узнать чью-л. судьбу, участь", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Эбелалъул ракӏ буго рукӏкӏабаца басунеб, Васасул къисмат лъазе къойилго инагьдилеб.", "ru": "Сердце матери беспокоится. Не знает она об участи сына.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 157}
{"phrase": "КЪИСМАТ ТӀУБАЗЕ", "senses": [{"translation": "устроить [свою] жизнь", "literal": "судьбу предопределить"}], "examples": [{"av": "Лъидаго лъалароан, щивго кантӏулароан гьеб гьелъул къисмат тӏубазе букӏиналде.", "ru": "Никто не думал, что она так устроит свою судьбу.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 158}
{"phrase": "КЪИСМАТ ЦӀАЛИЗЕ", "senses": [{"translation": "предсказывать судьбу", "literal": "читать"}], "examples": [{"av": "Дур хиял буссарал магӏарулазе ЦӀвабзаца бицунеб къисмат цӏализе...", "ru": "Горцам, что преданы были тебе, Вновь по звёздам судьбу предсказать...", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 158}
{"phrase": "КЪИСМАТАЛЪЕ КЪОР БИТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "встать на чьём-л. пути, поставить подножку кому-л.; вставлять палки в колёса", "equiv": "approx", "literal": "судьбё капкан поставить"}], "examples": [{"av": "Агъаз лъалеб агьлу гьечӏо чӏухӏбузул, Гьеб дур къисматалъе къор битӏаразул.", "ru": "Судьям, стоящим на твоём пути, Незнакомо милосердие.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Дандчӏвай"}], "page": 158}
{"phrase": "КЪИСМАТАЛЪЕ МУКӀУРЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "покориться судьбё", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Къисматалъе мукӏурлъизе кколилан малъулеб букӏана гӏакълуялъ.", "ru": "Разум подсказывал, что нужно покориться судьбё.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 158}
{"phrase": "КЪИЯМАСЕБ КЪО", "senses": [{"translation": "ужас, кошмар", "literal": "день страшного суда"}], "examples": [{"av": "Гьаб тӏаде бачӏараб тӏупан гьукъизе, Гьаб къиямасеб къо чӏезе гьабизе...", "ru": "Воспротивиться этому злу. Этот ужас прекратить...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 158}
{"phrase": "КЪО БАЧЧИЗЕ", "senses": [{"see_also": "къо борхизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 158}
{"phrase": "КЪО БИТӀАГИ", "senses": [{"translation": "счастливо!, счастья тебё!"}], "examples": [{"av": "Дуе къо битӏаги, дарман Шагьрузат! Киналъухъго баркала!", "ru": "Счастья тебе, Шахрузат! Спасибо за всё!", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 158}
{"phrase": "КЪО БИХЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "перенести трудности, испытать лишения", "literal": "увидеть"}], "examples": [{"av": "Гьаб дида бихьараб къо бихьизе дица мун цӏаличӏого теларо.", "ru": "Я не хочу, чтобы ты перенесла трудности, какие перенесла я, и поэтому я сделаю всё, чтобы ты училась.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 159}
{"phrase": "КЪО БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "выдержать испытания, трудности", "literal": "тяготы жизни"}], "examples": [{"av": "Дица къуват гьарула Гьаб нилъер заманалда, Бачӏараб къо борхизе Ахиралде щвезегӏан.", "ru": "Я силы прошу у грядущих дней. Чтоб выдержать тяготы жизни, Выпавшие на нашу долю.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 159}
{"phrase": "КЪО БУХӀАРАБ ХӀАЛ", "senses": [{"translation": "безвыходное, бедственное положёние", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ЦӀоб гьечӏеб къисматалъ дир Къахӏан ккуна мукъулукъ, Къо бухӏараб хӏалалда ХӀакъирго хутӏана дун.", "ru": "Беспощадная судьба Взяла меня за горло, В безвыходном положении Одиноким оказался я.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 159}
{"phrase": "КЪО БУХӀАРАВ", "senses": [{"translation": "бёдный, убогий, невезучий", "literal": "день сгорёвший"}], "examples": [{"av": "Талихӏ къарав гъарин, къо бухӏарав дун, ХӀажи-ГӀиса, гӏадин вахъана цадахъ.", "ru": "Несчастный бедняга, невезучий я. Вышел с ними, как Хаджи-Иса.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 159}
{"phrase": "КЪО БУХӀУН", "senses": [{"translation": "в отчаянии", "literal": "день сгорёл"}], "examples": [{"av": "Къо бухӏун валагьана гьев ракьги зобги жубалеб рикӏкӏалъуде.", "ru": "Он с отчаянием смотрел на горизонт.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 159}
{"phrase": "КЪО ККАРАБ МЕХ", "senses": [{"translation": "нужда; трудное положение"}], "examples": [{"av": "Къо ккараб мехалда лъазабе дида, Лъалиниса вахъун паркъезе вуго.", "ru": "Когда будет нужда, извести меня, Приду я в любое врёмя дня и ночи.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 160}
{"phrase": "КЪО РАДАЛ БУКӀАГО", "senses": [{"translation": "пока не поздно", "literal": "пока день, утро"}], "examples": [{"av": "Дир нахъарукъалъул къагӏида гьечӏин. Къо радал букӏаго, кӏутӏе дуцаго.", "ru": "Дела мой идут неважно. Пока не поздно, возьмись за дело.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 160}
{"phrase": "КЪО РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "сдаться, уступить; не выдержать испытаний", "literal": "тяготы сбросить"}], "examples": [{"av": "— ХӀинкъуге, рехилареб батила рекӏеца къо.", "ru": "— Не бойся, не сдадимся, переживём как-нибудь.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 160}
{"phrase": "КЪО РОЦӀИНЕ", "senses": [{"translation": "проясниться (о погоде)"}], "examples": [{"av": "Хаслихълъул гьогьен чӏвайдал Ячӏана дун дур къотӏной, Кьерхараб къо роцӏине Дуда бер чӏваларищан.", "ru": "В осенний пасмурный день К дому твоему я пришла, Чтоб лишь увидеть тебя, И пасмурный день прояснился.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 160}
{"phrase": "КЪО ХӀЕХЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "не покориться судьбё, перенести [все] трудности", "literal": "тяготы терпеть"}], "examples": [{"av": "Гьесул къо хӏехьеялъе, бахӏарчилъиялъе къимат кьолаго рагъухъабаз гьесда «Чарамул Мухӏамадин» цӏар лъуна.", "ru": "Он стойко переносил все трудности, выпавшие на его долю, и бойцы называли его за храбрость «Же-лёзным Магомёдом».", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 160}
{"phrase": "КЪО ЩАЗЕ", "senses": [{"translation": "назначить, уточнить день"}], "examples": [{"av": "Кинго гӏадамазул гӏайиб къотӏизабизе кӏвечӏев Алмасил Мухӏамадихъе ясалъул бертаде къо цӏазе чи вачӏараб мехалъ, гьес жаваб кьун буго...", "ru": "Когда к Алмасил Магомеду пришёл человек, чтобы назначить день свадьбы его дочери, он ответил...", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 160}
{"phrase": "КЪО ЩВАРАВ ЧИ", "variants": ["ИНСАН"], "senses": [{"translation": "обречённый на смерть", "literal": "человек, которому настунил день"}], "examples": [{"av": "Къо щварав чияеда щибха гьабилеб, Щокъроб махх кквезеги кӏолеб гьечӏелъул.", "ru": "Помочь мы не в силах обречённому на смерть, Не можем мы противиться року.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 161}
{"phrase": "КЪОКЪИД НУХ", "senses": [{"translation": "короткий путь", "literal": "дорога на-прямик"}], "examples": [{"av": "Цин кьалул сонаца, цин ракълил къояз, Къокъид нух букӏинчӏо, шагьра гурони.", "ru": "И в годы войны, и в мирные дни Короткого не было пути.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 161}
{"phrase": "КЪОКЪНИГИ ХАЛАТНИГИ", "senses": [{"translation": "долго ли, коротко ли", "equiv": "exact"}], "page": 161}
{"phrase": "КЪОКӀОЦА ГЬАН КВАРАВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "скряга", "literal": "[чело-вёк], у которого мясо съели черви"}], "page": 161}
{"phrase": "КЪО-МЕХ ЛЪИКӀ", "senses": [{"translation": "до свидания!, прощай!"}], "examples": [{"av": "ТӀокӏау йихьичӏони, къо-мех лъикӏ дуе, Къалам нахъе лъураб гьанже нилъеца.", "ru": "Прощай, может, не увидимся больше, Тепёрь я в сторону отложил перо.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 161}
{"phrase": "КЪОНО БОРХИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "подняться из могилы; ожить", "literal": "надмогильную плиту поднять"}], "examples": [{"av": "Бегьиларищ, къади, къоно борхизе, Мун ракьалда вукъун къоял рахъанин.", "ru": "Нельзя ли тебё, кади, выйти из могилы? Прошло немало врёмени, как тебя не стало.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 161}
{"phrase": "КЪОНО РЕЧӀЧӀАРАБ ЛЪУГЬА БАХЪИН", "senses": [{"translation": "из ряда вон выходящее событие", "literal": "ударившее в могильную плиту"}], "examples": [{"av": "Амма цо къоялъ ракӏалдаго гьечӏого ккана гьезул гьеб къадру-адабалда битӏахъего къоно речӏчӏараб лъугьа-бахъин.", "ru": "Но однажды случилось из ряда вон выходящее событие, нанёсшее удар по их авторитету.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 161}
{"phrase": "КЪОНО ЧӀИАЗЕ", "senses": [{"translation": "похоронить; поставить обелиск", "literal": "надмогильную плиту"}], "examples": [{"av": "Дица гьекъола лълъар рагъалъ гьарурал Киналниги ругънал данде рачине, Хабалъ рукъаралги, къоно чӏваралги ЧӀаго хутӏаразда кӏочонгутӏизе.", "ru": "Я пью за то, чтоб зажили Все раны, нанесённые войной, Чтобы живые не забыли тех, Кто погиб, кому поставлены обелиски.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 162}
{"phrase": "КЪОР ГЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "подкарауливать кого-л.", "literal": "сети ставить"}], "examples": [{"av": "ЧӀван ракьулъ лъезегӏан къор гъела дуе.", "ru": "Пока не убью, буду караулить тебя.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 162}
{"phrase": "КЪОРИНИВЕ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "попасть в западню", "equiv": "exact"}], "page": 162}
{"phrase": "КЪОРИЦА ККУРАБ МОКЪОКЪ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "испуганно, тревожно", "literal": "как куропатка, попавшая в силки"}], "examples": [{"av": "... ва къорица ккураб мокъокъ гӏадин, каранда твархолеб бугеб ракӏ тӏубан рукӏалзуниб сасинегӏан къанщун бералгун ягъаричӏого чӏана гьей.", "ru": "... и осталась лежать с закрытыми глазами, сердце её испуганно и тревожно билОсь в груди.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 162}
{"phrase": "КЪОРОЛ ХУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "овдоветь; остаться одинокой (одиноким)"}], "examples": [{"av": "Лъагӏалидасан росасги рехун тун, ХӀава гӏолохъанго къорол хутӏана.", "ru": "Муж бросил Хаву через год, и она рано осталась одинокой.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 162}
{"phrase": "КЪОТӀИ БИХХИЗЕ", "senses": [{"translation": "нарушить уговор, не сдержать слова", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Радал къалъилалде къотӏи биххулел, Къадарал ратула дида гӏадамал.", "ru": "Недостойных я встречаю людей, Не держащих слова даже от утра и до обеда.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 162}
{"phrase": "КЪОТӀИ-КЪАЙ ГЬАБИЗЕ", "variants": ["ККЕЗЕ"], "senses": [{"translation": "прийти к единому мнёнию; принять какое-л. решение"}], "examples": [{"av": "Рос-лъадул къотӏи-къай ккана бачӏунеб базар къоялъ сапаралъ рахъине.", "ru": "Муж с женой решили отправиться в путь в ближайшее воскресенье.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 163}
{"phrase": "КЪОХЬОЛ ГЬУМЕР БУКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "иметь маску на лице; потерять совесть", "literal": "овчину"}], "examples": [{"av": "Гьанже данде къварилъи ккараб мехалъ рехун тезе, дир гьумер къохьолищ бугеб?", "ru": "Бросить её, когда ей так трудно, разве мне это к лицу?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 163}
{"phrase": "КЪОЧӀОЛЪ ГӀЕБУ ГӀАДИН", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "в точку [попасть] (шилом прокалывали воспалённую селезёнку животного)", "literal": "как шило в селезёнку"}], "page": 163}
{"phrase": "КЪОЯЛ РИЧЧАЗЕ", "senses": [{"translation": "провести время", "literal": "дни про-пустить"}], "examples": [{"av": "Хиялазда къвал бан, къоялги риччан, Къечоца бухӏиги бахӏарчилъийищ?", "ru": "Разве это геройство: всё время в надежде быть И изнывать от жажды?", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир сайигъат"}], "page": 163}
{"phrase": "КЪУВАТ БЕКИЗЕ", "senses": [{"translation": "сдаться", "literal": "силу сломать"}], "examples": [{"av": "ГӀумалатил къуват бекана, сабру лъугӏана.", "ru": "Ума лат сдался, терпение его лопнуло.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 163}
{"phrase": "КЪУВАТ ДАНДЕ БАКӀАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "собраться с силами, задумать что-л. сделать"}], "examples": [{"av": "— Битӏарабха, Къади, рагъдаги хӏохь къотӏа-нищ,— гьеб ккола тушман хӏиллаялъе ургъулев вукӏин, гьес къуват данде бакӏарулеб букӏин.", "ru": "— Правильно, Кади, на войне тишина обманчива: значит, враг что-то замышляет.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 163}
{"phrase": "КЪУДРАТАВ БЕТӀЕРГЬАН", "interjection": true, "senses": [{"translation": "о, боже!", "literal": "могущественный властелин!"}], "examples": [{"av": "— Вай, къудратав бетӏергьан, гьаб гӏазабалдаса хвасар гьаве дун,— абун гьардезе лъугьана гьев пикрабалъ.", "ru": "— О, могущественный властелин, избавь меня от этого мучения,— молил он.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 163}
{"phrase": "КЪУЛГЬУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "совершить поминальный обряд", "literal": "поминальную суру читать"}], "examples": [{"av": "— Валлагь оцги хъун, хадуб къулгьуги гьабе, цӏакъ рекъараб хӏалалъ уней йигин гьей дур рокъоса къватӏие, бахъун босун дур васасул тӏагъурги чияр ботӏрода тӏад лъун,— ан тункизабуна Пунайзатица ХӀуризадада.", "ru": "— Зарежь, зарежь ещё одного быка и устрой поминальный обряд: красиво она уходит из твоего дома, надев шапку твоего сына на чужого,— подколола Ху риза ду Унайзат.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 164}
{"phrase": "КЪУЛГЬУ-АЛХӀАМ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["рел."], "senses": [{"translation": "читать молитву", "literal": "суру Корана"}], "examples": [{"av": "Гьесухъ магӏуги бахъана, чӏегӏерги бана, жеги кӏудада Сагӏидица къулгьу-алхӏамги гьабуна.", "ru": "Его оплакали, надели по нему траур, дедушка Сайд прочитал молитву.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 164}
{"phrase": "КЪУН ВАЧӀИНАЛДАСА, ХУН ВАЧӀИН ЛЪИКӀАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Чем побеждённым вернётся, пусть уж лучше убитым будет."}], "page": 164}
{"phrase": "КЪУРБАН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "принести в жертву", "literal": "жертву делать"}], "page": 164}
{"phrase": "КЪУРКЬИ ГЬЕЧӀЕБ", "senses": [{"translation": "непоколебимый", "literal": "не имеющий колебаний"}], "examples": [{"av": "...амма кӏудияв вехьасул къасд къуркьи гьечӏеб букӏана.", "ru": "...но намерение старшего чабана было непоко-лебимым.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 164}
{"phrase": "КЪУРЪАН БАКЬУЛЪА РАГӀИ", "senses": [{"translation": "верное слово, правда, истина", "literal": "слово из середины Корана"}], "examples": [{"av": "— Вай, бухӏаяб дуниял, къуръан бакьулъа рагӏи бицаниги, дун мекъи вукӏуна ле гьал гӏадамазе,— ян цоцалъ кьабгӏана ХӀасанилас кверал.", "ru": "— Ббже мой, я бываю неправ, даже когда говорю истипную правду,— сказал, всплеснув руками, Гаса-нилав.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 164}
{"phrase": "КЪУРЪАНАЛЪУЛ АЯТГӀАН", "labels": ["рел."], "senses": [{"translation": "почтительно", "literal": "как сура Корана"}], "page": 165}
{"phrase": "КЪУТӀИУДУЛ НУР", "senses": [{"translation": "богиня", "literal": "святое сияние"}], "examples": [{"av": "Къутӏбудул нур гӏадаб чӏурканаб лага, Квер дуда хъварав чи киса херлъулев.", "ru": "Богиня, излучающая дивный свет, Рукой к тебе прикоснувшийся не постарёет.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 165}
{"phrase": "КЬАБГӀЕЗЕ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "драться"}], "examples": [{"av": "Гьезул рагӏаби сабаблъун ГӀумарги гӏемерав кьабгӏезе кколаанха...", "ru": "Из-за их слов Омару очень часто приходилось драться.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 165}
{"phrase": "КЬАБИ ЩВЕЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поставить кого-л. на [своё] место", "equiv": "approx", "literal": "удар нанести"}], "examples": [{"av": "Вокьаниги, вокьичӏониги гьелъ дида кьаби щвезабуна.", "ru": "Не знаю, любя или не любя, но она поставила меня на место.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 165}
{"phrase": "КЬАВУРАВ ЗАР ГЬАНАДА УНТУ ЛЕВ, АВУРАВ РАГӀИ РЕКӀЕДА УНТУЛЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "От удара телу больно, от слова — сердцу."}], "page": 165}
{"phrase": "КЬАЛ АХӀИЗЕ", "variants": ["ГЬАВИЗЕ"], "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ссориться; объя-вить войну", "literal": "ссору вызвать"}], "examples": [{"av": "Щибизе кьал ахӏун, кьалги кӏочон тун, Кьижун рорчӏилалде рекъолеб мехалъ.", "ru": "К чему нам ссориться, если утром. Забыв о ссоре, мы миримся с тобой.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 165}
{"phrase": "КЬАЛ ЧУЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "питать ненависть к кому-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Ритӏухъаб кьал чучизе Чарлъи букӏана гӏилла.", "ru": "Причиной проявления ненависти Было предательство.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Къатӏраби"}], "page": 165}
{"phrase": "КЬАЛБАЛ ГЬЕЧӀЕВ ЧИ", "senses": [{"translation": "незнатный человёк; без роду без племени", "literal": "человёк без корней"}], "page": 166}
{"phrase": "КЬАЛБАЛ РИЧЧАРАБ", "senses": [{"n": 1, "translation": "распространённый; закрепившийся", "literal": "пустивший корни"}, {"n": 2, "translation": "богатый"}], "examples": [{"av": "Гьале дир мугӏрузул гӏадатаб закон, Бертабалъ тӏил гӏадин цоцахъе кьолеб, Хъвай-хъвагӏай гьабичӏеб, амма щивасул, Бидулъе, рокьолъе кьалбал риччараб.", "ru": "Вот гор моих закон обычный, Передающийся по наслёдетву, Неписанный, но закрепившийся В крови и в любви каждого.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 166}
{"phrase": "КЬАЛДЕ НУЦӀА РАГЬИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "начать враждовать", "literal": "дверь враждё открыть"}, {"n": 2, "translation": "начать войну"}], "examples": [{"av": "Ахир хан хехдарула, хиянаталъ кьолола, Кьалде нуцӏа рагьизе гьесда ракӏалде ккола.", "ru": "Предательство подгоняет хана, И вот готов он начать войну.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 166}
{"phrase": "КЬАЛУЛ КОР", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пожар войны", "literal": "жаровня"}], "examples": [{"av": "Бакъул кеп халаро халат фашистаз, Гьел ракьалде ина, кьалул кор евина.", "ru": "Недолго будут веселиться фашисты. Сгинут они, потухнет пожар войны.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 166}
{"phrase": "КЬАН БАН РЕКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "покорять, подчинять кого--что-л.", "literal": "верхом сесть"}], "examples": [{"av": "Рокьана дий гӏорал кьан бан рекӏине, Рокьана ралъадал квачӏ бан лъедезе.", "ru": "Мне по душё рёки покорять. По душё моря переплывать.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 166}
{"phrase": "КЬАХЪАДЕРИЛ БАХӀАРАЙ ГӀАДИН", "labels": ["фольк."], "senses": [{"translation": "мёдленно, неторопливо (о человеке, который долго собирается)", "literal": "как невёста из Тлоха"}], "page": 166}
{"phrase": "КЬВАГЬАРАБ ГУЛЛА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "опрометью", "literal": "как пуля"}], "examples": [{"av": "Гьале жакъаги гӏинда трубкаги чӏван гӏенеккун вукӏарав гьев, циндаго вихха-хочана ва чанго рагӏиги абун, трубкаги гӏодобе рехун, кьвагьараб гулла гӏадин къватӏиве воржун ана.", "ru": "Вот и сегодня он сидел спокойно с трубкой в руках, но вдруг заволновался, сказав несколько слов, бросил трубку и опрометью кинулся из комнаты.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 167}
{"phrase": "КЬВАГЬИ БАХЪИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поднять шум, тревогу", "literal": "выстрел раздался"}], "page": 167}
{"phrase": "КЬВАГЬИ ГЬЕЧӀИБ БАКӀАЛДЕ ГӀАРАДА БАГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Там, где нет выстрелов, не пали из орудия."}], "page": 167}
{"phrase": "КЬВАРУН ВАКЪВАРАВ ГЪАРИМ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"n": 1, "translation": "живые мощи", "equiv": "approx", "literal": "совершённо высохший бедняга"}, {"n": 2, "translation": "бедняк"}, {"n": 3, "translation": "бедняга"}], "examples": [{"av": "Каву гьабизе гьечӏеб ресги бихьун, кьварун вакъварав гъаримас гъалду гьабулаанила жиндирго азбар-къоноялда чӏвазе.", "ru": "Бедняга, не имея возможности поставить ворота, сдёлал калитку в заборе к себе во двор.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 167}
{"phrase": "КЬЕР ГЬАБУН ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "встать в ряд", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дир хиял букӏана, хирияв гьалмагъ, Хвел тӏаде бачӏани чӏаян гьаризе. Херал бахӏарлъулеб гӏумру цӏилъидал, ГӀолилазда гьоркьов кьер гьабун чӏезе.", "ru": "Я думал, друг мой дорогой, Если смерть придёт, попросить её подождать. Жизнь обновилась, старики помолодёли, Встать бы хотел в ряд с молодыми.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 167}
{"phrase": "КЬЕР ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "побледнёть", "literal": "цвет потерять"}], "examples": [{"av": "ХӀуризадайин абуни тӏун кьергун, дализе гъоркьияб кӏветӏги биччан, бер къапичӏого дир эбелалъул бадие ялагьун йикӏана.", "ru": "Хуризада побледнела, и выпятив нижнюю губу, пристально смотрела в глаза моей матери.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 167}
{"phrase": "КЬЕРХАНКЪО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "недовольно, надувшись", "literal": "как пасмурный день"}], "examples": [{"av": "— Жеги макьидаса вигьун гьечӏо. Гьелъ ватила кьерханкъо гӏадин вугев.", "ru": "— Он ещё не проснулся полностью. Поэтому, наверно, бурчит недовольно.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 168}
{"phrase": "КЬЕРХЕН ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "испортиться (о погоде)", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "между ними кошка пробежала", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Амма гьадигӏан халатаб кьерхен ккелилан кколароан.", "ru": "И не думали, что погода так испортится.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 168}
{"phrase": "КЬИБИЛ ГЬЕЧӀЕБ ГЪВЕТӀ ГЬЕЧӀЕБ, ГӀАГАРЛЪИ КАМУРАВ ЧИ ГЬЕЧӀЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Нет дерева без корней, нет человека без рода."}], "page": 168}
{"phrase": "КЬИЛИ ГЬЕЧӀЕБ ЧУ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как неосёдланный конь"}], "page": 168}
{"phrase": "КЬИЛИ ЛЪЕЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "оседлать; сесть на шёю кому-л.", "literal": "седло надёть"}], "examples": [{"av": "Дуда КЬИЛИ лъолев, кьан бан рекӏунев, Мун хӏамалъун ккурав, хӏаким толаро.", "ru": "Того не ставят главой. Кто сидит на шёе народа.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 168}
{"phrase": "КЬИЛИ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "оседлать, подчинить, поко-рить кого-л.; сесть на голову кому-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Росдада кьили чӏвачӏого чӏеларилан лъугьун руго гури гьал Парипилал.", "ru": "Семья Арипа хочет подчинить себё всё село.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 168}
{"phrase": "КЬО БАХИНЕ", "senses": [{"translation": "преодолеть барьёр; осуществить что-л.", "literal": "перейти мост"}], "examples": [{"av": "Микьабилеб марталъ кьураб ихтияр, Кьо бахине хӏинкъун, къватӏибчӏун буго.", "ru": "Восьмым марта данное нам право Почему не вправе мы осуществить?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 168}
{"phrase": "КЬОГӀАБ РАГӀИ", "senses": [{"translation": "горькие слова", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "1941 соналъул риидалил роцӏараб къоялъ, радиоялдасан «рагъ» абураб кьогӏаб рагӏи рагӏараб заманалда, ГӀатӏимат жиндирго хъизамалда аскӏой рокъой йикӏана.", "ru": "Летним днём 1941 года, когда по радио произнесли это страшное слово «война», Патимат была дома вместе со своей семьёй.", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 168}
{"phrase": "КЬОГӀАБ ХАБАР", "senses": [{"translation": "горькая весть", "equiv": "exact"}], "page": 169}
{"phrase": "КЬОДУХЪ ГЬИНЧӀЕБ ГӀОР ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "недовольно", "literal": "как речка, не уместившаяся под мостом"}], "examples": [{"av": "Кьодухъ гьинчӏеб гӏор гӏадин, Гьев ццидахун вукӏуна.", "ru": "Когда он зол, бурчит недовольно. Как речка, что не прошла под мостом.", "author": "ХӀ. ХӀабибов", "source": "Недегьаб гьими"}], "page": 169}
{"phrase": "КЬОЛБОДА БИЖАРАБ КЬОГӀАБ ПИХЪ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Горький плод, выросший в роду. В семьё не без урода."}], "examples": [{"av": "Амма дида лъаларо кин нижер кьолбода гьаб кьогӏаб ПИХЪ бижарабали.", "ru": "Я не знаю, как в нашем роду вырос такой человек, но как говорится, в семьё не без урода.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 169}
{"phrase": "КЬОЛБОЛЪ ГЪАЯ ККАРАБ ТӀЕГЬ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как высохший цветок", "literal": "как цветок, корни которого переплелись"}], "examples": [{"av": "Кьолболъ гъая ккараб тӏегь гӏадин, далун йикӏана гьей, кьерханкъо гӏадин букӏана гьелъул берцинаб гьумер.", "ru": "Она была как высохший цветок, её красивое лицо было бледным.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 169}
{"phrase": "КЬОЛОРАБ ЧУ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "наготове, начеку", "literal": "как осёдланный конь"}], "examples": [{"av": "ХӀажатаб мехалъ кьолораб чу гӏадин, мацӏалтӏа хӏадурараб, бегӏераб рагӏи, гӏащикъаб калам.", "ru": "При случае всегда наготове острое словёчко, ладная речь.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 169}
{"phrase": "КЬОХОДА ЩА ГӀАДАБ", "senses": [{"translation": "недолговечный, преходящий", "literal": "как огонь на стерне"}], "examples": [{"av": "Гьудул-гьалмагълъиги, божа-рокьиги Кьохода цӏа гӏадаб жо букӏун буго.", "ru": "Друзья, товарищи, вёра и любовь, Всё оказалось быстро проходящим.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 169}
{"phrase": "КЬУНСРУЛ РУКӀКӀИНАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "показать недовбль ство, нахмуриться", "literal": "брови сдвинуть"}], "examples": [{"av": "Мухӏамадица кьунерул рукӏкӏинаруна, амма жаваб кьечӏо.", "ru": "Магомед насупил брови, но ничего не ответил.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 170}
{"phrase": "КЬУРАБАЛЪ НУХ КЪОСАРАБ БИС ГӀАДИН", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "как тур, заблудившийся в горах"}], "examples": [{"av": "Лъугьа-бахъиназ хӏалуцинарурал росабалъа росабалъе, кьурабалъ нух къосараб бис гӏадин, хьвадулев вукӏана магӏарул цӏар рагӏарав гӏащикъ.", "ru": "Великий аварский поэт странствовал по сёлам, где его ждало много всяких происшествий, как тур, заблудившийся в горах.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 170}
{"phrase": "КЬУРДА БАЗЕ", "variants": ["БАГЪИЗЕ"], "senses": [{"n": 1, "translation": "отдаваться эхом", "literal": "ударить в скалу"}, {"n": 2, "translation": "стать известным; войти в пословицу"}], "examples": [{"av": "Гьаниб кочӏол гьаракь кьурда баи буго, Кьурди-чухӏиялъул ахӏи-хӏур буго.", "ru": "Здесь звуки песен отдаются эхом, Танцев, веселья слышится шум.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 170}
{"phrase": "КЬУРДУН СВАКАРАЛГИ КВАНДЕ, ГӀОДУН СВАКАРАЛГИ КВАНДЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Кто устал танцевать — за еду, и кто устал плакать — за еду."}], "examples": [{"av": "— Дуда рагӏичӏищ, кьурдун свакаралги кванде, гӏодун свакаралги кванде,— ян умумузул кици.", "ru": "— Ты разве не слышал поговорку предков: кто устал танцевать — принимается за еду, и кто устал плакать — тоже за еду.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 170}
{"phrase": "КЬУРУ ГӀАДАВ БИХЬИНЧИ", "senses": [{"translation": "крепкий, здоровый; бравый", "literal": "подобный скалё мужчина"}], "examples": [{"av": "Кьурарал михъал тарав Кьуру гӏадав бихьинчи...", "ru": "Усы иодкрутивший Бравый мужчина...", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}], "page": 170}
{"phrase": "КЬУРУ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "не дрогнув, крепко", "literal": "как скала"}], "examples": [{"av": "Рагъул цебесеб кьерда кьуру гӏадин чӏаразул, Хобазда занал руго чӏор битӏараб кьерда чӏун.", "ru": "Стоят памятники вечно Тем, кто стоял впереди как скала.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 171}
{"phrase": "КЬУЧӀ ЛЪЕЗЕ", "variants": ["ТӀАМИЗЕ"], "senses": [{"n": 1, "translation": "заложить фундамент", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "положить начало чему-л."}], "examples": [{"av": "ЧӀахӏиял хӏалтӏабазе Кьучӏ лъезе унеб буго.", "ru": "Большим делам Начало положить.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 171}
{"phrase": "КӀАЛ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "задеть, поддеть кого л.", "literal": "укусить"}], "examples": [{"av": "Бищунго нахъегӏанаб хъорсол гьойица дида кӏал базе бегьула.", "ru": "Меня может задеть всякий, даже уличная собака укусит", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 171}
{"phrase": "КӀАЛ БАХЬИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "лицемер", "literal": "белый рот"}], "examples": [{"av": "КӀал бахьин буго ни, махьида жаниб Бахчараб чороклъи лъида бихьилеб?", "ru": "У лицемера кто же заметит Спрятанное в сердце зло?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 171}
{"phrase": "КӀАЛ БИЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "разговориться", "literal": "рот развязать"}], "examples": [{"av": "Бухьун букӏараб кӏал ахирги бичана дица.", "ru": "В конце концов я разговорился.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Севералда бугеб дир милъиршо"}], "page": 171}
{"phrase": "КӀАЛ БИЧЧАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "разговеться"}, {"n": 2, "translation": "распустить язык, дать волю языку", "equiv": "approx", "literal": "рот"}], "page": 171}
{"phrase": "КӀАЛ БОГӀОЕ ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "молчать; держать язык за зубами", "literal": "оставить рот для хлеба"}], "examples": [{"av": "— Гьа гӏелин, кӏалги богӏое тун, хӏалтӏе,— ян ахӏана ХӀайбулагьица руччабазде.", "ru": "— Хватит, замолчите и продолжайте работать,— прикрикнул Хайбулла на женщин.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 171}
{"phrase": "КӀАЛ БУГЕВ ГЬАКИДА, ГЬАКИЛ БЕТӀЕРГЬАН ЛЪЕЛГО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Умный на арбе, а хозяин арбы пешком."}], "examples": [{"av": "Гьединаб жоялда магӏарулаз абула, ГӀабдулгӏазиз: «КӀал бугев гьакида, гьакил бетӏергьан лъелгои», — ян.", "ru": "На это горцы говорят, Абдулазиз: «Умный на арбе, а хозяин арбы пешком».", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 172}
{"phrase": "КӀАЛ БУХӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обжечься, обжечь что-л.", "literal": "рот сжечь"}], "examples": [{"av": "ХӀанчӏе абе бокьарас КӀал бухӏизе гьабила.", "ru": "Пусть попробует, кто хочет — Обожгу тому я рот.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Кьагӏрил тӏегь"}], "page": 172}
{"phrase": "КӀАЛ ГЬАЦӀУЕ ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "не болтать лишнего; придержать язык", "equiv": "approx", "literal": "рот оставить для мёда"}], "examples": [{"av": "Инсуда рагӏани, дос гӏдиб абилеб? Унти ккела досда, кӏал гьацӏуе те!", "ru": "Услышит отец, что скажет он? Убьёт он тебя, попридержи язык!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 172}
{"phrase": "КӀАЛ ГЬИКЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "обвинять, попрекать кого-л."}, {"n": 2, "translation": "мучить кого-л."}], "examples": [{"av": "... кӏиго цӏадуда гьоркьове ккарав Шайих Пари-фида кӏалал гьикъизе лъугьана, дуцадила ургъунго ахӏун вугила гьев.", "ru": "... Шайих-Арифа обвиняли в том, что он специально пригласил его.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}, {"av": "Карандаса тӏечеӏеб лъимерги рехун Лъикӏго йикӏа абун, кӏал гьикъун тана.", "ru": "Измучил и бросил меня С грудным ребёнком на руках.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 172}
{"phrase": "КӀАЛ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "соблюдать [мусульманский] пост", "literal": "рот держать"}], "page": 172}
{"phrase": "КӀАЛ КЪАЙ", "interjection": true, "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "замолчи!, заткнись!", "literal": "закрой рот!"}], "page": 173}
{"phrase": "КӀАЛ КЪОТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "быть при смерти; дышать на ладан", "equiv": "approx", "literal": "рот отрезать"}], "page": 173}
{"phrase": "КӀАЛ КЬАБГӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "ругать, хулить кого-л.", "literal": "ртом бить"}], "examples": [{"av": "Биччанте, цинциналда кӏал кьабгӏун какдолев вукӏинчӏого, кучӏдузде вуссине ХӀасанилав.", "ru": "Пусть Хасанилав лучше пишет стихи, чем ругать то одно, то другое.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 173}
{"phrase": "КӀАЛ РАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "развязать язык", "literal": "рот открыть"}], "page": 173}
{"phrase": "КӀАЛ ЦЕБЕ ККЕЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "опередить кого-л. в разговоре", "literal": "ртом вперёд оказаться"}], "examples": [{"av": "— Эбелалъ вас гьавуна, дада, вас гьавуна! — ян кӏал цебе ккезабуна дицаги.", "ru": "— Мама родила мальчика, папа, мальчика! — постаралась я опередить всех.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 173}
{"phrase": "КӀАЛ ЦУРАБ", "senses": [{"translation": "около, рядом, близко", "literal": "ртом коснувшись"}], "examples": [{"av": "Муи гьеб заманалда яхуней йиго хьопил балалъан гӏодоре рачӏунел нухлул, росда к Ӏа л цураб цо свере-лалде.", "ru": "В это время Муй поднималась по тропинке к повороту, сразу за которым находилось село.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 173}
{"phrase": "КӀАЛ ЦӀОРОЯВӀ", "senses": [{"translation": "чтоб язык твой отсох!", "literal": "замёрз!"}], "examples": [{"av": "— Хъуре, къоролзаби! ЦӀалкӏе, кӏал цӏородалӏ Нуж гӏадал борхьал нижер заманаялъе камун гьечӏе-лин!", "ru": "— Болтайте, вдовушки! Есть тепёрь пища для ваших сплетен. Перемывайте косточки, чтоб языки ваши отсохли!", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 173}
{"phrase": "КӀАЛ ЦӀУРАБ РАГӀИ", "senses": [{"translation": "веское слово", "literal": "рот заполнившее слово"}], "examples": [{"av": "Дуца щайха эсда, гьардухъанасда, кӏал цӏураб рагӏи абичӏеб?", "ru": "Почему ты не сказал этому попрошайке веского слова?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 173}
{"phrase": "КӀАЛ ЧОРОК", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "сплетник", "literal": "человек с грязным ртом"}, {"n": 2, "translation": "сквернослов, похабник"}], "page": 174}
{"phrase": "КӀАЛ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "припасть к чему-л.", "literal": "рот бить"}, {"n": 2, "translation": "ударить по лицу"}], "examples": [{"av": "Мугӏрул кӏул-кӏулел иццал, КӀал чӏвазе анищ гьанже.", "ru": "К холодным горным родникам Припасть бы губами сейчас.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}], "page": 174}
{"phrase": "КӀАЛ ЧӀЕЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заткнуть рот кому-л.", "literal": "рот остановить"}], "examples": [{"av": "— Бачӏинахъего жаваб кьелин, тӏоцебесеб гъоб каламалъе, дур гьеб Салихӏил жергъен гӏадаб жвар-гъолеб кӏал чӏезабизе.", "ru": "— Отвечу тебе сразу, чтоб заткнуть твой болтливый рот, подобный бубну Салиха.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 174}
{"phrase": "КӀАЛАГЪОРКЬЕ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "потерять голову", "literal": "ничком упасть"}], "examples": [{"av": "Къаси сардил хӏалкӏолъи Сихӏру гьабе ракӏалъе, Дун гьаб рокьул кӏотиналъ КӀалагъоркь чӏвазе гурин.", "ru": "О, лунная ночь, Силы мне дай, Голову не потерять бы От любви такой.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 174}
{"phrase": "КӀ АЛ АЛДА КӀУЛАЛ РАЗЕ", "senses": [{"translation": "держать язык за зубами", "literal": "на рот замок повесить"}], "examples": [{"av": "Амма кӏалалда кӏулал ран чӏезе кӏвеладай нужеда?", "ru": "Не можете ли вы держать язык за зубами?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 174}
{"phrase": "КӀАЛАЛДА МУГЬРУ ЧӀИАЗЕ", "senses": [{"translation": "держать язык за зубами", "equiv": "approx", "literal": "на рот печать поставить"}], "examples": [{"av": "— КӀоларо кӏалалда мугьру чӏвазе, — ян абуна ГӀумалатица,— дица нужее бицина дагьаб цебегӏан дирго ккараб.", "ru": "— Не могу молчать,— сказал Умалат,— я вам расскажу, что со мной недавно пр’иключилось.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 174}
{"phrase": "КӀАЛАЛДА ТАКЪВА ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "звёзд с нёба не хватает", "equiv": "approx", "literal": "на рту подковы не имеющий"}], "examples": [{"av": "Цогидаб жоялъул бицине цо кӏудияб гьунар гьечӏев, абухъего кӏалалда такъва гьечӏев чи вуго Тажудин.", "ru": "Тажудин не был мастером говорить о чём-нибудь другом, как говорят, звёзд с нёба не хватал.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 175}
{"phrase": "КӀАЛБИЧЧАНКЪО", "senses": [{"translation": "ураза-байрам (религиозный праздник у мусульман)", "literal": "день освобождения рта"}], "examples": [{"av": "Ункъачо Жамилатица кӏалбиччанкъо букӏа, байрам КЪО букӏа, «дир вацасул яс, дир месед гӏадай нус»,— ан рукъое ячун сайгъатал кьолаан Парихание.", "ru": "Будь то праздник или ураза-байрам, тётя Жами-лат всегда одаривала Парихан, приговаривая: «Моя дорогая племянница, золотая моя невестка».", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 175}
{"phrase": "КӀАЛГИ БАХЬИН ГЬАБУН, МАХЬАГИ ЧӀЕГӀЕР ГЬАБУН", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Ртом бёлый, сычугом чёрный (о лицемере)."}], "examples": [{"av": "Дида лъалеб букӏинчӏо кӏалги бахьин гьабун, махьаги чӏегӏер гьабун гьев вукӏин.", "ru": "Я не знала, что он такой лицемер.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 175}
{"phrase": "КӀАЛДИБ БУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "вертеться на языкё", "literal": "быть во рту"}], "page": 175}
{"phrase": "КӀАЛДИБ ГЬОЦӀО ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "грубый, бестактный", "literal": "не имёющий во рту мёда"}], "page": 175}
{"phrase": "КӀАЛДРӀБ ГӀАЖАЛ ГЪУН", "senses": [{"translation": "идя навстрёчу смёрти", "literal": "держа смерть во рту"}], "page": 175}
{"phrase": "КӀАЛДИБ ЛЪИМ ККУН", "senses": [{"translation": "вне себя от радости, с вооду-шевлёнием, с удовольствием", "equiv": "approx", "literal": "во рту воду держа"}], "examples": [{"av": "— ЦӀолболги пихъилги ахазе багъилаб хьин-даллъиги нилъер! — абун кӏалдиб лъим ккун, рехсолел рукӏана ХӀасанбегица букӏинисеб динияб пачалихъалъул, жибго жиндаго чӏараб Дагъистаналъул бечелъаби.", "ru": "— И земля у нас прекрасная для садов и вино градников! — с воодушевлёнием пересчитывает Гасан-бёг богатства, которые ждут самостоятельный религиозный Дагестан.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 175}
{"phrase": "КӀАЛДИБ МАЦӀ БЕЧЕДАВ", "senses": [{"translation": "красноречивый; талантливый", "literal": "во рту язык богатый"}], "examples": [{"av": "КӀалдиб мацӏ бечедав шигӏрудул эмен, Улка-ракь чӏухӏизе чӏаго хутӏаги!", "ru": "Талантливый поэт, живи, Пусть Родина тобой гордится!", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 176}
{"phrase": "КӀАЛДИБ МАЦӀ ЦӀОРОЗЕ", "senses": [{"translation": "ж язык отнялся", "literal": "во рту замёрз"}], "examples": [{"av": "Гьесда ккана жиндир кӏалдиб мацӏ цӏорон гӏунун анилан.", "ru": "У него было такое чувство, будто язык отнялся.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 176}
{"phrase": "КӀАЛДИБ НАЦӀ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "умирать с голоду; класть зубы на полку", "equiv": "approx", "literal": "во рту вши появились"}], "examples": [{"av": "ХӀукуматалъул бетӏерлъуде живго ккани, цогидаб халкъ кӏалдиб нацӏ бан холеб бугониги, ургъел гьечӏо гьесие.", "ru": "Ёсли сам окажется на высоком посту, ему наплевать, что народ живёт впроголодь.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 176}
{"phrase": "КӀАЛДИБ РАГӀИ БИЖИЗЕ", "senses": [{"translation": "обрести дар рёчи, вымолвить слово", "literal": "во рту слово выросло"}], "examples": [{"av": "— Гъвалида лълъар бижаниги, гьесул кӏалдиб цо рагӏи бижилеб батани, тамаша буго,— ян гаргадулаан гьев.", "ru": "— Удивительно, он и слова не вымолвит, ёсли даже мир перевернётся вверх дном,— говорил он.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 176}
{"phrase": "КӀАЛДИБ ХӀАЦӀУ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "слюнки текут", "equiv": "approx", "literal": "слюна во рту появилась"}], "page": 176}
{"phrase": "КӀАЛДИБ ЦӀА ККУН", "senses": [{"translation": "стремительно, в порыве", "literal": "держа во рту огонь"}], "examples": [{"av": "КӀалдиб цӏа ккун араб, «цӏар рагӏараб бо», ЦӀорораб лъим гьекъон, рокъой буссана.", "ru": "«Доблестное войско», Что умчалось как на крыльях, Вскоре домой вернулось ни с чем.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 176}
{"phrase": "КӀАЛДИБЕ БЕГЬАНИ, КИЛИЩ ХӀАНЧӀУЛАРЕВ", "senses": [{"translation": "мягкий, застенчивый, робкий", "literal": "в рот сунутый палец не кусает"}], "examples": [{"av": "— КӀалдибе бегьани килищ, хӏанчӏуларей, бече гӏадай Субхӏанатил циндаго лъугьарай бацӏ йихьи-чӏищ?", "ru": "— Смотрите, из робкой как телёнок Субханат какая вдруг выросла волчица?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 176}
{"phrase": "КӀАЛДИБЕ ГЬОЦӀО ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "ласкаться, подлизываться к кому-л.", "literal": "в рот наливать мёд"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛДИБЕ КИЛИЩ БЕГЬИЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "класть палец в рот"}], "examples": [{"av": "— ГӀемер кӏалдибе килищ бегьани, гӏанкӏуялъул кӏалдирги гажал рижулилан абуларищха умумуца.", "ru": "— Ёсли без конца класть палец в рот, то и у курицы могут вырасти зубы,— говорят наши предки.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛДИБЕ ККАГИ БАЛ АР ГӀЕЧӀ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Пусть красное яблоко в рот упадёт."}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛДИБЕ ЛЪИМ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "набрать в рот воды", "equiv": "exact"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛДИБЕ РАГӀИ БАЧӀИНЧӀОГО ЛЪУГЬИНЕ", "senses": [{"translation": "по терять дар речи; язык не повернётся сказать", "literal": "в рот слово не приходит"}], "examples": [{"av": "Аминат гьурмалъа багӏарлъана, гьерӏ нечон, кӏалдибе рагӏи бачӏунарого лъугьана.", "ru": "Аминат покраснела, смутилась, словно язык про-глотила.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛДИСА БАХЪУН КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "поделиться с кем-л., отдать последний кусок", "literal": "отдать, вынув изо рта"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛДИСА ВАХЪУНГУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "стать притчей во языцех, быть [у всех] на устах", "equiv": "approx", "literal": "изо рта не выхо-дить"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛДИСА ЦӀА ПАРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "оскорбить кого-л., срывать гнев на ком-л.", "literal": "изо рта огонь вырывается"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛЗУЛ ЖУГЬА", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "слово; вздох"}], "examples": [{"av": "Цо дур кӏалзул жугьа жаваблъун щвани, Щобда байрахъ чӏвала чӏахъа рокьиян.", "ru": "Ёсли б хоть слово услышать от тебя, В честь любви воздвиг бы памятник я.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛКЪОТӀИЯЛДЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "ссориться", "literal": "устроить перепалку"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛ-КӀАЛ ЧӀВАН", "senses": [{"translation": "настежь"}], "examples": [{"av": "Цогияб рахъалдасан кӏал-кӏал чӏван руго нуцӏби.", "ru": "С другой стороны настежь открыты двери.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 177}
{"phrase": "КӀАЛ-МАЦӀ БУКАРИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "разводить тары-бары; чесать язык", "literal": "рот-язык чешется"}], "page": 178}
{"phrase": "КӀАЛ-МАЦӀ ККВЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "потерять дар речи", "equiv": "approx", "literal": "рот-язык держать"}, {"n": 2, "translation": "умереть; уйти из жизни"}], "examples": [{"av": "Нагагь чияр ракьда кӏал-мацӏ ккунани, КӀаркьазукье базе босилин ракьан.", "ru": "Ёсли вдруг на чужбине умру я, Горсть земли родной я возьму с собой.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 178}
{"phrase": "КӀАЛ-МАЦӀ ЦӀОРОЗЕ", "senses": [{"translation": "лишиться дара речи; язык отнялся", "literal": "рот-язык замёрз"}], "page": 178}
{"phrase": "КӀАЛУЛ ГЬУРИ БИЧЧАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "враждовать с кем-л., строить козни кому-л.", "literal": "изо рта ветер пус-тить"}, {"n": 2, "translation": "осуждать кого-л., наговаривать на кого-л."}], "examples": [{"av": "Эбел, элхъичиян, хьитал кӏодоян, КӀалул гьури биччан, гьудул какуге.", "ru": "Мама, не осуждай моего друга за то, Что он табунщик и в больших чарыках.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 178}
{"phrase": "КӀАЛУХЪ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "вспомнить", "literal": "до рта дойти"}, {"n": 2, "translation": "попасть кому-л. на язык, быть [у всех] на устах", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Доб кьурул ссаналъул бицен гьабила, Берцинаб мацӏ бицун релъа-рохила, Дида, гьеб кидаго кӏочон теларо, Дица гьеб кидаго кӏалухъ бахъила.", "ru": "Вспомним о том скалистом перевале. Повеселимся, как бывало. Никогда об этом я не забуду. Всегда я это буду вспоминать.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 178}
{"phrase": "КӀАЛУХЪ ВАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "обсуждать кого-л.; быть [у всех] на устах", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "ГӀадамаз жив гьелъул рахъалъ кӏалухъ вахъизе къваригӏун букӏинчӏо гьасие, гьелде регӏунги вукӏинчӏо гьав.", "ru": "Он не хотел, чтобы его имя было у всех на устах, ему было сейчас не до этого.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 178}
{"phrase": "КӀАНЦӀИЗЕ БАКӀ ТАГӀИНЕ", "senses": [{"translation": "не находить себе места, волноваться, беспокоиться; быть в трудном положении", "literal": "место для прыжка потерять"}], "examples": [{"av": "КӀанцӏизе бакӏ тӏагӏарай Врӏка мукӏураб кету кинигин аскӏое ячӏун, чвархъ-мархъан Мустӏапада цее накабиги чӏван чӏана.", "ru": "Вика, которая не находила себе мёста, подошла к Мустафе, как преданная собака, и бросилась на колени перед ним.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 179}
{"phrase": "КӀАРКЬАБИ БАГӀАРЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "смутиться", "literal": "щёки покраснели"}], "examples": [{"av": "Ясалъул кӏаркьаби багӏарлъана, амма имгӏаласда гьеб бихьичӏо.", "ru": "Девушка смутилась, но дядя не заметил ничего.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 179}
{"phrase": "КӀВАР ГЬАБИЗЕ", "variants": ["БУССИНЕ"], "senses": [{"translation": "придавать значение чему-л., обратить внимание на что-л.; заботиться, беспокоиться о ком-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Букӏана балъгояб цо кӏодолъиялъ, КӀвар жиндего гьесул буссине гьабун,", "ru": "Какая-то гордость тайная Обратила его внимание на себя.", "author": "Адалло", "source": "Наслабаз наслабахъе"}], "page": 179}
{"phrase": "КӀВАР КЬУН", "senses": [{"translation": "внимательно, старательно", "literal": "отдав внимание"}], "examples": [{"av": "Гьав цӏороберал рарав гьалъухъги кӏвар кьун валагьулев вукӏана.", "ru": "Этот очкарик очень внимательно рассматри вал её.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 179}
{"phrase": "КӀИГО БАЛАГЬ ТӀАДЕ ККАНИ, БИГЬАЯБ ТӀАСА БИЩЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Из двух зол выбирай меньшее", "literal": "более лёгкое"}], "page": 179}
{"phrase": "КӀИГО ГЬУМЕР БУГЕВ", "senses": [{"translation": "двуличный, лицемерный; двуликий Янус", "equiv": "approx", "literal": "имеющий два лица"}], "examples": [{"av": "Чвантиниб зар букъун, тӏасан кӏал гьимун, КӀиго гьумер бугел руго сверулел...", "ru": "Со злостью в сердце, с улыбкой на лице Ходят по земле лицемеры...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 179}
{"phrase": "КӀИГО ЛЪЛЪЕЛ КЪАТӀРА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как две капли воды; на одно лицо", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Цоцазда релълъаралги руго кӏиго магӏил горо гӏадин, кӏиго лълъел къатӏра гӏадин.", "ru": "Они похожи, как две слезинки, как две капли воды.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 180}
{"phrase": "КӀИГО ЧИ ХӀИНКЪАРАБ ЯРАГЪ", "senses": [{"translation": "старое оружие", "literal": "двоих испугавшее"}], "examples": [{"av": "КӀиго ЧИ хӏинкъараб ярагъгун вачӏун, Магъулаца лъуна цер гьунеб каратӏ.", "ru": "Придя со старым оружием, И Магула выстрелил, убив наповал.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 180}
{"phrase": "КӀИГО ЧӀУЖУ — КӀИГО ТУШМАН", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Две жены — два врага."}], "page": 180}
{"phrase": "КӀИГЪЕЖ ГЬАБУН", "senses": [{"translation": "изо всех сил, что есть силы", "literal": "плечом подпирая"}], "examples": [{"av": "Бригадирин вугоха ав. Вукӏани щиб, кӏигъеж гьабун баччула хӏалтӏи.", "ru": "Он считает себя бригадиром. Но тем не менее очень старается и всю работу берёт на себя.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 180}
{"phrase": "КӀИГӀАРКЬЕЛАБ МАЦӀ", "senses": [{"translation": "длинный язык; острый (злой) на язык", "equiv": "approx", "literal": "двужиль-ный"}], "page": 180}
{"phrase": "КӀИХӀИ ВОРЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "убить Бадиб бетаяб гулла", "literal": "навылет пройти"}], "examples": [{"av": "Махӏач кӏихӏи ворлъизе, Мун киндай барахщичӏеб?", "ru": "О, злосчастная пуля. Как ты смела убить Махача?", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 180}
{"phrase": "КӀИЦӀУЛ КАК ГӀАКӀА АХӀУЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Дважды к намазу не призывают. Глухому поп две обедни не служит.", "equiv": "approx"}], "page": 180}
{"phrase": "КӀИЧӀ БИТӀИЗЕ", "variants": ["ТӀАМИЗЕ"], "senses": [{"translation": "ставить капкан; брать на прицел; устроить засаду"}], "examples": [{"av": "Чанги хвалилаб балагьалъ гъоркьчӏел гьабуна гьесда, чанго кӏичӏ битӏана бандитаз гьасие.", "ru": "Смерть несколько раз подстерегала его, враги устраивали ему засады.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Рихьуларел лъалкӏал"}], "page": 180}
{"phrase": "КӀКӀУЙ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "курить", "literal": "дым выпускать"}], "examples": [{"av": "Кивеха гьанже цо хӏалхьезегӏан кӏкӏуй бахъизе имев, Дагӏада вихьуларелъуве, рагӏуларелъуве.", "ru": "Уйти бы в такое место, где тебя никто не найдёт, покурить от души, отдохнуть.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 181}
{"phrase": "КӀКӀУЙДУЛ НАКӀКӀ ЛЪУГЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "накурить", "literal": "из дыма тучу образовать"}], "examples": [{"av": "Председателас иргадал бер щвезабуна танхьил кӏкӏуйдул накӏкӏ лъугьараб, гьитӏинабго рокъор гӏодор чӏарал бихьиназдеги.", "ru": "Председатель окинул взглядом мужчин, которые накурили и теперь сидели как бы в дымке.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 181}
{"phrase": "КӀОДО ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "возвеличивать, воспевать что-л.; сильно преувеличивать; делать из мухи слона", "literal": "дёлать большим"}], "examples": [{"av": "Жакъа хирияб къо кӏодо гьабизе, КӀодоэбел хваял, дун йиччаларищ?", "ru": "Воспеть сегодня столь светлый день, Не позволите ли, дорогие, мне?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 181}
{"phrase": "КӀУДИЯБ ГЪОТӀОЛ КЬАЛБАЛГИ РИЦЦАТАЛ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "у большого дерева корни толстые."}], "page": 181}
{"phrase": "КӀУДИЖ ГЬЕЦӀО ГЬИТӀИНАБ КВАРТӀИЦА БЕКУЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "И маленький молоток разбивает большой камень."}], "page": 181}
{"phrase": "КӀУДИЯБ ДАРАН", "senses": [{"translation": "бракосочетание", "literal": "большой торг"}], "page": 181}
{"phrase": "КӀУДИЯБ КЪАГӀИДАЯЛЪ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "важно, гордо; знай наших!", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "КӀудияб къагӏидаялъ къвакъвадилей йикӏана гурищ, чӏанкӏарал чагӏийилан...", "ru": "С большой важностью болтала, мол, крепкие люди...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 181}
{"phrase": "КӀУЛАЛ РАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "скрыть что-л.", "literal": "замки повесить"}], "examples": [{"av": "Щай балъго гьабилеб харабаздаса, Сундуй гӏоло телеб гӏазаб кӏулал ран.", "ru": "К чему скрывать от стариков, И делать тайну из страданий.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 181}
{"phrase": "КӀУТӀБИ РУКЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "теряться", "literal": "губы кусать"}], "examples": [{"av": "— Лъалищха?.— ян щаялиго цабзаз рукъана Асадулагьица кӏутӏби.", "ru": "— Знаешь?..— Асадула почему-то растерялся.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 182}
{"phrase": "КӀУТӀБУЗДА КӀУЛАЛ РАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "держать язык за зубами; язык плохо подвешен", "equiv": "approx", "literal": "на губы замок повесить"}], "examples": [{"av": "Амма гьарула, гьудул, пашманлъуге КӀутӏбузда кӏулал рарав вижунан.", "ru": "Друг мой, не печалься, Что родился ты молчуном.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 182}
{"phrase": "ЛАБАЛЛЪУДА ХУР ГЬАБУГЕ, ЛЪАРАЛ РАГӀАЛДА РУКЪ ГЬАБУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "На откосе не делай пашню, у воды не строй дом."}], "page": 182}
{"phrase": "ЛАГЪ ГӀАДИН ХӀАЛТӀЕ, ХАН ГӀАДИН КВАНАЙ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Работай как раб, ешь как хан."}], "page": 182}
{"phrase": "ЛАГЪЗАЛЛЪУН ГЬАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "сделать рабами; брать в рабство", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Амма зулмучиясе хӏелхӏедулел, хӏалихьатал гӏадамал тӏаса лъугьун тезе, нахъе хутӏарал гьелги жиндиего мукӏурал лагъзаллъун гьаризе.", "ru": "Но угнетатель решил простить льстивых и подлых, а оставшихся сделать своими рабами.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 182}
{"phrase": "ЛАГЪЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "быть рабом чего-л.; подчиняться, покоряться чему л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Гьале, гьаб хазинаги кье, танкаби гьаризе гӏарцухъ бичеян, дида тӏокӏаб гьалъие лагълъи гьабизе кӏоларо,— ян абуна ГӀатӏинаца.", "ru": "— Вот эти драгоценности тоже берите, хватит быть их рабом, обменяйте их на деньги, чтобы делать танки,— сказала Патина.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 182}
{"phrase": "ЛАГЪЛЪИЯЛЪУЛ ГЪАМУТАЛ", "senses": [{"translation": "оковы рабства", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Канлъи-лъай кьун гӏуцӏана, Бецӏаб зулму борхана, Лагълъиялъул гъамутал Дуца гъургъурун рана.", "ru": "Всем людям на земле Счастье ты принёс. Оковы рабства Ты разорвал.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 183}
{"phrase": "ЛАЖБАР БАХИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "обелить кого-л.", "literal": "краской покрыть"}, {"n": 2, "translation": "замести следы"}], "page": 183}
{"phrase": "ЛАЗАТБАХЪИ БУКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "причинять кому-л. беспокойство", "literal": "неприятности доставлять"}], "examples": [{"av": "— Нижее нужер лазатбахъи букӏине гьечӏо, гьелъул гӏаксалда пайдаяб гӏакълу щвезеги бегьула,— янги абун гьес ниж гӏодор чӏезаруна.", "ru": "— Вы не причиняете нам никакого беспокойства, наоборот, это даже на пользу,— усадил он нас.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Квартӏил кӏутӏи"}], "page": 183}
{"phrase": "ЛАЗАТБАХЪИ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "портить кровь кому-л.; стоять поперёк горла у кого-л.", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гурого росулъ тун гьев цӏунизе Пусмание захӏмалъила, щиб лъалеб лъицаниги тӏасан гӏарзги гьабун, гьев сабаблъун гьасиеги лазатбахъи ккезе бегьула.", "ru": "Иначе Осману трудно будет уберечь его в ауле, кто знает, может кто-нибудь донесёт, и ему же будут неприятности.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 183}
{"phrase": "ЛАЙЛА БАЧИНЕ", "senses": [{"translation": "петь колыбельную, баюкать", "equiv": "exact"}], "page": 183}
{"phrase": "ЛАНГАЛ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оставить след", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дир ракӏ чӏун буго бакъул чӏораз реэдун гурони, гӏадамасул биялъ тӏокӏаб гьезда лангал лъеларин, гӏощтӏол балалъги тӏухьидул гуллицаги тӏокӏаб киданиги гьезул каранда ругъун лъезе гьечӏилан.", "ru": "Я уверен, что, кроме солнечных лучей, не коснётся их груди ни лезвие топора, ни свинцовая пуля, не прольётся человеческая кровь.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 183}
{"phrase": "ЛАХӀ БАКЬУЛЪ", "senses": [{"translation": "точно в цель; не в бровь, а в глаз", "equiv": "approx"}], "page": 184}
{"phrase": "ЛАХӀГӀАН ЧӀЕГӀЕРАБ ГЬЕРЕСИ", "senses": [{"translation": "гнусная ложь", "literal": "чёрная как сажа ложь"}], "examples": [{"av": "— Лахӏгӏан чӏегӏераб гьереси буго! — ян хехдарана эбелалъул гьаракь.", "ru": "— Гнусная ложь! — задрожал мамин голос.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 184}
{"phrase": "ЛАХӀДУЯЛЪУЙ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "унести [с собой] в могилу", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Мун божа, Мустӏапаца Мусруялда гъорлъ жемун Жиндирго бахӏарчилъи Лахӏдуялъуй босила.", "ru": "Ты знай, что Мустафа Храбрость свою Вместе с собой В могилу унесёт.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 184}
{"phrase": "ЛАХӀМАГЬАРИ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "тайно бракосочетаться (т. е. не в загсе)", "literal": "обвенчаться по-чёрному"}], "examples": [{"av": "Будун, дибир ахӏун, лахӏмагьари лъун, Лъабго рикьиялде кьуна росасе.", "ru": "Муэдзина пригласив и дибира, Тайным браком сочетались.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "Апараг"}], "page": 184}
{"phrase": "ЛОЛЕН ГӀАДИН РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "свалить наземь", "literal": "как молотильную доску"}], "examples": [{"av": "Иваница ботӏрода тӏад тункӏил гъундагъги бан цо фашист, лолен гӏадин рехизавуна.", "ru": "Иван свалил фашиста наземь, ударив прикладом по голове.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 184}
{"phrase": "ЛУМА ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "образумить кого-л."}], "page": 184}
{"phrase": "ЛЪАБМОЦӀИЛ КӀАЛ ККУРАВ МУЪМИНЧИ ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "худой, еле-еле душа в теле, в чём только душа держится", "literal": "как бедняк, постившийся три месяца подряд"}], "page": 185}
{"phrase": "ЛЪАВУДАСА ИНЕ", "senses": [{"translation": "потерять сознание"}], "page": 185}
{"phrase": "ЛЪАВУДЕ ВАЧӀИНЕ", "senses": [{"translation": "-- прийти в сознание, в себя", "equiv": "exact"}], "page": 185}
{"phrase": "ЛЪАГӀЕЛГӀАН ХАЛАТАБ СОРДО", "senses": [{"translation": "ночь, долгая как год"}], "examples": [{"av": "Лъагӏелгӏан халатаб хасалил сордо, Кидалдай рогьинеб, гьардарав аллагь?", "ru": "Ночь, долгая как год, О всевышний, кончится когда?", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 185}
{"phrase": "ЛЪАДИ ЙИЧЧАН ТЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "развестись с женой", "literal": "жену отпустить"}], "examples": [{"av": "Гьиматица лъади лъималги рачун, Йиччан тун къватӏие йитӏун рагӏула.", "ru": "Говорят, Гимбат вместе с детьми Жену свою выгнал.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кватӏун бараб цӏад"}], "page": 185}
{"phrase": "ЛЪАДИ ЛЪИКӀАВ ЛЪИКӀ ВУГО, ЛЪАДИ КВЕШАВ КВЕШ ВУГО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "У кого жена хорошая — хорошо живёт, у кого плохая — плохо."}], "page": 185}
{"phrase": "ЛЪАЙ БОРХИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "совершенствовать знания; набираться ума-разума"}], "examples": [{"av": "Цохӏо Аминатида гурони лъалароан къаси-къаси столалда нахъа гӏодовги чӏун цӏалдон, жиндирго лъай борхизабизе гьес бахъулеб жигаралъул рахъ.", "ru": "Одна Аминат знала, как он по ночам, сидя за столом допоздна, старался совершенствовать свой знания.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 185}
{"phrase": "ЛЪАЙ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "учиться; набираться ума", "equiv": "approx", "literal": "взять знание"}], "examples": [{"av": "Сверухъ ругел росабалъа рачӏун гӏадатал магӏарулазул лъимал рукӏунаанила лъай босулел гьесда аскӏор.", "ru": "У него учились дети простых горцев из близлежащих аулов.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 185}
{"phrase": "ЛЪАЙ ЛЪАРАБ КЪОЯЛДАСА", "senses": [{"translation": "с детства, с малых лет", "literal": "с того времени, как стал сознавать"}], "examples": [{"av": "Хъвараб гурони бихьиларилан гурищ дида малъулеб бугеб лъай лъараб къоялдаса нахьего?", "ru": "Судьбы не избежать, разве не этому учат меня с детства?", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪАЛАРИЛАН АБИ — КӀАЛЗУЕ БИГЬАЛЪИ, КӀО ЛАРИЛАН АБИ — ЧОРХОЕ БИГЬАЛЪИ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Сказать «не знаю» — рту легче, сказать «не могу» — телу легче."}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪАЛАРОГИ КӀОЛАРОГИ - КӀИЯБГО БИГЬАЯБ ЖО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "«Не знаю» и «не могу» — легче всего сказать."}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪАЛКӀ КЪОСАРАБ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как в воду канул, и след простыл", "equiv": "approx", "literal": "потерявший след"}], "examples": [{"av": "Дур лъалкӏ къосараб мех, ХӀохь къотӏараб мех,— Къоялккун, сагӏталккун, Рикӏкӏана дица.", "ru": "С тех пор, как не стало тебя, И дыхания твоего не слышу — Все дни и часы высчитаны мной.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪАЛКӀ ТӀАГӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "исчезнуть, скрыться, удрать; замести следы", "equiv": "approx", "literal": "след потерять"}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪАРАЛЪА КЪВАТӀИВЕГИ ВАХЪУН, ГӀУРУЛЪЕ ЛЪУГЬИНЁ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Из ручья выйти и в речку полезть. Из огня да в полымя."}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪАРАЛЪЕ РЕХАРАБ ЧӀИМИХ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "бесследно, напрасно", "literal": "как камушек, брошенный в рёчку"}], "examples": [{"av": "Валлагьги ана ункъо сон, лъаралъе рехараб чӏимих гӏадин, чӏалгӏаде речӏчӏараб чӏор гӏадин.", "ru": "Четыре года прошли бесследно, как песок сквозь пальцы.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪАРАХЪЕ ЩВЕЧӀОГО ХЬИТАЛ РАХЪУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не снимай обувь, пока не дойдёшь до речки. Не говори «гоп», пока не перепрыгнешь.", "equiv": "approx"}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪЕДА ГЬАБУРАБ НАКЪИШ ГӀАДИН", "variants": ["ХЪВАРАБ"], "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "толочь воду в ступе", "equiv": "approx", "literal": "как узоры на воде"}], "page": 186}
{"phrase": "ЛЪЕЛАЛ ХИЯЛАЗУЛ ЧОДА РЕКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "предаваться бесплодным надеждам, пустым мечтаниям", "literal": "сесть на лошадь пеших мечтаний"}], "examples": [{"av": "Дун гьудул, Мухӏамад, беццаб бадисан Гьечӏеб магӏу тӏезе лъугьунев гуро, Лъелал хиялазул чодаги рекӏун, Чияр гурхӏелалъухъ хӏакъдулев гуро.", "ru": "Друг мой, Магомед, я не стараюсь Лить слёзы, которых нет у меня, И поддавшись бесплодным надеждам, У людей жалости я не ищу.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏрузул тӏогьазда гӏазул бацӏцӏалъи"}], "page": 187}
{"phrase": "ЛЪЕЛЪАН КЪВАТӀИВЕ ВАККИЗЕ", "senses": [{"translation": "как из под земли вырасти", "literal": "из-под воды"}], "examples": [{"av": "Росда цебе бугеб лъарал рагӏалда лъел гӏертӏалги цӏун, гӏодор гьелги лъун, гара-чӏварулел, махсаро--хочӏалда релъа-рохун ясал рукӏаго, лъелъа къватӏиве ваккарав гӏадин, вачӏун тӏаде щвана чодул рекӏарав.", "ru": "На берегу быстрой речки, наполнив кувшины и поставив их, весело болтали девушки, когда прямо перед ними как из-под земли вырос всадник.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 187}
{"phrase": "ЛЪЕТӀА ТӀАД БЕЭНЛЪИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "не доходя до со знания", "literal": "как жир на воде"}], "examples": [{"av": "Мударисасда гӏакълуялъулъ разилъун гӏадин, гьев вуцӏухӏун чӏолаан, амма гьес бицунеб жо, лъетӏа тӏад беэнлъи гӏадин, тӏадго хутӏулаан, гъорлъ жуба-лароан.", "ru": "Он молчал, словно соглашаясь с учителем, но всё, что учитель говорил, не доходило до его сознания.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 187}
{"phrase": "ЛЪИКӀ ВУССАРАВ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "с приездом!, добро пожаловать!"}], "examples": [{"av": "Тохлъукьего машина бихьидал, дун дагьай йихха-на, лъикӏ вуссарав, ГӀалибег!", "ru": "Внезапно увидев машину, я растерялась: «С приездом, Алибёг!»", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 187}
{"phrase": "ЛЪИКӀ ГЬАЛУЛЕБ ХЬАГ", "senses": [{"translation": "ума палата, голова на плечах, светлая голова", "equiv": "approx", "literal": "хорошо кипящий котёл"}], "examples": [{"av": "— Гьав васасул хьаг лъикӏ гьалулеб буго. КӀудияв гӏалимчи вахъина,— ян абуна школалъул сторож Расулицагицин.", "ru": "— У этого мальчищки свётлая голова. Большим учёным будет,— говорит даже школьный сторож Расул.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 188}
{"phrase": "ЛЪИКӀ ЩВАРАВ", "senses": [{"translation": "добро пожаловать!, с приездом!"}], "examples": [{"av": "Къеркьей нижгун цолъун, ахӏе цадахъ кечӏ, Кидаго лъикӏ щварав, вац Назым ХӀикмет!", "ru": "Борись вместе с нами, вмёсте с нами пой, Всегда добро пожаловать, брат Назым Хикмёт!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 188}
{"phrase": "ЛЪИКӀАБ БИЦИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "подлизываться к кому-л., льстить кому-л.", "literal": "хорошее говорить"}], "examples": [{"av": "Гьанже Нупайсат щибаб къоялъ Ахӏмадида ха дуй йилълъун, гьесие лъикӏаб бицине лъугьана, ретӏел-кун босана, жиндирго васги рокъов чӏезе гьасул адаб-хъа-тир гьабуна.", "ru": "Тепёрь Нупайсат начала ходить за Ахмёдом, подлизываться к нему, покупала ему одёжду, и всё это из-за своего сьша, чтобы он оставался дома.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 188}
{"phrase": "ЛЪИКӀАБ РАГӀУЛ БАГЬА — КЬОЛОРАБ ЧУ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Цена хорошему слову — осёдланный конь."}], "page": 188}
{"phrase": "ЛЪИКӀАБ ХЪВАН БАТАГИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "пусть будет всё хорошо!", "literal": "пусть написанное [на роду] будет хорошее!"}], "examples": [{"av": "— Уха, яц, лъикӏаб хъван батаги, — ян чӏаралъуй Шумайсатги хутӏана.", "ru": "— Да, пусть всё будет хорошо,— Шумайсат осталась стоять на месте.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 188}
{"phrase": "ЛЪИКӀАБ ЧОЕ ЦО ЦӀАЛ, ЛЪИКӀАВ ЧИЯСЕ ЦО РАГӀИ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Хорошему коню — один удар, хорошему человёку — одно слово."}], "page": 188}
{"phrase": "ЛЪИКӀАБ-КВЕӀПАБ ЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "разбираться что к чему, по достоинству оцёнивать кого-л.", "literal": "хорошее и плохое знать"}], "examples": [{"av": "— Мун, ГӀатӏимат, гьанже дуего квешаб-лъикӏаб лъазе гӏечӏей чӏужу гуро! — ян абуна гьелъ босаде тӏадеги йорхулаго.", "ru": "— Ты должна уже разбираться, Патимат, что к чему! — сказала она, приподнимаясь на постели.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 188}
{"phrase": "ЛЪИКӀЛЪИ ГЬАБУРАСЕ ГЬЕБГИ ЖИНДИЕГО, КВЕШЛЪИ ГЬАБУРАСЕ ГЬЕБГИ ЖИНДИЕГО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто добро творит — всё для себя, кто зло — тоже для себя."}], "page": 189}
{"phrase": "ЛЪИЛГУН ПЕЧ КВАНАЛЕБАЛИ ЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "знать цену ко му-чему-л., разбираться в ком-чём-л.", "equiv": "approx", "literal": "знать, с кем ешь яблоко"}], "examples": [{"av": "—...сихӏирав чи вугила Исхӏакъ, гьесда лъалила лъилгун гӏеч кваналебали, — абун, жавабги кьун, гьимана.", "ru": "—...хитрый, мол, человек Исхак, он знает, с кем имеет дело,— ответил он, улыбнувшись.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 189}
{"phrase": "ЛЪИЛЪИЧӀЕЛ ЛЪАЛКӀАЛ", "senses": [{"translation": "незаживающие раны", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Амма букӏаниги рекӏелъ лъилъичӏел, Лъалкӏал руго гъозул. Сардилъ судула.", "ru": "Но в сердцах у них незаживающие раны По ночам напоминают о себе.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Магӏарул къиса"}], "page": 189}
{"phrase": "ЛЪИМ БЕГАРАБ ГЬОБО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "тихо, спокойно", "literal": "как мельница без воды"}], "examples": [{"av": "— Лъим бегараб гьобо гӏадин чӏобоголъана росу гӏолохъабиги ун, — агӏ абулаан харабаз.", "ru": "— Пусто стало в селе, как ушли молодые парни,— говорили старики.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 189}
{"phrase": "ЛЪИМ ГӀАДИН ЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "быть хорошо осведомлённым; знать как свой пять пальцев, знать назубок", "equiv": "approx", "literal": "как воду знать"}], "page": 189}
{"phrase": "ЛЪИМ РАХЪНИБЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "выяснить что-л.", "literal": "• вода попала в русло"}], "examples": [{"av": "— Амма цо гьаб лъим рахънибе ккезегӏан дица лъимал школалде риччаларо,— ян ГӀумардадаца нижер нухда хӏетӏе лъуна.", "ru": "— Пока я всё не выясню до конца, я детей в школу не пущу,— сказал Омардада и преградил нам дорогу.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 189}
{"phrase": "ЛЪИМ ХӀАБУРГЪИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "мутить воду", "equiv": "exact"}], "page": 190}
{"phrase": "ЛЪИМАЛ ГЬЕЧӀИБ РУКЪ - ЛЪИМ БЕГАРАБ ГЬОБО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Дом без детей — мельница без воды. Дом с детьми — базар, дом без детей — мазар (кладбище)"}], "page": 190}
{"phrase": "ЛЪИМАЛ — ГЬОЦӀО, БОЩИ — РУХӀ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Дети— мёд, состояние — душа."}], "page": 190}
{"phrase": "ЛЪИМАЛ РУГО — ЧЕД ГЬЕЧӀО, ЧУ БУГО — КӀАЛ ЩИ ГЬЕЧӀО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Дети есть — хлеба нет, конь есть — овса нет."}], "page": 190}
{"phrase": "ЛЪИМГИН ЦӀА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как кошка с собакой", "literal": "как вода и пламя"}], "examples": [{"av": "Жидерго басрияб намусги цӏунун, Рос лъади хутӏула лъимгин цӏа гӏадин.", "ru": "Оберегая свой старые привычки. Муж с женой живут, как кошка с собакой.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 190}
{"phrase": "ЛЪЛЪАР БАККУЛЕБ МЕХАЛЪ БЕЧЕ КИНИГИН", "senses": [{"translation": "хвастливо; гордо; задрав нос, знай наших!", "literal": "как телёнок, у которого растут рожки"}], "examples": [{"av": "Гьев рачел къалев вас, лъай гьечӏеб лъимер, Лълъар баккулеб мехалъ бече кинигин, ЧӀухӏун вукӏунаан гӏагараб росулъ", "ru": "Жиндир инсул бугеб тухумалдаса. Маленький, несознательный мальчишка, Он от гордости нос задрав ходил, А гордился он родом большим Отца своего.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 190}
{"phrase": "ЛЪЛЪАР БОРХИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "произносить тост", "literal": "рог поднять"}, {"n": 2, "translation": "перенести трудности; испить горькую чашу"}], "examples": [{"av": "Дунги дир цӏарги сабаблъун дир лъималазул лъи-малазги чанги къварилъи къулчӏизе, чанги кьогӏаб лълъар борхизе ккела.", "ru": ". Из-за меня внукам моим и даже правнукам придётся переносить трудности и испить не раз горькую чашу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 190}
{"phrase": "ЛЪЛЪАРАНИБЕ ИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "дело идёт к концу"}], "page": 190}
{"phrase": "ЛЪОРОБ ГАМАЧӀ ЛЪУН", "senses": [{"translation": "с камнем за пазухой", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Лъороб гамачӏги лъун гаргалел дозда, Жиндир заманалда ккечӏеб щаклъиги.", "ru": "С камнем за пазухой ходили они, Как же раньше я их не раскусил.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 191}
{"phrase": "ЛЪУГЬИНЧӀЕВ ВАС", "senses": [{"translation": "непутёвый сын", "literal": "неудавшийся"}], "examples": [{"av": "Амма лъикӏав инсул рокьов лъугьинчӏев вас гӏолев вугони — гьеб росдалго рахӏат хвезе кколеб лъугьа-бахъин буго.", "ru": "Ёсли в семье хорошего отца растёт непутёвый сын — это волнует всё село.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 191}
{"phrase": "ЛЪУГӀЕЛ ГЬАБЕӀ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "кончай!, быстрей!"}], "page": 191}
{"phrase": "МА БОСЕӀ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "вот те [и] на!"}, {"n": 2, "translation": "на-ка, выкуси!"}], "page": 191}
{"phrase": "МАГАРИЧ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "поставить магарыч, вознаградить кого-л.", "literal": "сделать"}], "examples": [{"av": "— Гьале, дица гьедун абулеб буго, дуе цо магарич гьабичӏого чӏваниги чӏезе гьечӏо дун гьанже, Наби.", "ru": "— Клянусь тебе, что вознагражу тебя, Наби.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 191}
{"phrase": "МАГНИТАЛЪ МАХХ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "притягивая как магни-том", "literal": "как желёзо к магниту"}], "examples": [{"av": "Магниталъ махх гӏадин хадув дунги цӏан, ЦӀорол гордал рагьун ялагьана яс.", "ru": "Притянув меня как магнитом. Девушка скрылась за окном.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 191}
{"phrase": "МАГЪАЛО ЛЪЕЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "обложить данью"}], "examples": [{"av": "Нахъеги ханасул хьул хьухьилъе бахун буго, Азда магъало лъезе макруялъе ургъула.", "ru": "Вновь надежда у хана зародилась, Задумал тайно их данью обложить.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 191}
{"phrase": "МАГЪИЛ САДАКЪА ГЬАБИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "устроить пожёрт-вования для спасения полей и садов от стихийных бедствий (обычай, существовавший раныие у горщв)"}], "page": 191}
{"phrase": "МАГЬАРИ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "обвенчаться, совершить акт бракосочетания; обвенчать"}], "examples": [{"av": "Магьари лъезе цӏараб Моцӏ ракьалде рещтӏана.", "ru": "Настал месяц, чтобы обвенчаться.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 192}
{"phrase": "МАГӀАЛ РАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "невзвидеть света (от боли)", "equiv": "approx", "literal": "вбивать гвозди"}], "page": 192}
{"phrase": "МАГӀ АР ДАБ АРТИ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как рыба в воде", "equiv": "approx", "literal": "как жеребец в горах"}], "page": 192}
{"phrase": "МАГӀАРЗУХЪАН БАЧӀАГИ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб ты подавился!, чтоб тебе во вред пошло!", "literal": "чтоб из носа вытекло!"}], "page": 192}
{"phrase": "МАГӀИЛЪ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "оплакивать кого-л.; помнить о ком-л.", "literal": "в слезах упоминать"}], "examples": [{"av": "Мун ракӏалде щведал магӏилъ бахъизе, Магӏида бан тела таргьаги цӏалги. Чтоб гӏомнить о тебе", "ru": "всегда. На стену повешу я кнут и торбу."}], "page": 192}
{"phrase": "МАГӀИРУКЪ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "устраивать похороны", "literal": "комнату плача"}], "examples": [{"av": "Рохалие хӏадурлъулел рукӏарал гӏадамаз магӏирукъ лъезе дагьаб хутӏана...", "ru": "Людям, готовившимся к свадьбе, чуть не пришлось устроить похороны...", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 192}
{"phrase": "МАГӀИЦА АД", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб ты пропал!, чтоб тебе пусто было!"}], "examples": [{"av": "— Гьай, магӏица ад! — абун, рукъун заралгун, катида ха дуй йортана Хасбулатил эбел.", "ru": "— Ах, чтоб тебе пусто было! — крикнула мать Хасбулата и кинулась вслед за кошкой.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 192}
{"phrase": "МАГӀИА БИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "разгадать смысл, раскрыть тайну чего-л.", "literal": "рассказать"}], "examples": [{"av": "Щай мун вачӏунарев, хехго щоларев, Эбелалда кочӏол магӏна бицине?", "ru": "Что же ты не идёшь, не торопишься, Чтоб матери раскрыть тайну песни?", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 192}
{"phrase": "МАГӀНА БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "понять что-л., дойти до сути чего-л.", "literal": "суть взять"}], "examples": [{"av": "Кин балагьаниги, кигӏан бега-битӏаниги мугӏали-масда магӏна босизе кӏвечӏо гьеб хъвай-хъвагӏаялдаса.", "ru": "Сколько ни старался учитель медресе, не смог понять ничего из этой писанины.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 193}
{"phrase": "МАГӀУ БАДИБ ХУ ЛУН", "senses": [{"translation": "со слезами на глазах"}], "examples": [{"av": "Дун мугӏрул росулъа магӏарул поэт, Магӏу бадиб хулун йиго ялагьун.", "ru": "Я, поэтесса из горного аула, Стою со слезами на глазах.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 193}
{"phrase": "МАГӀУ БАХЪИЗЕ", "variants": ["БАЗЕ"], "senses": [{"translation": "оплакивать покойника", "literal": "плач сложить"}], "examples": [{"av": "Къого соналъ цебе гьаб росулъ сардилъ, Бахъараб магӏица тӏуркӏана мугӏрул.", "ru": "Двадцать лет назад в селе этом Даже горы оплакивали погибших.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 193}
{"phrase": "МАГӀУ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "сдерживать слёзы", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Гьаб хуралъ дида дир мунагьал чураяв эмен ракӏалде щвезавуна,— ян гьесул магӏил горо гирун, гӏазул гъонолъе гӏадин магжилъе тӏерхьун ана. Дидаги магӏу кквезе кӏвечӏо...", "ru": "— Это поле напоминало мне о моём отце,— слеза медленно выкатилась из его глаз на седую бороду. Я тоже не смогла сдержать слёз...", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 193}
{"phrase": "МАГӀУ КЪУЛЧӀУЛЕВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "несчастный", "literal": "глотающий слёзы"}], "examples": [{"av": "Жеги рагьичӏел тӏугьдул, ТӀанхаз рахчарал пихъал,— Чан ругел нуж магӏарухъ, Магӏу къулчӏулел ясал.", "ru": "Ещё не раскрывшиеся цветы, В листве спрятавшиеся плоды,— Сколько вас ещё в горах, Несчастных девушек.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 193}
{"phrase": "МАГӀУ ТӀЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "проливать слёзы; ревёть белугой", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "политься, хлынуть"}], "examples": [{"av": "Гьебго лахӏзаталда гьарзаго магӏу тӏун гӏодизе журана мугӏрузда тӏад зобал.", "ru": "В тот же миг с небес хлынул дождь как из ведра.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 194}
{"phrase": "МАГӀУ ХВАЛИЛЪ АХӀЕ, КЕЧӀ БЕРТАЛЪ АХӀЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "На похоронах плачь, на свадьбе пой."}], "page": 194}
{"phrase": "МАГӀУ ХХУН", "senses": [{"translation": "в слезах", "literal": "глотая слёзы"}], "examples": [{"av": "Магӏу ххун, чед куне л чанги нижги тун, Чакар-чай гьекъана гьикъун кӏалалгун.", "ru": "Оставив нас в слезах и муках, Они ели, пили, смеялись над нами.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 194}
{"phrase": "МАДАР ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "прилагать усилия, стараться; из кожи [вон] лезть", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Къаде гӏужалде щвезегӏан Къурачилас мадар гьабуна вилълъине, амма хадубилан абуни гьесул чара хвана.", "ru": "До обеда Курачилав старался идти в ногу, но потом он выбился из сил.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 194}
{"phrase": "МАДАР ЛЪУГЬИНЕ", "senses": [{"translation": "поправиться, выздороветь", "literal": "состояние улучшить"}], "examples": [{"av": "Микьабилеб къоялъул маркӏачӏуде унтарасул мадар лъугьана.", "ru": "На восьмой день к вёчеру больному стало лучше.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 194}
{"phrase": "МАДИРО ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "переходить из рук в руки, из уст в уста", "equiv": "approx", "literal": "передаваться по конвейеру"}], "examples": [{"av": "Цоцохъа цоцахъе мадиро гьабун, Гьеб букӏана нижер мугӏрул росабалъ Махӏмудил бищунго ахираб кечӏлъун, Дир инсул бищунго цебесеб кечӏлъун.", "ru": "Переходящая из уст в уста. Она была в горных аулах Последней песней Махмуда И первой песней моего отца.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 194}
{"phrase": "МАДУГЬАЛАСУЛ ЧЕД ГЬУИНАБ, ЧИЯР ЧӀУЖУ БЕРЦИНАЙ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Хлеб соседа слаще, чужая жена красивее."}], "page": 195}
{"phrase": "МАЖГИТАЛДА БАХӀРИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "не на своём месте", "literal": "как бродячая собака в мечети"}], "page": 195}
{"phrase": "МАЗГАРИЛ ДАР АН", "senses": [{"translation": "фолгж. [менять] шило на мыло (Мазгар покупал на рынке екот, потом продавал по более низкой цене).", "equiv": "approx", "literal": "торговля Мазгара"}], "page": 195}
{"phrase": "МАКТАБ РАГЬИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "открыть школу"}], "examples": [{"av": "Мактабал рагьизе заман щун бугин, Къачӏай, пионерал, гьанже цӏализе.", "ru": "Пришла пора школы открывать, Готовьтесь, пионеры, учиться.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 195}
{"phrase": "МАКЪНАТӀИСАЛЪ МАХХ ГӀАДИН ЦӀАЗЕ", "senses": [{"translation": "манить, притягивать как магнитом"}], "examples": [{"av": "Макънатӏисалъ махх гӏадин, жиндаго аскӏове цӏана гьелъ гьоболги.", "ru": "Она притягивала к себе гостя, словно магнитом.", "author": "ТӀ. ТӀагьиров", "source": "ХӀикматав кӏудада"}], "page": 195}
{"phrase": "МАКЬАБАЗ ХЬИХЬИЗЕ, ХЬУЛАЗ ГӀОРЦӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "надеяться на лучшее"}], "examples": [{"av": "Гьедин макьабаз хьихьун, хьулаз гӏорцӏун рукӏаго ракӏалдаго гьечӏеб иш ккана.", "ru": "Они жили, надеясь на лучшее, но свершилось совершенно непредвиденное.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 195}
{"phrase": "МАКЬИДА ТӀАДАГЬАВ", "senses": [{"translation": "чуткий", "literal": "во сне лёгкий"}], "examples": [{"av": "Дун макьида цӏакъ тӏадагьай йикӏана, эбелалъ абухъего, тӏохде кету баханиги йорчӏулаан дун.", "ru": "Я очень чутко спала; мама говорила, что я просыпалась, если даже кошка пробежит по крыше.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 195}
{"phrase": "МАКЬИДАСА ВИГЬАРАВ ЧИЯС ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сонная тетеря", "equiv": "approx", "literal": "как человек, только что проснувшийся"}], "examples": [{"av": "Макьидаса вигьарав чияс гӏадин, гьес бетӏер борхана, ва виххун учительницаялъухъги валагьун, жиндаго лъачӏого гьев тӏаде вахъун вачӏана.", "ru": "Он поднял голову, как человек, только что проснувшийся, удивлённо посмотрел на учительницу и машинально встал.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 195}
{"phrase": "МАКЬИЛ ГЬАБИЗЕ", "variants": ["БАЗЕ"], "senses": [{"translation": "поспать, соснуть", "literal": "сон делать"}], "examples": [{"av": "Дагъистаналъулги гӏаламалъулги ГӀорхъиялда вегун макьил гьабизе.", "ru": "На границе Дагестана и Вселённой Прилёчь бы и соснуть немного.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 196}
{"phrase": "МАКЬИЛ КЬАЛБАЛ РАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "проснуться", "literal": "корни сна вырвать"}], "examples": [{"av": "Саламатаб заманаялъ бералги рагьичӏого чӏана гьев, гьуинаб макьил кьалбал рахъизе бокьараб кинигин.", "ru": "Нёкоторое врёмя он лежал с закрытыми глазами, будто не хотел прервать свой сладкий сон.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 196}
{"phrase": "МАКЬИЛЪ ЦЕВЕ ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "присниться; явиться во сне"}], "examples": [{"av": "Макьилъ гьев щибаб сордоялъ цеве тӏамула гьелда.", "ru": "Он снился ей каждую ночь.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 196}
{"phrase": "МАКЬИЛЪГО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как во сне, как сквозь сон", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Макьилъго гӏадин, рагӏулеб буго гьелда мадугьалалъул кӏалъай.", "ru": "Как сквозь сон слышала она разговор сосёдки.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 196}
{"phrase": "МАКЬУ КЪОТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "разгадывать сон", "literal": "рёзать"}], "examples": [{"av": "Дир макьаби къотӏун ругьунай кӏодо, Радал ялагьана гьимулаго дихъ.", "ru": "Бабушка, что разгадывала сны мой, Утром посмотрела лукаво на меня.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 196}
{"phrase": "МАКЬУ ТӀУРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "страдать бессоницей", "literal": "сон убежал"}], "examples": [{"av": "— Щиб, Мухӏамад, макьу тӏурунищ араб?", "ru": "— Что, Магомёд, сон потерял?", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 196}
{"phrase": "МАЛ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "отвернуться", "literal": "дать пинка"}, {"n": 2, "translation": "не обращать внимания"}], "page": 196}
{"phrase": "МАЛ КЬАРА ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "улучшить своё положение", "literal": "состояние сделать жирным"}], "examples": [{"av": "Дурго хӏалакъаб мал кьара гьабизе, Кье, гьалмагъ, кассалде, кодоб течӏого.", "ru": "Чтоб улучшить положение своё, В кассу [деньги] сдавай, не держи на руках.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 197}
{"phrase": "МАЛ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "лишаться богатства", "literal": "состояние отдавать"}], "examples": [{"av": "Жиндир мал кьезе ккелин, Лъимал ричун кьун руго.", "ru": "Чтоб не лишиться состояния, Он продал детей.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 197}
{"phrase": "МАЛ КӀУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "проедать состояние; пустить на ветер", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Халкъалъул мал кӏутӏулел, КӀал бегӏерал гӏункӏкӏазда ГӀор бахине гьабизе", "ru": "Мех цебего щуп буго. Давно наступила пора Прогнать в три шеи Острозубых грызунов, Крадущих состояние народа.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 197}
{"phrase": "МАЛЪ КЪОСАРАБ ХӀАЛ", "senses": [{"translation": "безвыходное положёние, тяжёлое состояние; неловкое положёние"}], "examples": [{"av": "Малъ къосараб хӏалалъул, ХӀисаб-суал гьабуна.", "ru": "О своём безвыходном положении Подумал я, попробовал его разгадать.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 197}
{"phrase": "МАЛЪ РЕКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "зацепиться за что-л.", "literal": "коготь отточился"}], "page": 197}
{"phrase": "МАЛЪГӀАНАСЕЙ ЖО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "малышка Дададасан щибха босилебилан", "literal": "существо величиной с ноготок"}], "examples": [{"av": "Елъанхъилей йиго малъгӏанасей жо.", "ru": "Что с папы возьмёшь,— Смеётся малышка.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 197}
{"phrase": "МАНЗИЛ КЪОКЪАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "раздражительный; вне себя", "equiv": "approx", "literal": "с коротким расстоянием"}], "examples": [{"av": "Гьесги рагъалъ гьавунила гьев гьединав манзил къокъав... абуна.", "ru": "Он сказал, что война сделала его таким раздражительным...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 198}
{"phrase": "МАНЗИЛ КЪОКЪЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "рвать и метать, выходить из себя, лезть в бутылку", "equiv": "approx", "literal": "укоротить расстояние"}], "page": 198}
{"phrase": "МАРГЪАЛУЛ ЧЕРХ", "senses": [{"translation": "красивое тело", "literal": "жемчужное"}], "examples": [{"av": "ТӀаде къулараб бакъуда гурони дур маргъалул черх бихьизе гьечӏо.", "ru": "Кроме солнца, никто не увидит твоего прекрасного тела.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 198}
{"phrase": "МАРКӀАЧӀУЛ БЕР РУКӀКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "стемнеть, смеркаться", "literal": "глаз сумерек потемнёл"}], "examples": [{"av": "Маркӏачул бер рукӏкӏиндал, пашманал ниж гъасде руссана.", "ru": "Когда стемнело, мы печально собрались у очага.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 198}
{"phrase": "МАСЛИГӀАТ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "привести к соглашению, примирить кого-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Цо, маслигӏат гьабизе, гьесдехунги кӏалъазе, КӀиялго данделъизе рес гьечӏищан гьарула.", "ru": "Чтобы примирить его и поговорить, Неужто надо разрешение.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 198}
{"phrase": "МАУЛХӀАЯТ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "живая вода", "literal": "источник жизни"}], "examples": [{"av": "Маул хӏаяталде хӏажалъаниги, ХӀал кӏола батизе, ятуларо мун.", "ru": "Захочу — живой воды достану, Но тебя найти лишь не могу.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 198}
{"phrase": "МАХР БАХЪУН БИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "рассказывать понятно, доступно"}], "examples": [{"av": "Дица гьеб нужее мухӏканго, махраж бахъун бицина...", "ru": "Я вам расскажу всё доступно и понятно...", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 198}
{"phrase": "МАХСАРА ГЬАБЕ, БАКӀ БИХЬУН", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Шути к месту."}], "page": 199}
{"phrase": "МАХСАРА ЛЪИКӀАБ - КӀИГО ЧИ ВЕЛЪАРАБ", "senses": [{"translation": "гго гов. Шутка хороша, когда смеются двое."}], "page": 199}
{"phrase": "МАХСАРОДЕ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обмануть, обдурить кого-л."}], "examples": [{"av": "— Нилъ нилъецаго махсароде кквезе бегьуларо, Халун, рагьун бицине ккола хӏакъикъат,— ан абулеб рагӏана ГӀумардадаца.", "ru": "— Нельзя обманывать себя, Халун, надо рассказать всё откровенно,— послышался голос Омар да ды.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 199}
{"phrase": "МАХСАРО-ХОЧӀ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "смеяться, потешаться над кем-л.", "literal": "делать шутку-забаву"}], "examples": [{"av": "Гьанже цебе гӏадин лъицаниги дун, Лъимеран махсаро-хочӏ гьавиларо.", "ru": "Тепёрь, как прежде, никто не станет Потешаться надо мной, как над ребёнком.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 199}
{"phrase": "МАХХ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "твёрдо, крепко, стойко", "literal": "как железо"}], "examples": [{"av": "Амма мун махх гӏадин чӏезе ккола, дур бадиб сабру бихьараб мехалъ, дие щибго бигьалъула.", "ru": "Ты должна всё вынести стойко; когда я вижу спокойствие в твоих глазах, мне становится лёгче.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 199}
{"phrase": "МАХХ ГӀАДИНАВ", "senses": [{"translation": "твёрдый, непоколебимый; отважный, храбрый", "literal": "подобный желёзу"}], "examples": [{"av": "— Дурго эбел-инсул ирс босарай, гьезул цӏар цӏунарай, къо-ас рехичӏей махх гӏадинай гӏадан йиго мун.", "ru": "— Имя своих родителей высоко ценившая, достойная их, храбрая ты жёптцина.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 199}
{"phrase": "МАХХУЛ НУХ", "senses": [{"translation": "железная дорога", "equiv": "calque"}], "page": 199}
{"phrase": "МАХХУЛ ЧУ", "senses": [{"translation": "стальной (бг/кв. желёзный) конь (о тракторе)"}], "examples": [{"av": "Гьанже дол оцалги мугӏрузда хьихьун, Маххул чуял руго рекьи гьабулел.", "ru": "На полях тепёрь желёзные кони, А быки отдыхают в горах.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 199}
{"phrase": "МАХЩЕЛ КАМИЛЛЪИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "совершенствовать мастерство, умение"}], "examples": [{"av": "Гьелъин абуни, почтальоналъул гъира базабула лъикӏ хӏалтӏизе, жиндирго махщел дагьабги камиллъизабизе.", "ru": "Это пробуждает желание работать ещё лучше, ещё более совершенствовать своё умение.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 200}
{"phrase": "МАХЬА ГӀАДИН ЧӀИНТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "раздавить в лепёшку", "literal": "расплющить как [начинённый] сычуг"}], "examples": [{"av": "Кьабгӏараб жоялъ бетӏер, Махьа гӏадин чӏинтӏула.", "ru": "От сильного удара Голова раздавлена в лепёшку.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 200}
{"phrase": "МАХЬА КВАРАБ КЕТУ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как кошка, которая съёла сычуг (о человеке, который совершил какой-то проступок и молчит)"}], "page": 200}
{"phrase": "МАХӀ ХУТӀИЧӀОГО", "senses": [{"translation": "все до единого, полностью", "literal": "не оставляя запаха"}], "examples": [{"av": "ГӀагараб ракьалъул махӏ гьечӏонани, Рухӏе дир асарал махӏ хутӏичӏого.", "ru": "Ёсли запаха родного очага нет, Сожги мой книги все до единой.", "author": "М. Гунащов", "source": "Магӏарул бакънал"}], "page": 200}
{"phrase": "МАХӀ ЦОЛЪИЗЕ", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "сговориться; найти общий язык", "literal": "снюхаться"}], "examples": [{"av": "Партизаназул хъаравул къелъан къватӏире ругел хъаладул щаклъараб картӏихъе гӏедегӏула, гьаниб ав кӏиясулго махӏ цолъула, балъгояб щущ ккола.", "ru": "Часовой партизан поспешил к отверстию в крепостной стене, здесь они пошушукались, быстро нашли общий язык.", "author": "ТӀ. ТӀагьиров", "source": "ХӀикматав кӏудада"}], "page": 200}
{"phrase": "МАХӀ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "почувствовать, почуять что-л.", "literal": "запах ударил"}], "examples": [{"av": "Ахирияб хӏухьел босулеб мехалъ, Инсул ракьалъул махӏ чӏван буго гьесда.", "ru": "В последний миг жизни Отечества дым он почуял.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 200}
{"phrase": "МАХӀРУМ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "лишить чего-л."}], "examples": [{"av": "Дунги, дурго гьудул, махӏрум гьавуге.", "ru": "И меня, друга своего, не лишай благословения.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 201}
{"phrase": "МАХӀЦАРАБ РАКӀ", "senses": [{"translation": "подлое сердце", "literal": "испорченное"}], "examples": [{"av": "ХӀалпхьатав чиясул чӏамгӏаллъи камуларо, Каранда махӏцараб ракӏ бахчун гьев хьва-", "ru": "даниги. У подлеца камень всегда за пазухой. Как бы ни старался он скрыть свою коварную душу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кватӏун бараб цӏад"}], "page": 201}
{"phrase": "МАХӀШАРАЛЪУЛ КЪО", "labels": ["рел."], "senses": [{"translation": "день страшного суда"}], "examples": [{"av": "Гьале, мисалалъе махӏшаралъул къо, Мекъса хӏалтӏарасул хӏал бихьулеб къо. ЩӀ. ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "Вот, к примеру, день страшного суда, Проверяющий тех, кто в грехах жил."}], "page": 201}
{"phrase": "МАЦӀ БАГЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "много разговаривать; чесать язык, языком", "equiv": "approx", "literal": "язык продырявить"}], "examples": [{"av": "Дур мацӏ багьилин ккола дида, дир чакма бегьи-лалде.", "ru": "Твой язык прохудится скорее, чем мой сапоги.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}], "page": 201}
{"phrase": "МАЦӀ БЕРЦИНАВ ЧИ", "senses": [{"translation": "красноречивый человек, краснобай"}], "page": 201}
{"phrase": "МАЦӀ БИЦИНЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "уговаривать кого-л."}, {"n": 2, "translation": "говорить неправду"}], "examples": [{"av": "Цинги, живго Казбекги дие гьадаб мацӏ бицине вачӏана.", "ru": "Потом сам Казбек пришёл уговаривать меня.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 201}
{"phrase": "МАЦӀ БУКАРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "язык чешется", "equiv": "exact"}], "page": 201}
{"phrase": "МАЦӀ ККВЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "язык отнялся, язык проглотил", "equiv": "approx", "literal": "язык держать"}, {"n": 2, "translation": "заболев, быть в беспамятстве"}], "page": 201}
{"phrase": "МАЦӀ КЬУЛЧӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "проглотить язык, перестать говорить", "equiv": "exact"}], "page": 201}
{"phrase": "МАЦӀ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "доносить на кого-л.", "literal": "язык отдать"}], "examples": [{"av": "Командирас разведкаялъ витӏарав гьев, тӏадкъайги тӏубан нахъ вуссунаго, нахъасан жасусаз мацӏги кьун, бандазул кӏудияб къукъаялъ сверун ккун вуго.", "ru": "Когда он, отправленный в разведку командиром, возвращался, то был схвачен группой бандитов, которым предатели донесли на него.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 201}
{"phrase": "МАЦӀ ЛЪАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "понять что-л.", "literal": "язык выучить"}], "examples": [{"av": "Дуцаго хӏаракат бахъе, ГӀатӏимат, ТӀабигӏаталъул мацӏ лъазабизе.", "ru": "Старайся сама, Патимат, Понять язык природы.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 202}
{"phrase": "МАЦӀ ХАЛАТ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "длинный язык; болтун; ябеда", "equiv": "exact"}], "page": 202}
{"phrase": "МАЦӀ ХӀАНЧӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "прикусить язык", "equiv": "exact"}], "page": 202}
{"phrase": "МАЦӀАЛДА ГАРАЦӀ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "потерять дар речи, проглотить язык", "literal": "завязать узел на языке"}], "examples": [{"av": "Щибго рагӏи абизе рекӏедаги ватуларого, цо гӏа-раялъ мацӏалда гарацӏги бан, чӏун хутӏун вукӏана гьев.", "ru": "Он остановился в оцепенении, на некоторое время потеряв дар рёчи.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 202}
{"phrase": "МАЦӀАЛДА ГАРАЦӀ БАРАВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "молчаливый", "literal": "завязавший узел на языке"}, {"n": 2, "translation": "язык плохо подвешен", "equiv": "approx"}], "page": 202}
{"phrase": "МАЦӀАЛДА ИЦ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "проглотить язык", "equiv": "approx", "literal": "на языке моль завелась"}], "examples": [{"av": "— Дур мацӏалда иц базе гурин, гьогьен чӏвазе кӏалгӏаги ричӏе! — ян ахӏана Исхӏакъица хадуб.", "ru": "— Ты что, язык проглотил что ли, скажи хоть слово! — крикнул Исхак вдогонку.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 202}
{"phrase": "МАЦӀАЛДА РАКЬА ГЬЕЧӀЕВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "язык без костей", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Мацӏалда ракьа гьечӏилан, Бокьа-бокьараб бицунге.", "ru": "Даже если язык без костей. Глупости не болтай.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 202}
{"phrase": "МАЦӀАЛДА СОГӀ БУГЕВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "язык без костей", "equiv": "approx", "literal": "на языке мозоли имеющий"}], "examples": [{"av": "— Ругьунлъун ватилаха пударун, гьесул мацӏалда буго согӏ, нилъер кверазда буго,— ян абун жаваб кьуна гьезие Халуница.", "ru": "— Оттого, что он такой болтливый, у него мозоли на языкё, а не на руках,— ответила им Ха лун.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 202}
{"phrase": "МАЦӀАЛДА ЦӀУМУР БАРАВ", "senses": [{"translation": "болтливый; язык хорошо подвешен", "equiv": "approx", "literal": "на языкё колокольчик подвешен"}], "examples": [{"av": "Дир кӏудада вукӏана, Мацӏалда цӏумур барав.", "ru": "У деда моего Язык был хорошо подвешен.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 203}
{"phrase": "МАЦӀАЛДАСА ГАРАЦӀ БИЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "обрести дар речи; язык развязался", "literal": "на языкё узел развязался"}], "examples": [{"av": "Гьекъараб жоялъ Мухӏидинил мацӏалдаса гарацӏ бичана.", "ru": "От выпитого у Мухидина развязался язык.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 203}
{"phrase": "МАЦӀАЛДАСА ГЬОЩО ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "лицемёрить, фальши-вить", "literal": "из языка мёд источать"}], "examples": [{"av": "— Вай, дир росу берцин, Сулейман, мун вихьулеб жоян хьулцин букӏинчӏо,— ян ахӏулеб букӏана гьелъ, гьоцӏоги мацӏалдасан тӏолаго, риччичӏониги квер-бацӏалъ бералги рацӏцӏунаго.", "ru": "— Вай, Сулейман, свет очёй моих, и не надёялась увидеть тебя,— кричала она, лицемёрно вытирая платком сухие глаза.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 203}
{"phrase": "МАЦӀАЛТӀЕ БАЧӀАНЩИНАБ РАГӀИ АБИЗЕ", "senses": [{"translation": "говорить всё, что на ум взбрело", "literal": "на язык пришёд-шее слово говорить"}], "examples": [{"av": "Цин Сами гьесун вукӏана мацӏалтӏе бачӏанщинаб рагӏиги абун Хъаничае рецц гьабизе, амма Набица гордел къвал туркӏун, чӏезавуна.", "ru": "Сначала Сами хотёл сказать о Канича всё, что думает, и похвалить её, но Иаби одёрнул его.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 203}
{"phrase": "МАЦӀИЕ АХИР ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "положить конец сплётням", "equiv": "exact"}], "page": 203}
{"phrase": "МАЦӀИЛ ГЬЕЦӀО РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "распускать сплётни, наговаривать на кого-л.; бросать камешки в чей-л. огород", "equiv": "approx", "literal": "с языка камень сбросить"}], "examples": [{"av": "Гьа, гьанже лъие хӏажалъараб кӏикъоялда анцӏилъе сонал рахиндал щвараб гьесул талихӏалде тӏаде мацӏил гьецӏо рехизе, гьедигӏан хъубаб бугьтаналъул чӏорги речӏчӏун гьесул гӏазизаб ракӏ лъукъизе.", "ru": "Кому понадобилось наговаривать на него, обидеть его доброе сердце, когда он только к пяти десятилетнему возрасту начал обретать своё счастье.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 203}
{"phrase": "МАЦӀИЦА ЧӀИАРАВ", "senses": [{"translation": "несчастный, невезучий", "literal": "языком убитый"}], "page": 204}
{"phrase": "МЕГЪ СВЕРИЗЕ", "labels": ["уст.", "букв."], "senses": [{"translation": "обходить посевы (обряд, по которому обходили поля с чёрным бараном, чтобы спасти их от стихийных бедствий)"}], "examples": [{"av": "Роол балагьазде данде рагъ базе, Мегъ кин сверулареб куйги хадуб цӏан?", "ru": "Чтоб против бедствий природы устоять. Нужно поля обойти и посевы.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "Апараг"}], "page": 204}
{"phrase": "МЕГГЕР КӀИЧӀУН ЛЪУГЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "задирать нос, зазнаваться, важничать", "equiv": "exact"}], "page": 204}
{"phrase": "МЕГӀЕР МЕГГЕР АЛДЕ ККОЛАРЕБ, ГГАДАН ГГАДА МАСДЕ ККОЛЕВ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Гора с горой не сходится, а человек с человеком сойдутся."}], "page": 204}
{"phrase": "МЕКЪАБ БЕРБАЛАГЬИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ошибочное мнение; устаревший взгляд на что-л.", "literal": "косой взгляд"}], "examples": [{"av": "Кигӏан захӏматха букӏинаан Дагъистаналда гӏодоса тӏадего бижун батараб чӏужугӏадамалдехун гьабулеб мекъаб бербалагьи къезабизе.", "ru": "Как было трудно изменить старое, укоренившееся в Дагестане, отношение к женщине.", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 204}
{"phrase": "МЕКЪАЛ НУХАЗДАСАН ИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "(букв, идти неправильным путём подчиниться старым обычаям, законам"}, {"n": 2, "translation": "ошибаться"}], "examples": [{"av": "Магӏарулай, мекъал нухаздасан ун, Гьарула, гьаб дир кечӏ гӏодизабуге.", "ru": "Горянка, не иди ты по старым тропам, Песнь мою страдать не заставляй.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 204}
{"phrase": "МЕКЪИ БИХЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обидеться на кого-л.", "literal": "видеть наоборот"}], "examples": [{"av": "— Дуда мекъиги бихьуге, гӏаракъи гьекъезе мун дурго хъизамалде аскӏове рокъове а, Жамал.", "ru": "— Ты не обижайся, Жамал, но распивать эту водку иди к себе домой.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 204}
{"phrase": "МЕКЪИ ГЬАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сбивать с пути; обманывать", "equiv": "exact"}], "page": 205}
{"phrase": "МЕКЪСА КВЕР БЕГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "воровать; запустить руку", "equiv": "approx", "literal": "не туда руку засунуть"}], "page": 205}
{"phrase": "МЕСЕДИЛ ГОРО ГӀАДАВ", "senses": [{"translation": "настоящая жемчужина", "equiv": "exact", "literal": "как золотой шарик"}], "examples": [{"av": "Гьалеха, гьелдаса нахъе ана ункъо сон. Гьанже гьавун рагӏула меседил горо гӏадав васги. Кигӏан кӏудияб талихӏ!", "ru": "С тех пор прошло четыре года. Теперь родился мальчик, настоящая жемчужина. Такое счастье!", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Севералда бугеб дир милъиршо"}], "page": 205}
{"phrase": "МЕСЕДИЛ КВЕРАЛ", "senses": [{"translation": "золотые руки, мастер на все руки", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Рес къотӏараб къоялъ кумек гьабурал, Квер меседил васал руго цере чӏун.", "ru": "Вспоминаю ребят с золотыми руками, В трудный момент пришедших на помощь.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 205}
{"phrase": "МЕТЕР ГЬАБУЛЕБ ЖОЯЛДЕ ЖАКЪА УРГЪЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "о том, что завтра сделаешь, сегодня подумай. Подумай, прежде чем сделать.", "equiv": "approx"}], "page": 205}
{"phrase": "МЕТЕР КУНЕБ МОХМОХАЛДАСА, ЖАКЪА КУНЕБ ГЬУЭР ЛЪИКӀАБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Чем завтрашний курдюк, лучше лёгкое сегодня. Лучше синица в руке, чем журавль в нёбе.", "equiv": "approx"}], "page": 205}
{"phrase": "МЕХ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "убивать врёмя; сидёть сложа руки, плевать в потолок", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дир цӏакъго гӏемераб заманищ бугеб, ГӀеме-гӏемераб жо бицун мех чӏвазе?", "ru": "У меня совсём врёмени нет, Чтоб сидёть сложа руки.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 205}
{"phrase": "МИЛЪИДА КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "ует. отдать в заложники"}], "page": 205}
{"phrase": "МИНАТАХЪ БИХХИЗЕ", "senses": [{"translation": "стерёть с лица земли, камня на камне не оставить", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Колхозалъул мина малалги кьабун, Минатахъ биххизе гьабурабила.", "ru": "Дом колхозный Стёрли с лица земли.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 205}
{"phrase": "МИНУ ТА ЛЪ НАХЪА ХУТӀАРАВ, САГӀАТАЛЪ ХАДУВ ГЪОЛАРЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Кто отстанет на минуту, не догонит через час."}], "page": 206}
{"phrase": "МИСАЛ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "брать пример с кого-чего-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— ТӀабигӏаталдаса мисал босизе ккола нилъеца-ги! — ян абулеб букӏана ГӀумардадацаги.", "ru": "— Мы должны брать пример с природы, дочь моя! — говорил Омардада.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 206}
{"phrase": "МИСКИНАСДЕ ГЬОЙГИ ХЕККО БОРТУ ЛЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "На бедняка и собака быстрее бросается. На бедного Макаравсе шишки валятся."}], "page": 206}
{"phrase": "МИСКИНЛЪИ РОГЬО ГУРО, БЕЧЕЛЪИ ГЬУНАР ГУРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Бедность не порок, богатство не подвиг."}], "page": 206}
{"phrase": "МИСКИНЛЪИЯЛДАСА БАКӀАБ ГЬИР ГЬЕЧӀЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Нет ничего тяжелее, чем бедность."}], "page": 206}
{"phrase": "МИСКИНЛЪИЯЛЪЕ ДАРУ ХӀАЛТӀИЙИЛА, ХӀИНКЪИЯЛЪЕ ДАРУ ТАВАККАЛИЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Лекарство от бедности — работа, от трусости — решительность."}], "page": 206}
{"phrase": "МИСКИНЧИЯСУЛ БЕЧЕЛЪИ САХЛЪИ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Богатство бедняка — здоровье."}], "page": 206}
{"phrase": "МИХИР БАЧИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "унижать", "literal": "катком катать"}, {"n": 2, "translation": "эксплуатировать; драть шкуру", "equiv": "approx"}], "page": 206}
{"phrase": "МИХЪ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "жив-здоров"}], "examples": [{"av": "Дуда жиндир ургъел чӏвагедила, эбел, жив михъ гӏадин вугилан бачӏуна, гьалъие ракӏ-макӏ гьабизе гьес.", "ru": "Он писал матери, чтоб успокоить её, что он жив-здоров.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 206}
{"phrase": "МИХЪИДА ХӀУР ХЪВАЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "молодо-зелено, молоко на губах не обсохло", "equiv": "approx", "literal": "над губой пушок не прорезался"}], "examples": [{"av": "Михъида хӏур хъвачӏев генуса Шамиль Росдал лъималазулъ вихьарав мехалъ, Херав магӏарулас абун рагӏула, Хадуб гьав чияс хъуй гьабизе бугин.", "ru": "Увидев среди аульской ребятни Молодого Шамиля из Гимры, Старый горец предсказал, Что наделает он много шуму.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 206}
{"phrase": "МИХЪИЛЪЕ ГЬИМИЗЕ", "senses": [{"translation": "улыбаться", "literal": "усмехнуться в усы"}], "examples": [{"av": "Нурулла нахъеги михъилъе гьимана.", "ru": "Нурулла снова улыбнулся.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 207}
{"phrase": "МИЧӀИДА ТӀАД ХЬОНГӀАН ГӀЕМЕРАБ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "много численный", "literal": "много, как на крапиве семян"}], "examples": [{"av": "Кватӏичӏого, мичӏида тӏад хьош Ӏан гӏемераб аскар-ги бакӏарун, нахъ вуссун вачӏине вуго нилъер ункъабилев имам — Нажмудин.", "ru": "Скоро, собрав многочисленное войско, вернётся наш четвёртый имам — Нажмудин.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 207}
{"phrase": "МОГОРО БАЗЕ", "senses": [{"translation": "найти опору, поддержку", "literal": "зацепить рычагом"}], "examples": [{"av": "Цо могоро базе бакӏ щвани жинца,", "ru": "Дуня л сверудаса рехилин абун. Имёть бы точку опоры — И можно мир перевернуть.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 207}
{"phrase": "МОГЬОДА ТӀАД ГЬОЛО ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "преувеличивать; делать из мухи слона", "equiv": "approx", "literal": "на зерно положить бобы"}], "examples": [{"av": "Амма Харкӏасида мацӏихъанилан гурони абизе бачӏунаро. Щай гурелъул гьес хъвалелъул могьода тӏад гьологи лъун, чӏахӏа гьабун.", "ru": "Харкаса не назовёшь иначе, как болтуном, он всегда преувеличивает.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 207}
{"phrase": "МОКЪ ГЬЕЧӀЕБ ГӀАНКӀУ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "непоседливо, беспокойно", "literal": "как курица без насеста"}], "page": 207}
{"phrase": "МОКЪРОКЬА БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "выдумать; высосать из пальца", "literal": "с потолка взять"}], "page": 207}
{"phrase": "МОЛОТӀА ЛЪЕГИ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб ты сдох!", "literal": "чтоб тебя положили на носилки!"}], "page": 208}
{"phrase": "МОХМОХ КВАРАБ КЕТУ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "удовлетворённо, довольно", "literal": "как кошка, съевшая курдюк"}], "examples": [{"av": "Пусманил михъилъе гьимгьидиги бокьулароан гьалъие. «Мохмох квараб кету гӏадин» михъал лъу-хьулев вуго...", "ru": "Она не любила эту ухмылку Османа. Он довольно поглаживал свой усы...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 208}
{"phrase": "МОХМОХАЛДА НАХ БАХИНЕ", "senses": [{"translation": "переборпдить, перейти меру в чём-л.", "literal": "курдюк маслом мазать"}], "examples": [{"av": "Дуца нах бахунге мохмохалда тӏад, ТӀинкӏе гьеб бакъвараб панкъил мочӏоде.", "ru": "Курдюк ты маслом не мажь. Лучше капни на сухой кусок лепёшки.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 208}
{"phrase": "МОЦӀ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "затмение луны", "literal": "месяц держать"}], "examples": [{"av": "Къадру гьечӏелъуй ккедал, КӀалккун моцӏалъ моцӏ ккуна.", "ru": "Как вышла ты за недостойного, Произошло затмение луны.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 208}
{"phrase": "МОЦӀИЦА ГЬАБУРАБ МИНУТАЛДЕГИ БИХХУЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Что строится месяцами — рушится за миг."}], "page": 208}
{"phrase": "МУГЪ БЕКИЗЕ", "senses": [{"translation": "огорчаться, сокрушаться; попасть в безвыходное положение; сесть на мель", "equiv": "approx", "literal": "спину сломать"}], "page": 208}
{"phrase": "МУГЪ БЕРЦИН ГЬАБИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "уходить; уносить ноги, дать задний ход", "equiv": "approx", "literal": "спину красивой делать"}], "examples": [{"av": "— Эдип гурони мун чӏечӏони, Халуп, ккараб жо дицаго бицина, дуца мугъ берцин гьабе!", "ru": "— Ёсли ты будешь себя так вести, Ха лун, то я сама расскажу всё как было, а ты можешь уйти!", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 208}
{"phrase": "МУГЪ КЪУЛИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "гнуть спину на кого-л.", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "склониться перед кем-л.; поклониться кому-л."}], "page": 208}
{"phrase": "МУГЪ РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "повернуться спиной, отвернуться, не обращать внимания"}, {"n": 2, "translation": "обидеться"}], "examples": [{"av": "— Букӏарабани дун духье цевего вачӏинаан, щибха гьабилеб, букӏа абе дунял, дидехун алъ мугъ реханин...", "ru": "— Ёсли бы это было возможно, я бы давно приехал к тебе; будь проклята жизнь, повернулась она ко мне спиной...", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}, {"av": "Дун вачӏунеб мехалъ кьурул свераби Кьурун руссинадай, диде мугъ рехун.", "ru": "Когда вернусь я в родные края. Родные скалы повернутся ли ко мне спиной?", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 208}
{"phrase": "МУГЪ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "оказать помощь кому-л., поддержать кого-л.", "literal": "спину подпирать"}], "examples": [{"av": "Къваригӏараб мехалъ хӏал кьезеги, хӏажаталъув мугъ чӏвазеги вас гӏадин аскӏов чӏелаан дуда гьев.", "ru": "Он был бы тебе как сын: в нужный момент мог бы и помочь, и поддержать.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 209}
{"phrase": "МУГЪАЛ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "уйти из жизни, уйти в лучший мир, сойти в могилу"}], "examples": [{"av": "Дуца мугъал бараб заман щваниги, Чучичӏо дур васал къвакӏун гурони.", "ru": "Ушёл ты из жизни, но сыновья Окрепли твой ещё больше.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 209}
{"phrase": "МУГЪАЛДА ЧЕХЬ РЕКӀАРАВ", "senses": [{"translation": "умирающий с голо ду, голодающий", "literal": "с животом, приросшим к спине"}], "page": 209}
{"phrase": "МУГЪАЛДЕГИ ГЬУРМАДЕГИ ГЬУРИ БУГЕБ МЕХ", "senses": [{"translation": "дела идут то в гору, то под гору", "literal": "ветер дует то в лицо, то в спину"}], "examples": [{"av": "Шараповасда лъала ине кколеб мех, щибаб жоялъе жиндир заман букӏуна; мугъалдеги гьурмадеги гьури бугеб мех батӏа гьабизе лъазе ккола.", "ru": "Шарапов знает, когда нужно идти — всему своё время; нужно понимать, когда дела идут в гору, а когда наоборот.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 209}
{"phrase": "МУГЪГИ ЧЕХЬГИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как лук и тетива", "literal": "как спина и живот"}], "examples": [{"av": "— Гьеб щиб, Муртазагӏали, цӏакъаб рагӏи, колхоз диеги дун гьелъиеги мугъги чехьги гӏадин хӏажатал руго.", "ru": "— Что ты говоришь, Муртазали, мне колхоз нужен и я нужен колхозу: мы неразрывны.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 209}
{"phrase": "МУГЪЗАДА БАКӀАБ ГЬИР БУГЕБ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "еле-еле; тяжело", "literal": "будто на спине тяжёлый мешок"}], "examples": [{"av": "Мугъзада бакӏаб гьир бугеб гӏадин хӏалицаго гала-биги тӏамулаго щвана гьев рукъалда аскӏове.", "ru": "Он подошёл к дому, еле передвигая ноги.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 210}
{"phrase": "МУГЪЗАЛ ГЬОД КЪУЛИЗЕ", "senses": [{"translation": "постареть, согнуться; старость — не радость", "literal": "спинной хребет согнулся"}], "examples": [{"av": "Мугъзал ГЬОД къулараб къо бачӏун хадуб, кигӏан инагьданиги гӏумру тӏад буссунаро.", "ru": "Когда постареем, как бы ни вздыхали, молодость уже не вернёшь.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумрудул дарсал"}], "page": 210}
{"phrase": "МУГЬРУ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "запечатлеть; отметить печатью чего-л.", "literal": "печать приложить"}], "examples": [{"av": "Къалмица расарал, месед бекьарал, Рокьул мугьру чӏварал, багьаял къунщби.", "ru": "Сияющее улыбкой лучезарной. Лицо твоё любовью одухотворено.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 210}
{"phrase": "МУКӀУР ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "подчинить; яг; согнуть в бараний рог", "literal": "заставить признаться"}], "page": 210}
{"phrase": "МУН ЧӀЕГӀЕР РАКЬАЛДЕ ВАЧАЯВ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб ты сдох!", "literal": "чтоб тебя взяла чёрная земля!"}], "page": 210}
{"phrase": "МУНАГЬ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "совершить грех, согрешить; чёрт попутал", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьалда ккун букӏана жинца кӏудияб мунагь гьабураб гӏадин, захӏматаб рогьо тӏаде бачараб гӏадин.", "ru": "Ей казалось, будто она совершила тяжкий грех, будто взяла на себя большой позор.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 210}
{"phrase": "МУНАГЬ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "безгрешный, невинный"}], "examples": [{"av": "Бараб рогьо — рецц буго, Мунагь гьечӏев чиясе.", "ru": "Поклёп — не позор Для безвинного человека.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 210}
{"phrase": "МУНАГЬ ЧУРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "смыть грехи", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Унтиги мунагь чуризе бихьараб батаги, яц Парихан; больницаялдасаго хурийищ мун лъу-гьарай?", "ru": "— Пусть болезнь смоет все твой грехи, Парихан; из больницы ты прямо на поле пришла?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 211}
{"phrase": "МУНАГЬАЛ ЧУРАЯВ", "interjection": true, "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "да простятся его грехи!"}], "page": 211}
{"phrase": "МУНИЩ НАИБ ДУНИЩ НАИБ?", "labels": ["фольк."], "senses": [{"translation": "«ты найб или я найб?» (Наиб Шамиля Инквачил Дибир говорил эти слова своей матери, когда та слишком часто вмешивалась в его дела)"}], "page": 211}
{"phrase": "МУРАД ТӀУБАЗЕ", "senses": [{"translation": "исполнить чьё-л. желание", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьасие гӏолаан гӏадамазул мурад тӏубазе жиндихъа бажарулеб бугони.", "ru": "Он радовался, что ему под силу исполнять желания людей.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 211}
{"phrase": "МУРАДАЛДЕ ЩВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "достичь [заветной] цели; осу-ществить мечту", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьеб мурадалде щвезе ккани, дие тавпикьги къу-ватги кьезе ккола дун йижараб ракьалъ...", "ru": "Чтобы дойти до этой цели, родная земля даст мне силы.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 211}
{"phrase": "МУРАДАЛЪУЛ ЧУ", "labels": ["ритор."], "senses": [{"translation": "мечта, надежда; якорь спасения", "literal": "конь надежды"}], "examples": [{"av": "Дир мурадалъул чу, дуда квелъ базе, Кидаго йиго дун жигар бахъулей.", "ru": "Мечта моя, стараюсь я бесполезно Угнаться за тобой.", "author": "М. ХӀосенов", "source": "Ракӏазул кьаби"}], "page": 211}
{"phrase": "МУСРУ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "похоронить; предать земле", "equiv": "approx", "literal": "саваном обернуть"}], "examples": [{"av": "Бихъун тӏад мусруги баи, Магӏарулаз вукъичӏев.", "ru": "Не хоронили тебя горцы, Завернув в саван.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 211}
{"phrase": "МУСРУДАЛЪ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "похоронить; отдать последний долг", "literal": "в саван завернуть"}], "examples": [{"av": "— Гьедин ххвелалги гьарун, халкъалда суризегӏан, диего вас мусрудалъ лъезе бокьила,— ян абуна нахъой-ги Аминатицаги.", "ru": "— Чем так притворяться и позориться на людях, я бы лучше сына похоронила,— повторила Аминат.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 212}
{"phrase": "МУСТАХӀИКЪАБ БАКӀ", "senses": [{"translation": "соответствующее положение", "literal": "достойное место"}], "examples": [{"av": "ГӀумруялда жаниб мустахӏикъаб бакӏ ккуна ГӀаб-дулмажидил васаз.", "ru": "Сыновья Абдулмежида заняли в обществе соответствующее положение.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 212}
{"phrase": "МУХЪИЛАВ ХӀАЛТӀУХЪАН", "senses": [{"translation": "простой смертный", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Мухъилай хӏалтӏухъан, чӏужугӏадан, щуго классалъул гурони лъайги гьечӏей!", "ru": "Простая работница, женщина, у которой образование только пять классов!", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 212}
{"phrase": "МУЧЛЪУН РИХХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "разбежаться врассыпную", "equiv": "approx", "literal": "как просо рассыпаться"}], "page": 212}
{"phrase": "МУШАВАРА ГЬАБИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "держать совет, совещаться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Лъале-хъвалезулгун мушавара гьабизе регӏунищ дун гьанив вугев?", "ru": "Разве у меня есть время со всеми знакомыми советоваться?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 212}
{"phrase": "НА ТӀОГЬОДЕ УНА, ТӀУТӀ КЪЕДА ЧӀОЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Пчела садится на цветок, а муха — на стену."}], "page": 212}
{"phrase": "НАГАГЬАБ БАЛАГЬ", "senses": [{"translation": "нежданная беда"}], "examples": [{"av": "Нагагьаб балагьалъе Бетӏер къулизе гьечӏин.", "ru": "Нежданной бедё Мы не поддадимся.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 212}
{"phrase": "НАГӀАДАЛА ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "упорно отпираться, отрицать что-л.; отбиваться руками и ногами; я не я, и лошадь не моя", "equiv": "approx"}], "page": 213}
{"phrase": "НАГӀАДАЛАЯЛЪУЛ БЕТӀЕР ЧӀАХЪАГИӀ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Знать не знаешь, так и вины нет!", "literal": "да здравствует отрицание!"}], "page": 213}
{"phrase": "НАГӀАНА БАТАГИ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "пропади пропадом!", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Нагӏана батаги дуе! — ян квер хьвагӏун жийго тана цинги имгӏаласги Айзанат.", "ru": "— Пропади ты пропадом!,— махнул рукой и родной дядя Айзанат.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 213}
{"phrase": "НАГӀАНА КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "проклинать", "literal": "проклятие послать"}], "examples": [{"av": "Амма Ватӏаналъе хилиплъарасе, Холелъулги дица нагӏана кьела.", "ru": "Предавшего Родину труса И в смертный час я буду проклинать.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 213}
{"phrase": "НАДАЛДА ХЪВАН БУГО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "на лице написано", "equiv": "approx", "literal": "на лбу"}], "page": 213}
{"phrase": "НАЗРУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "дать обет; обещать что-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Ячӏинчӏони — гьаниса цо гулла дуе назру гьабила, — ЯНГИ абун Мустӏапаца каранзул чвантинисаги бахъун гӏистолет макинтошалъул кисиниб лъуна.", "ru": "— Если не вернёшься, обещаю тебе отсюда одну пулю,— сказал Мустафа, доставая пистолет из нагрудного кармана.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 213}
{"phrase": "НАККДАЛ ЦӀУРАБ ГВАНГВАРА", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "голова, соломой набитая; мякинная голова", "equiv": "exact", "literal": "череп"}], "examples": [{"av": "Диргияли гвангвара наккдал цӏун гьечӏеб.", "ru": "И у меня голова не соломой набита.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 213}
{"phrase": "НАККДАЛЪ БАХЧУН ВАРАНИ ТӀУБАЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Верблюда в соломе не упрячешь. Шила в мешке не утаишь."}], "examples": [{"av": "Гьеб лъачӏев чи долъул эменги вацги гурони, лъаб-гоги ватиларо гьаб росулъ. Наккдалъ бахчун варани хутӏуларогури.", "ru": "Кроме её отца и брата, все в селе знают об этом. Шила в мешке не утаишь.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 213}
{"phrase": "НАКУ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "склониться перед чьей-л. памятью, почтить память кого-л.", "literal": "колено преклонить"}, {"n": 2, "translation": "преклоняться"}], "examples": [{"av": "Хвел гьечӏезул цӏаралъе Наку чӏвалеб къо буго.", "ru": "День, когда склоняемся мы Перед памятью погибших.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 214}
{"phrase": "НАКЪИТАЛДЕ КЪОНО РИЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "приступить к беседе; начать беседу", "literal": "разговору открыть засов"}], "examples": [{"av": "Кинахун квер баниги, кӏвечӏо дида ракӏ рагьараб хабаралде вачине, чан батӏияб суалалдасан байби-хьаниги, бажаричӏо гьесулгун гьуинаб накъиталде КЪОНО ричӏизе.", "ru": "Как ни старался, я не смог вызвать его на откровенный разговор; с какого бы вопроса я ни начинал, у нас с ним не получалась беседа.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 214}
{"phrase": "НАКӀКӀ ТӀУПИДАЛ ТӀАЛАБИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "мрачнее тучи", "literal": "как скала, закрытая тучами"}], "examples": [{"av": "— Гьаб щиб, гӏолохъаби, накӏкӏ тӏупидал тӏалаби гӏадин гӏенеккун чӏун рихьула гури киналго?", "ru": "— Что это, ребята, вы сидите мрачнее тучи?", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 214}
{"phrase": "НАКӀКӀАЛ ГЬЕЧӀЕБ ЗОБ ГӀАДИН", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "как нёбо без облаков"}], "examples": [{"av": "Ахӏмакъал рукӏинчӏони, Букӏинаан дуниял: Накӏкӏал гьечӏеб зоб гӏадаб, Сусур гьечӏеб хур гӏадаб.", "ru": "Ёсли б был шар земной Без глупцов, то был бы он. Как нёбо без облаков, Как поле без сорняков.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 214}
{"phrase": "НАКӀКӀАЛ ТӀАД ТӀУПАРАБ КЬУРУЛ ГӀУС ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "р а ч н е е т у ч и, н е в духе", "literal": "как утёс, з а т я н у т ы й т у ч а м и"}], "examples": [{"av": "Накӏкӏал тӏад тӏупараб кьурул гӏус гӏадин, ГӀодов чӏун вуго гьав тахбакӏида тӏад.", "ru": "Мрачно, как утёс, затянутый тучами. Восседает он на тахте.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 215}
{"phrase": "НАМУС БАЦӀЦӀАДГО", "senses": [{"translation": "с чистой совестью; с честью", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьесул хабада Махӏачил рагъулал гьудулзаби гьедана тушбабаздаса рецӏел босизе. Жидерго гьа гьез намус бацӏцӏадго тӏубазабуна.", "ru": "На могиле Махача его боевые друзья поклялись отомстить врагам. Свою клятву они сдержали с чёстью.", "author": "ХӀ. ГӀарипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 215}
{"phrase": "НАМУС БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "беречь честь", "literal": "достоинство поднять"}], "examples": [{"av": "— Кисадай пулан Субхӏанатица нусго томен босила, росасул намус борхизеянги яхъун.", "ru": "— Откуда бедняжка Субханат возьмёт сто рублей, чтобы спасти честь мужа.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 215}
{"phrase": "НАМУС КӀАНЦӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "покраснеть, застесняться; прятать глаза", "literal": "стыд бросился"}], "examples": [{"av": "Амма гьаниб хуриб гӏадамазда гьоркьоб, эбел данд-чӏвайгун кинабалиго намус кӏанцӏана дир гьурмаде.", "ru": "Но увидев маму здесь, на поле, среди людей, я почему-то застеснялась.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 215}
{"phrase": "НАМУС ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"translation": "защищать (беречь) честь", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Бокьараб бахъа, дун хӏадурав вуго магӏарул ясалъул намус цӏунизе.", "ru": "Будь что будет, я готов защищать честь горянки.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 215}
{"phrase": "НАМУС АЛДЕ РАГӀАД РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "сомневаться в чьей-л. честности", "literal": "на честь бросить тень"}], "examples": [{"av": "Нижее бокьун гьечӏо кин, щиб батаниги, нижер вас сабаблъун дур ясалъул намусалде рагӏад рехизе.", "ru": "Чтобы там ни было, мы не хотели, чтоб из-за нашего сына кто-нибудь сомневался в честности вашей дочери.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 215}
{"phrase": "НАПС БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "иметь решающее влияние на что-л.", "literal": "значение поднять"}], "examples": [{"av": "Амма гӏарац-меседалъул напс борхизе биччалеб букӏун гьечӏо гьаниб магӏарулаз.", "ru": "Горцы здесь не позволяли, чтоб золото и серебро имели решающее влияние на всё.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 216}
{"phrase": "НАХ БАХАРАБ ХАБАР", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "хитрая, лицемерная речь", "literal": "маслом смазанная"}], "page": 216}
{"phrase": "НАХ БАХИНЧӀОГО", "senses": [{"translation": "не от души, без желания, против воли", "literal": "маслом не смазав"}], "examples": [{"av": "Ясаз бараб жергъен кодобе босарав гӏолохъан-чиясги ахӏана цо кечӏ. Ахӏана гъира гьечӏого, нах ба-хинчӏого.", "ru": "Взяв бубен, который предложили девушки, молодой человек тоже спел песню. Спел вяло, без желания.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 216}
{"phrase": "НАХ БАХУН ТЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "дать взятку", "literal": "маслом мазать"}, {"n": 2, "translation": "поддакивать"}], "page": 216}
{"phrase": "НАХ БУГЕБ БЕТӀЕР", "senses": [{"translation": "светлая голова, ума палата", "equiv": "approx", "literal": "голова, наполненная маслом"}], "examples": [{"av": "Амма нахъа гьас жинцагоги рикӏкӏана гьеб гӏантаб пикру жиндир гӏадалаб гвангвараялъуб гурони, дагьабниги нах бугеб бетӏералда жаниб кинго бижизе рес гьечӏилан...", "ru": "Он подумал, что эта глупая мысль могла прийти только в его пустую башку, умному человеку она не пришла бы...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 216}
{"phrase": "НАХ ГӀЕМЕРЛЪУН КАРЩ ХОЛАРЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Кашу маслом не испортишь.", "equiv": "exact"}], "page": 216}
{"phrase": "НАХГИН ГЬОЦӀО ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "в дружбе, в согласии", "literal": "как масло и мёд"}], "examples": [{"av": "ГӀузрабазда рокъой гӏух къосагиян, Нахгин гьоцӏо гӏадин гьуин тагиян...", "ru": "Чтоб в дом дорогу забыла печаль, Чтоб жили в мире и согласии...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 216}
{"phrase": "НАХУЛЪА РАС ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "легко, без напряжения; умело", "literal": "как волосок из масла вытащить"}], "examples": [{"av": "Специалистазул махщел бихьулищ — Нахулъа рас гӏадин босун ун буго!", "ru": "Вот что значит специалисты — Убрали умело и без затруднений!", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 217}
{"phrase": "НАХЪ БУССУН ДУДАГО РЕЧӀЧӀУЛЕБ ЧӀОР РЕХУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не выпускай стрелу, которая поразит тебя, возвратившись. Не плюй в колодец — пригодится воды напиться.", "equiv": "approx"}], "page": 217}
{"phrase": "НАХЪ ТӀАМУН ТЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "откладывать в долгий ящик", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Цояб цоялдаса кӏвар бугеб букӏана кинабго хӏалтӏи, цохӏонигияб бегьулароан нахъ тӏамун тезе.", "ru": "Всё было важно и нужно, нельзя было ничего откладывать в долгий ящик.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 217}
{"phrase": "НАХЪА РУКЪ ГЬЕЧӀЕВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "недалёкий; без царя в голове", "literal": "не имеющий задней комнаты"}], "examples": [{"av": "Амма гьелда жо бицине бегьуларо, гьелъул нахъа рукъ мукъсанаб буго.", "ru": "С ней нельзя откровенничать: она без царя в голове.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 217}
{"phrase": "НАХЪА РУКЪ ЩУЛИЯВ", "senses": [{"translation": "умный; голова на плечах, ума палата", "equiv": "approx", "literal": "с крепкой задней комнатой"}], "examples": [{"av": "КӀулал раралгӏанги ричӏулароан гьесул кӏутӏби къваригӏел гьечӏеб жо бицине, жиндаса нахъа рукъ щулияв, щибниги бихьараб жо жаниб лъолеб гъамас къвакӏарав чи къанагӏатги вукӏинчӏо.", "ru": "Он был человеком умным, умевшим надёжно хранить тайны, никогда не болтал попусту, как будто на губах его висели замки.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 217}
{"phrase": "НАХЪА ХУТӀАРАБ БОЦӀИ БАЦӀАЦА ЧӀВАЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Отставший скот волки съедят."}], "page": 217}
{"phrase": "НАХЪА ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "быть готовым помочь, быть опорой ко му-л.; держать под [своим] крылышком", "equiv": "approx"}], "page": 217}
{"phrase": "НАХЪАСА ГЪВАНЩА БИХЬАНИГИ БИХЬИЛАРО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не видать как своих ушей.", "equiv": "approx", "literal": "далее если свой затылок увидишь"}], "examples": [{"av": "Нахъаса гъванща бихьаниги бихьилареб дуда дихъ бугеб месед, гьадаб тӏерхьун унеб бакъ добго щобилъан тӏад буссун гьабсагӏат бакканиги щвеларев, гъачагъ, мун мурадалде.", "ru": "Тебе не видать как своих ушей золота, которое у меня; даже если заходящее солнце вновь взойдёт из-за тех гор, твой надежды не сбудутся, бандит.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 218}
{"phrase": "НАХЪАСАН ВАХЪИНЕ", "senses": [{"translation": "помочь кому-л.; поддержать кого-л.", "literal": "сзади появиться"}], "examples": [{"av": "Щивалиго нахъасан вахъине вац гурев, цевесан кквезе боцӏи-панз гурев.", "ru": "Ни хозяйства у него, ни брата, чтоб поддержать в трудный час.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 218}
{"phrase": "НАХЪЕ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть позади, отставать", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дун нахъе ккезе чӏезе гьечӏо бищунго аслияб жо-ялъулъ, щибаб къоялда цӏи-цӏияб жо лъазабизе.", "ru": "Я постараюсь не отставать, узнавать каждый день новое и полезное.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 218}
{"phrase": "НАХЪЕ КЪАН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "стоять в стороне", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "сторониться; прятаться"}], "examples": [{"av": "— Рекъон букӏинаро, вац, нилъецаго гӏадамалги хӏалтӏуде ахӏун, нахъе къан чӏезе, — ян жаваб гьабуна гьес, надалдаса гӏетӏги бацӏунаго.", "ru": "— Некрасиво, брат, сами же пригласили людей на работу и сами же прячемся,— ответил он, вытирая пот со лба.", "author": "ХӀ. ГӀарипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 218}
{"phrase": "НАХЪЕ КӀАНЦӀУН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "стоять в стороне", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Хварабин гьебан вукӏана дун, нужги нахъе кӏанцӏун чӏедал ахираб заманалда.", "ru": "Я думал, что всё кончено; в последнее время вы тоже что-то стоите в стороне.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 218}
{"phrase": "НАХЪЕ ПИКРУ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "очертя голову", "literal": "не имеющий задних мыслей"}, {"n": 2, "translation": "человек, думающий только о себе, эгойст"}], "page": 218}
{"phrase": "НАХЪЕ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "отказать кому-л. в чём-л.; дать от ворот поворот, указать на дверь"}], "examples": [{"av": "Парзалъ чи цеве чӏани, Ццин бахъун нахъе чӏвалев, ЧӀухӏарав хӏаким ккани, ХӀалтӏи хварабин нилъер.", "ru": "Дело наше пропало, Если попадётся начальник, Не пускающий на порог Пришедшего с просьбой.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 219}
{"phrase": "НАХЪЕКЪАЙ ГЬЕЧӀОЛЪИ", "senses": [{"translation": "храбрость, отвага; [сам] чёрт не брат кому-л.", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "У, у, хисун букӏинчӏо добго релъи, ракӏчӏей, добго бахча-хьвай гьечӏолъи, аваданлъи, добго нахъекъай гьечӏолъи.", "ru": "Да, не изменился он — тот же весёлый характер, та же уверенность, откровенность, та же храбрость.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 219}
{"phrase": "НАХЪЕ-НАХЪЕ КЪАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "попятиться, отступить", "literal": "назад идти"}], "examples": [{"av": "— Хажа! Рекӏеда яте! Щиб дуца гьабулеб жо!,— ЯНГИ ахӏулаго цере ритӏун квералгун нахъе-нахъе къазе лъугьана ГӀусман.", "ru": "— Хажа! Опомнись! Что ты делаешь!-—крикнул Осман, протянув вперёд руки и отступив назад.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 219}
{"phrase": "НАХЪЕ-ЦЕВЕ ГЬАВИЗЕ", "labels": ["пренебр."], "senses": [{"translation": "ни во что не ставить, в грош не ставить", "equiv": "approx", "literal": "гонять вперёд-назад"}], "page": 219}
{"phrase": "НАХЪРАТЕЛ ЧӀЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "делать запас, запасаться", "literal": "оставить"}], "examples": [{"av": "... дица жигар бахъулаан гьей тӏад юссиналде рокъоб нахърател чӏезабизе.", "ru": "... я старался к тому времени, как она вернётся, сделать дома хоть какой-нибудь запас.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 219}
{"phrase": "НАЦӀИЛ ГЬАРДУХЪАН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "попрошайка, нищий", "literal": "вшивый нищий"}], "examples": [{"av": "Гьагъал нацӏил гьардухъабаздаги щвараб боцӏи хӏехьезе кӏолеб гьечӏо.", "ru": "Эти [бывшие] нищие тоже не могут оценить доставшееся им богатство.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 219}
{"phrase": "НЕЦА РЕЧЧӀАРАБ БАСИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "со всех ног, что есть духу", "equiv": "approx", "literal": "как бычок, укушенный пчелой"}], "examples": [{"av": "— Вуя, неца реччӏараб баси гӏадин, восун унев вугин, асие гӏдибчӏо, ав кивгӏаги вукӏарав? — абун ахӏдана дир эбел.", "ru": "— Господи, куда он так бешено мчится, что с ним, где он был? — крикнула моя мама.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 220}
{"phrase": "НЕЧОН ХВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сгореть от стыда, провалиться сквозь землю от стыда", "equiv": "approx", "literal": "умереть"}], "examples": [{"av": "— Бихьинал гьедин багьадурго хвезе кколила, мун абуни, Хирач, къадарав чи вугила, гьеле чияр чӏужуялъ берги хъахӏил гьабун нечон холев вугила.", "ru": "— Мужчины должны достойно умирать, а ты, Хирач, трус: чужая жена поставила тебе синяк, и ты теперь сидишь и умираешь от стыда.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 220}
{"phrase": "НИКӀАЛАЙИЛ ЗАМАН", "senses": [{"translation": "давние времена; времена царя Гороха", "equiv": "approx", "literal": "времена [царя] Николая"}], "examples": [{"av": "Чакмаялги руго Никӏалайил заманаялда гьарурал гӏадал...", "ru": "И сапоги совсем допотопные...", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 220}
{"phrase": "НИЛЪГИ КВАРТӀАГИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "рядом; рука об руку, бок 6 бок", "literal": "как серп и молот"}], "examples": [{"av": "— Нилъги квартӏаги гӏадин, кӏиялго цадахъ рачӏани щибиландай нужер гӏадамаз абила, Аймесе?", "ru": "— Ёсли вы придёте вместе, что скажут ваши люди, Аймесе?", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 220}
{"phrase": "НИЛЪЕДА БИХЬИЧӀЕБ БЕЦЦАСДА БИХЬУН БАТУЛЕБИЛА, НИЛЪЕДА РАГӀИЧӀЕБ ГӀИНКЪАСДА РАГӀУН БАТУЛЕБИЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "То, что мы не видим, видит слепой, то, что мы не слышим, слышит глухой."}], "page": 220}
{"phrase": "НИЛЪЕДАГО ГЬОРКЬОБ АБУНИ", "senses": [{"translation": "между нами говоря", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Амма нилъедаго гьоркьоб абуни, Дир вокьулев эмен, квеш букӏун буго.", "ru": "Но, между нами говоря, Обидно мне, отец.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 220}
{"phrase": "НИЛЪЕР ЛЪИМЕР — ГЪВЕТӀ, ЛЪИМАДУЛ ЛЪИМЕР — ПИХЪ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Свой ребёнок — дерево, внуки — плод."}], "page": 221}
{"phrase": "НИЛЪЕР ЧЕХЬ УНТУН БУКӀИН ЧИЯДА ЛЪАЛАРЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Что у нас живот болит, чужие знают."}], "page": 221}
{"phrase": "НИЛЪЕРГО БАКӀ — АЛЖАН, ЧИЯР БАКӀ— ЖУЖАХӀ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Своя земля — рай, чужая земля — ад."}], "page": 221}
{"phrase": "НИЛЪЕРГО УЛКА — ЭБЕЛ, ЧИЯР УЛКА — БЕСДАЛ ЭБЕЛ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Своя родина — мать, чужая земля — мачеха."}], "page": 221}
{"phrase": "НИЛЪЕЦАГО ГЬАБИЧӀИБ НИЛЪЕДАГО БАТУЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Что мы не сделали, того не найдём. Что посеял, то и пожнёшь."}], "page": 221}
{"phrase": "НИСУ КВАРАБ КЕТУ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пряча глаза (взгляд)", "equiv": "approx", "literal": "как кошка, съевшая творог"}], "examples": [{"av": "КӀал бацӏцӏун толеб куц, вацӏцӏун тӏагӏаяс, Нису квараб мехалъ катица гӏадин.", "ru": "Вытирает рот, пропади он пропадом. Как кошка, съевшая творог.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 221}
{"phrase": "НИЧ БИХХИЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "разрядить обстановку, сгладить отношения", "literal": "стыд сломать"}], "examples": [{"av": "... лъабавго гьалмагъасда кӏвана ГӀашатидаги ЧӀанкӏадаги гьоркьоб бегараб нич биххизабизе.", "ru": "... три друга сумели как-то сгладить отношёния между Айшат и Чанка.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 221}
{"phrase": "НИЧ ГЬЕЧӀЕЛ БЕРАЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бессовестный человек", "literal": "глаза, не имеющие стыда"}], "page": 221}
{"phrase": "НИЧ ТӀАГӀАРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бессовестный, бесстыжий", "literal": "стыд потерявший"}], "examples": [{"av": "Малъ къосарав дица жание йиччазе ккана гьей нич тӏагӏарай гӏадан.", "ru": "Растерянный, я должен был впустить эту бессовестную жённдину.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 221}
{"phrase": "НИЯТ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "намереваться, задумать, решить сделать что-л."}], "examples": [{"av": "— Я, гьудул, Сагӏадулагь,— абун сихӏираб реццалъ Сагӏдулагьил гӏинда кӏетӏаризе ният гьабуна рохьихъанас.", "ru": "— Друг мой, Сагдула,— начал лесник льстивым голосом, решив так подействовать на него.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 222}
{"phrase": "НОДО БУКӀКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "нахмурить лоб, нахмуриться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Цинги? — ян абулаго Мухӏамадица гӏодо букӏкӏинабуна.", "ru": "— И что же? — Магомед нахмурил брови.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 222}
{"phrase": "НОСОЛ БАЛАЛЪ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "едва, ёле-ёле, насилу", "literal": "на лезвии ножа"}], "page": 222}
{"phrase": "НУГӀ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "неотвязно, назойливо; как банный лист", "equiv": "approx", "literal": "как клещ"}], "examples": [{"av": "— Фазу, дун нугӏ гӏадин рекӏун чӏолев вугилан ккоге, амма мун цадахъ гьечӏого магӏарде ине ракӏалъе къабуллъулеб гьечӏо.", "ru": "— Фазу, извини, что так неотвязно говорю тебе об этом, но в горы без тебя я не поеду.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 222}
{"phrase": "НУГӀЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "давать [свидетельские] показания", "literal": "делать"}], "examples": [{"av": "— Гьелъие нугӏлъи гьабизе дица тӏамила Къелеса дир гьобол.", "ru": "— Давать свидётельские показания я поручу своему кунаку из Келёб.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 222}
{"phrase": "НУР БАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "осветить", "literal": "свет направить"}], "page": 222}
{"phrase": "НУР БОСИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ослепнуть", "literal": "свет забрать"}], "examples": [{"av": "Сабурал бераздул нур босун буго.", "ru": "Прекрасные глаза ослепли.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 222}
{"phrase": "НУС БАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "брить; бриться", "literal": "ножом провести"}, {"n": 2, "translation": "зарёзать кого-л."}], "examples": [{"av": "Гьезул тургьи гӏадин мугжул руго гӏун, ГӀолеб гьечӏо заман гьезда нус базе.", "ru": "Их бороды висят, словно мешки, И некогда им сбрить их.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир сайигъат"}], "page": 222}
{"phrase": "НУХ БАТИЗЕ", "senses": [{"translation": "найти дорогу; найти способ, выход (из положения)", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Дуе бокьани, Ахӏмад, бокьараб нух батизе кӏола дуда, къокъ гьабун абуни, Жамалил вац Каримулагь ворчӏизавизе ккола.", "ru": "— Если ты захочешь, Ахмед, ты найдёшь любой путь; короче говоря, нужно разбудить брата Жамала Каримулу.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 223}
{"phrase": "НУХ БИТӀАГИ", "senses": [{"translation": "счастливого пути!", "literal": "пусть дорога будет прямой!"}], "examples": [{"av": "Дуе нух битӏаги, тӏад магӏарулав, ТӀадегӏанал ракьал цӏунизе унев.", "ru": "Счастливого пути тебё, горец, Священные земли идёшь запщщать.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 223}
{"phrase": "НУХ БИХЬИЗАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "выгнать; указать на дверь", "literal": "показывать дорогу"}, {"n": 2, "translation": "указывать путь, дорогу; вести вперёд"}], "page": 223}
{"phrase": "НУХ БИЧЧАЗЕ", "senses": [{"translation": "дать (уступить) дорогу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Хехго нахъе а, накӏкӏ, нух биччай дие, Дие накӏкӏал лъураб къо бокьуларо.", "ru": "Уйдите, тучи, дорогу откройте мне, Пасмурных не люблю я дней.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 223}
{"phrase": "НУХ БОКЪИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "проторить дорогу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Жакъа инчӏого чӏани мун гъосие дагьайги цӏакъ йокьилагури, биччанте гъос сордоялда жаниб нух бокъинабизе! — ян ккуна гьей Любаца.", "ru": "— Если ты сегодня не пойдёшь, он ещё больше полюбит тебя, пусть сам ходит каждую ночь, протирает башмаки,— сказала Люба.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 223}
{"phrase": "НУХ БОСИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "сматывать удочки, уносить ноги", "equiv": "approx", "literal": "дорогу взять"}], "examples": [{"av": "Кверал росичӏого гьас нух босана, Росдал лъимал гьесда хадур гьещтӏана.", "ru": "Не попрощавшись, он еле ноги унёс, Детвора аульская свистела вдогонку.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 223}
{"phrase": "НУХ ГЬЕЧӀЕБ КЬУРУ БУКӀУНАРЕБ, КЬО ГЬЕЧӀЕБ ГӀОР БУКӀУНАРЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Нет горы без тропинки, нет реки без моста."}], "page": 224}
{"phrase": "НУХ ККВЕЗЕ", "variants": ["КЪАЗЕ"], "senses": [{"translation": "преградить дорогу; не давать проходу; ставить палки в колёса (обычай горцев закрывать дорогу невесте с целью получения выкупа)", "equiv": "approx", "literal": "дорогу закрывать"}], "examples": [{"av": "Бахӏарай унелъул нух кквезе рахъарал гӏолохъаби рази-ракиго нахъ руссана.", "ru": "Молодёжь, которая ходила преграждать дорогу невесте, вернулась довольная.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 224}
{"phrase": "НУХ КЪОСИНЕ", "senses": [{"translation": "потерять дорогу, заблудиться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Рокъобе нух къосингун Хвалчабаца къотӏараб...", "ru": "Потеряла дорогу в отчий дом Саблями отсечённая [голова]...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 224}
{"phrase": "НУХ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "проложить путь, дорогу", "equiv": "exact"}], "page": 224}
{"phrase": "НУХ РАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "открыть путь, дорогу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ТӀадегӏанаб лъай щвезе Щавкъгин гъира батани, Бокьараб махщалий нух Рагьун бугин абуна.", "ru": "Ёсли хочешь многое узнать. Все пути-дороги открыты.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 224}
{"phrase": "НУХ РЕХУН ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "нарушить традицию; сойти с пути истинного Эзул нух рехун тезе", "literal": "дорогу бросить"}], "examples": [{"av": "Хъулухъ щиб лъималазе?", "ru": "Нарушать традицию [отцов] Кто право дал детям?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 224}
{"phrase": "НУХА РЕГӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "провожать в путь", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Рикӏкӏадаб сапаралъ вас унеб мехалъ. Росуго бачӏуна нуха регӏизе.", "ru": "Когда уходит юноша в дальний путь, Весь аул приходит его проводить.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 224}
{"phrase": "НУХДА ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "отправить", "literal": "в дорогу проводить"}], "examples": [{"av": "— Дунни ина, гьудулавчи, амма кинабго жо цо мугъалъ баччун тӏубаларо, дида цадахъ Эльмур-заилавги, ГӀалимухӏамадги нухда лъезе ккела дуца, гурони дунги инаро.", "ru": "— Я-то пойду, дорогой, но нельзя сваливать всё на одного; ты отправь со мной Эльмурзу и Алимагомёда, иначе и я не пойду.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 225}
{"phrase": "НУХДЕ БАРАБ ТӀЕХ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "воздасться сторицей", "literal": "как толокно, которое посыпали на дорогу"}], "examples": [{"av": "Нухде бараб тӏех гӏадин батила дуеги гьеб.", "ru": "Это тебе воздастся сторицей.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 225}
{"phrase": "НУХДЕ ГЪЕГЬ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "строить каверзы, пакостить; ставить палки в колёса", "equiv": "approx", "literal": "камни на дорогу бросать"}], "page": 225}
{"phrase": "НУХӀИЛ ГАМА", "senses": [{"translation": "мифол. Ноев ковчег", "equiv": "exact"}], "page": 225}
{"phrase": "НУХӀИЛ ЗАМАН", "variants": ["ГӀУМРУ"], "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "давние времена; во времена царя Гороха", "equiv": "approx", "literal": "время Ноя"}], "examples": [{"av": "Роол бухӏиялъул хӏухьел-махӏ чӏвачӏел, Нухӏил гӏумруялъул гӏазу мерхьана.", "ru": "Они покорили снега, Не видавшие летнего зноя, Лежавшие с незапамятных времён.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 225}
{"phrase": "НУЦӀА КЪАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "порвать связи, отношения", "literal": "дверь закрыть"}, {"n": 2, "translation": "запретить что-л."}], "examples": [{"av": "Гьас хӏукму гьабуна Сагӏдулагьица пешкеш гьабураб таманча гьесухъе тӏад буссинабизе, тӏокӏаб гьесул-гун гьоркьоблъиялде нуцӏа къазе.", "ru": "Он решил вернуть пистолет, подаренный Сагдулой, и порвать с ним всякие отношения. о", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 225}
{"phrase": "ОГЪОХЪАТГӀАН ЯКЪИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как на ладони; ясно как божий день", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Лейтенант, Анатолий чӏвана ГӀумарица,— ян къвакӏун абуна Хъараевас.— Гьеб дида дирго огъохъатгӏан якъин бихьула...", "ru": "— Лейтенант, Анатолия убил Омар,— сказал твёрдо Караев,— Мне это ясно как божий день...", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 226}
{"phrase": "ОГЬ, БАЙТУЛМАН ДУНИЯЛ", "interjection": true, "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "о, проклятый, бренный мир!"}], "examples": [{"av": "Щураб ккана дир гьеб иш... Огь, байтулман дуниял!", "ru": "Со мною это случилось в Шуре... О, бренный мир!", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 226}
{"phrase": "ОГЬ, БАРКАМАН", "interjection": true, "senses": [{"translation": "какая прёлесть!"}], "examples": [{"av": "— Огь, баркаман! — ян абуна гьес бетӏерги хьва-гӏизабун.", "ru": "— Какая прёлесть! ~ сказал он, покачивая головой.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 226}
{"phrase": "ОГЬ, БАРКАМАН, КУТАКӀ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вот сила!, вот это да!", "equiv": "approx"}], "page": 226}
{"phrase": "ОГЬ, КЪИЯМАСЕБ КЪО", "interjection": true, "senses": [{"translation": "о, горе!; о, несчастье!", "literal": "о, день страшного суда!"}], "examples": [{"av": "Гьанир васал руго гӏурдузда далун, Огь, къиямасеб къо, бачӏараб къосел!", "ru": "Здесь на столбах парни висят, О, горе, какая страшная судьба!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 226}
{"phrase": "ОХОЛИСА БЕКЬИЧӀЕБ ХАСЛИХЪЕ БАТУЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Что весной не посёешь, осенью не найдёшь. Что посёешь, то и пожнёшь."}], "page": 226}
{"phrase": "ОЦ БАЙ ТӀОБИТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "провести праздник первой борозды (весенний праздник в горах в честь прихода весны)"}], "page": 226}
{"phrase": "ОЦ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как бык (тучный; упрямый)", "equiv": "exact"}], "page": 226}
{"phrase": "ОЦ ГӀУНИГИ БАСИЛЪУН БУКӀИНЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Расти быком, а вырасти бычком. Вырасти, а ума не набрать-", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— ГӀисин лъимал рухулев вукӏа, оц гӏуниги баси,— ян гьоркьо-гьоркьов ахӏдолевги вугоан Сурхай.", "ru": "— Вырос, а ума не набрался, всё обижаешь малы-шёй,— покрикивал Сурхай.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 226}
{"phrase": "ОЦ ХВАНИ — ГЬАН, ГЬОКО БЕКАНИ — ЦӀУЛ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Бык падёт — мясо, арба сломается — дрова."}], "page": 227}
{"phrase": "ПАГЬМУ БУГЕВ", "senses": [{"translation": "способный, одарённый, умный; семи пядей во лбу"}], "examples": [{"av": "Гьабсагӏат захӏмат буго абизе, гьев пагьму бугев гӏолиласда живго поэт вукӏин бичӏчӏулеб бугищали.", "ru": "Сейчас трудно сказать, осознаёт ли этот талантливый молодой человек, что он поэт.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 227}
{"phrase": "ПАЙДА ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "приносить пользу, идти на пользу; помогать", "literal": "делать"}], "examples": [{"av": "Кинаб батаниги дирги къаламалъ, Эбел-Ватӏаналъе пайда гьабизе.", "ru": "Хочу, чтоб какую-то пользу И мой карандаш Родине принёс.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 227}
{"phrase": "ПАЙДА ГЬЕЧӀЕБ", "senses": [{"translation": "бесполезный; незначительный", "literal": "значения не имеющий"}], "examples": [{"av": "Йохъ, бекараб бакӏ букӏана цӏакъго пайда гьечӏеб жо.", "ru": "Нет, рана была незначительной.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 227}
{"phrase": "ПАЛ ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "гадать"}], "examples": [{"av": "ХӀапиз, дие пал тӏаме, ТӀехьги кодобе босун,— Кинаб хӏал дида бугеб. Вице лъалеб батани?", "ru": "Хапиз, погадай мне, Взяв книгу в руки, Скажи, если знаешь, Что ожидает меня?", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 227}
{"phrase": "ПАНА ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "пленить, очаровать кого-л.; брать за душу", "equiv": "approx", "literal": "погибель сделать"}], "examples": [{"av": "Булбул хӏикмалъулел хӏайранал бакъназ, Пана гьавулаан живго Саади.", "ru": "Чарующие трели соловья Пленяли даже Саади.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 228}
{"phrase": "ПАНКЪ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "в пух и [в] прах", "equiv": "approx", "literal": "как лепёшку"}], "examples": [{"av": "Чанги улкаялъул хан Къуваталда божараб, Гвегарухъан панкъ гӏадин, Ракьалда цуйзабурав.", "ru": "Он положил на лопатки борцов, В силу которых верили Ханы из многих стран.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 228}
{"phrase": "ПАРДАВ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "снять паранджу", "literal": "занавес"}], "examples": [{"av": "Ясазул гьурмадасан, Бецӏаб пардав бахъизе, Борхун ккураб гӏелмугун Мугӏрул тирарав Махӏач.", "ru": "С девушек молодых Снявший паранджу, Храбрый сын гор, Смелый Махач.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 228}
{"phrase": "ПАРКЪ ГЬЕЧӀОГО", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "безразлично; ни жарко ни холодно кому-л."}, {"n": 2, "translation": "не боясь кого-чего-л."}], "examples": [{"av": "Хвалие паркъ гьечӏого Халкъ къеркьараб нухин гьаб.", "ru": "Это жизнь, за которую Не страшась умирали.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 228}
{"phrase": "ПАСАТ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "портить, приводить в негодность", "literal": "порчу делать"}], "examples": [{"av": "Буголъи букӏунилан гьедигӏанго пасат гьабизе кколаро гурищ?", "ru": "Оттого, что всего много, разве нужно всё портить?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 228}
{"phrase": "ПАСИХӀАБ КӀАЛ", "senses": [{"translation": "красноречие", "literal": "выразительный язык"}], "examples": [{"av": "Доб дир пасихӏаб кӏал, тӏеренал кӏутӏби, ТӀокӏалъ ясал реццун гьечӏо кӏалъазе.", "ru": "Красноречие моё больше не понадобится Девушек красивых восхвалять.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Кучӏдул"}], "page": 229}
{"phrase": "ПАТИХӀА РЕХИЗЕ", "variants": ["ГЬАБИЗЕ"], "senses": [{"n": 1, "translation": "завершить, закончить что-л.; подвести черту", "equiv": "approx", "literal": "конёц делать"}, {"n": 2, "translation": "читать молитву по усопшему"}], "page": 229}
{"phrase": "ПАХЬ БАККИЗЕ", "senses": [{"translation": "проявить слабость"}], "examples": [{"av": "Амма хеккого пахь баккана гъачагъазул, гьез гӏух босана, мискинабго ярагьги гъоркьго тун.", "ru": "Но бандиты вскоре сбежали, оставив своё нехитрое оружие.", "author": "ТӀ. ТӀагьиров", "source": "ХӀикматав кӏудада"}], "page": 229}
{"phrase": "ПАШМАНЛЪИ РЕЩТӀИНЕ", "senses": [{"translation": "огорчаться; повесить голову", "equiv": "approx", "literal": "печаль спустилась"}], "examples": [{"av": "Гьебсагӏат эбелалъул бералъги пашманлъи реш-тӏана,", "ru": "Мать очень сильно огорчилась.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 229}
{"phrase": "ГӀЕЧРОКЪОБ КИНИГИН", "senses": [{"translation": "тепло, уютно", "literal": "как комната с печкой"}], "examples": [{"av": "— Гьеб мехалда гӏечрокъоб кинигин хинго букӏина дур хӏанчӏазе,— ян дица абураб мехалъ рагьун бачӏана Ражабил гьумер, гьими гцущан ана кӏутӏбузда ва вас хурхана дир габуралда.", "ru": "— Тогда тепло будет твоим птичкам,— сказал я, и лицо Раджаба вдруг прояснилось, губы тронула улыбка, и мальчик бросился ко мне на шею.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 229}
{"phrase": "ПЕШКЕШ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "делать подарок, дарить что-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "У, Сагӏдулагьица пешкеш гьабун кьун букӏана таманча Бекьилъа Махӏал Махӏмудие.", "ru": "Да, Сагдула подарил пистолет Махал Махмуду из Бетли.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 229}
{"phrase": "ПИКРАБАЦА КОДОЙ ВОСАРАВ", "senses": [{"translation": "вдохновенный", "literal": "мыслями пленённый"}], "examples": [{"av": "Гьаб цо гӏадатияб столалда тӏад, ТӀокӏаб цо щибниги гьечӏо, дир гьудул,", "ru": "Амма пикрабаца кодойги восун,"}, {"av": "Поэт гьелда нахъ гӏодов чӏаравго...", "ru": "На этом обычном столе, друг мой, Нет ничегоособенного, Но если сядет за него Поэт вдохновенный...", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏрузул тӏогьазда гӏазул бацӏцӏалъи"}], "page": 229}
{"phrase": "ПИКРАБАЗ МЕХТИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "голова идёт кругом, хлопот полон рот", "equiv": "approx", "literal": "от мыслей опьянеть"}], "examples": [{"av": "Гьединал, цин кьогӏал, цин гьуинал пикрабаз мехтарав дида кватӏараб сардил гӏужалъ битӏахъе горда гъоркь чамго нухалъ рагӏана Ахӏмад ва Ахӏмад абулеб ГӀатӏиматил ругьунаб, лъалеб, бокьулеб гьаракь.", "ru": "Голова у меня шла кругом от печальных и радостных мыслей, и поздно ночью прямо под окном я услышал такой знакомый и родной голос Патимат, которая нёсколько раз повторяла имя Ахмеда.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 230}
{"phrase": "ПИКРАБАЗ РАКӀ БАСИНЕ", "senses": [{"translation": "брать за душу, не оставлять в покое", "equiv": "approx", "literal": "мыслями сердце прошить"}], "examples": [{"av": "Лъицадайха дие рекӏкӏ гьабурабилан пикрабаз ракӏбасунеб букӏана Асадулагьил.", "ru": "Кто мог мне подстроить такое,— эти беспокойные мысли не оставляли в покое Асадуллу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 230}
{"phrase": "ПИКРАБАЗУЛ РАХАС", "senses": [{"translation": "ход мыслей", "literal": "цепь"}], "examples": [{"av": "Шатиловасул пикрабазул рахас цойидасанго тӏуна.", "ru": "Вдруг ход мыслей Шатилова прервался.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Рихьуларел лъалкӏал"}], "page": 230}
{"phrase": "ПИКРАБАЗУЛЪЕ ТӀЕРХЬИНЕ", "senses": [{"translation": "уйти в себя, замкнуться", "literal": "в мыслях утонуть"}], "examples": [{"av": "Нургӏали пикрабазулъе тӏерхьана.", "ru": "Нурали весь ушёл в себя.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 230}
{"phrase": "ПИКРАБИ ГЬУРЩИЗЕ", "senses": [{"translation": "делиться мыслями", "literal": "мысли встряхивать"}], "examples": [{"av": "— Цо-цо мехалъ дида ракӏалде ккола, инсанасул гӏумруги гьадал цӏвабзазул кунчӏиялда релълъуни-лан,— гӏодов виччан, кӏудияв гӏакъил гӏадин, мугӏали-масе жиндирго пикраби гьурщизе лъугьана Мансур.", "ru": "— Иногда я думаю, что человеческая жизнь схожа с блеском этих звёзд,— мёдленно, как большой учёный, сказал Мансур, делясь своими мыслями с учи-телем.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 230}
{"phrase": "ПИКРУ БИКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "делиться мыслями; излить душу", "equiv": "approx", "literal": "мысли делить"}], "page": 231}
{"phrase": "ПИЛАЛЪ ЦӀУНЦӀРА КИНИГИН", "senses": [{"translation": "легко, непринуждённо", "literal": "как слон муравья [раздавил]"}], "examples": [{"av": "Эхеде бер щолареб халалъиялъул гозоги гьаваялда терезабулаго, пилалъ цӏунцӏра кинигин, трактор гьаниса босун добаб рахъалде рещтЬшабулеб гьайбатаб «Уралец-кранги» буго.", "ru": "С недосягаемой высоты башни, как клювом, кран «Уралец» легко поднял трактор и поставил его на другую сторону.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 231}
{"phrase": "ПИРИ ГӀАДАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быстрый, ловкий; в мгновение ока", "equiv": "approx", "literal": "подобный молнии"}], "page": 231}
{"phrase": "ПИРХИ РЕЩТӀИНЕ", "senses": [{"translation": "взволнованно биться (о сердце)", "literal": "вспышка опустилась"}], "examples": [{"av": "Цо-цо гӏолохъанай гӏадан дандчӏвани, Дихъе цо чӏваркьараб пирхи рештӏуна.", "ru": "И моё сердце, хотя я и стар, Увидев прекрасное, взволнованно бьётся.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Магӏарул къиса"}], "page": 231}
{"phrase": "ПИТНАДЕ ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "рассорить кого-л. с кем-л.", "literal": "в интриги пускать"}], "examples": [{"av": "Мун питнаде тӏамизе разилъичӏей лъаларо, Лъадалъ ругел ччугӏбузде чучизе лъугьун йиго.", "ru": "Чтобы не поссориться с тобой, Она утешалась рыбой в море.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 231}
{"phrase": "ПИТНАДУЛ ХУР", "senses": [{"translation": "скандал, ссора, раздор", "literal": "поле скандала"}], "examples": [{"av": "ХӀалица гӏуру къараб питнадул хур бекьуге, Кьолболъе лъимги тӏамун, кьалул гъутӏби лъалъаге.", "ru": "Не сей скандала, Не сажай деревья раздора.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 231}
{"phrase": "ГӀИЦЩ Ш Л РУКЪИ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как банный лист", "equiv": "approx", "literal": "[липнуть] как смола"}], "page": 232}
{"phrase": "ПИША РЕКЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "иметь возможность, суметь"}], "examples": [{"av": "Гьан буго бежулеб унти гьалаглъун,— Пишаго рекъечӏо тӏаде ворхизе.", "ru": "От сильной боли ноет тело моё,— Я не сумел подняться на ноги.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 232}
{"phrase": "ПОЧАЛДА ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "отправить по почте", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "избавиться от кого-чего-л."}], "examples": [{"av": "Чалухъай ятани гьалмагъ къваригТун, Лъе дунги почалда яче цогияй.", "ru": "Ёсли хочешь другую жену, Избавься от меня и женись.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 232}
{"phrase": "ПУД АРУ ЛЕВ ЧИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "хвастливый человек, хвастун; рассказывающий небылицы", "equiv": "exact"}], "page": 232}
{"phrase": "ПУНИ ШАПУЛЕВ ХӀАЛ АЛДА", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "еле-еле душа в теле, в чём только душа держится", "equiv": "approx", "literal": "ёсли дунуть, то упадёт"}], "page": 232}
{"phrase": "ПУРМАН ГЬАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "просить чьего-л. согласия; про-сить чьей-л. руки Бищунго гучаздасан, Гиназасул ясалда", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дица пурман гьаридал Гьури бахъана доба.", "ru": "Когда руки я попросил Дочери князя одного, Средь местных богачей Буря поднялась.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 232}
{"phrase": "ПУРМАН КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "дать согласие на что-л., согласиться Салманил васасе Пусмание мун", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Анлъго томен хъахӏаб гӏарцоде кьезе Дур эмен ГӀалихъе пурман кьунищан...", "ru": "За Османа, сьша Салмана, чтобы Выдали тебя за шесть туманов, Согласна ли ты, скажи отцу своему Али...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 232}
{"phrase": "ПУЧ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "тратить; бросать на ветер; разоряться", "equiv": "approx", "literal": "порчу делать"}], "page": 233}
{"phrase": "ПУЧАБ ГӀУМРУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "вести разгульную жизнь", "equiv": "exact"}], "page": 233}
{"phrase": "РАГЪАЛДАСА РЕКЪЕЛ ЛЪИКӀАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Лучше мир, чем война. Худой мир лучше доброй ссоры."}], "page": 233}
{"phrase": "РАГЪАЛЪ ВАС ГЬАВУЛАРО, ГЬАВУРАВ ЧӀВАН ГУРОНИ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Война не рождает сыновей, а только убивает их."}], "page": 233}
{"phrase": "РАГЪУЛ КОР", "senses": [{"translation": "пожар войны", "equiv": "exact"}], "page": 233}
{"phrase": "РАГЪУЛАЛ НУХАЛ", "senses": [{"translation": "дороги войны", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Ракӏалде рачӏуна рагъулал нухал, Рагъул майданалда хутӏарал вацал,", "ru": "Вспоминаются дороги войны И те, что назад не вернулись.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 233}
{"phrase": "РАГЬАРАБ КЕРЕН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "душа нараспашку, рубаха--парень", "equiv": "approx", "literal": "открытая грудь"}], "page": 233}
{"phrase": "РАГЬАРАБ РАКӀ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "открытое сердце; душа нараспашку", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дие цӏакъ рокьула рагьарал ракӏал Гьудулзай гӏемераб, ургъел бикьулел.", "ru": "Я люблю открытые сердца. Радость и печаль вместе делить.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 233}
{"phrase": "РАГЬАРАБ ХАБАР", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "откровенный, открытый разговор"}], "examples": [{"av": "Гьадигӏан рагьараб хабар букӏинин, Ракӏалде ккечӏев гьев квешго виххана.", "ru": "Он сильно растерялся, Открытого разговора не ожидая.", "author": "Адалло", "source": "Наслабаз наслабахъе"}], "page": 233}
{"phrase": "РАГЬУН БИЦИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "говорить откровенно; раскрыть душу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Гьедин гуроха, ГӀатӏимат, дие бокьун букӏана кинабго дида рагьун бицине дулъ бахӏарчилъи гӏезе.", "ru": "— Патимат, я хотел, чтобы у тебя хватило мужества сказать мне всё откровенно.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 233}
{"phrase": "РАГӀАБИ КЪУЛЧӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "слова застряли в горле", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Вореги, дир хирияй, мун гьабсагӏат хвезе бегьуларо, дие гӏемерал да реал кьезе ккола дуца,— ян аби-зехъин вукӏарав дица гьел рагӏаби къулчӏун тана.", "ru": "— Любимая, не умирай, ты мне ещё очень нужна,— хотелось мне сказать, но не смог высказать эти слова вслух, они застряли у меня в горле.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 234}
{"phrase": "РАГӀАД ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "незаметно", "literal": "как тень"}], "examples": [{"av": "ХӀайдарил каранда гьелегьараб ццидал цӏаги ре-кӏинабун, рагӏад гӏадин бецӏаб къотӏное тӏерхьун ана Хъанича.", "ru": "Сильно разозлив Гайдара, Ханича словно тень скользнула в тёмный переулок.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 234}
{"phrase": "РАГӀАД РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "бросать тень на кого-что-л."}], "examples": [{"av": "Батӏи-батӏияб хасияталъул гӏадамал рукӏаниги, гӏадлуялдаса арал жал гӏолохъанав Махӏмудица гьа-риялдалъун сабурав ЧӀанкӏал ццин бахъинабуниги, киданиги гьезда гьоркьоб жахӏдалъиялъул къатӏраги ккечӏо, киданиги гьезул гьудуллъиялде рагӏад рехичӏо.", "ru": "Хотя они были людьми разного склада и хотя Махмуд своими похождениями иногда выводил из себя Чанка, никогда между ними не было зависти, ничто не бросало тени на их дружбу.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 234}
{"phrase": "РАГӀАЛДЕ БАХЪИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "довести что-л. до конца осуществить что-л.", "literal": "до края"}], "examples": [{"av": "Гьезул букӏана жидерго рекӏелъ бахчараб балъголъи, кӏиясдаго гурони лъалареб план. Амма гьеб рагӏалде бахъинабизе цо жо гӏолеб букӏинчӏо.", "ru": "У них была тайна, которую знали только они. И чтоб осуществить план, недоставало одной лишь вещи.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 234}
{"phrase": "РАГӀА РАКЬАНДЕ ЩУН ЛЪАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "знать досконально", "literal": "от края до края"}], "page": 234}
{"phrase": "РАГӀДУКЬ ГӀУМРУ ИНЕ", "senses": [{"translation": "мучиться; жить безрадостно", "literal": "жизнь в тени провести"}], "examples": [{"av": "ХӀакъикъаталдаги рагӏдукь ана гьелъул гӏумру, лъималазул ратӏлида ралел рукъалабаздеги, хьухьунел щватабаздеги рортун рачӏунаан гьелъул магӏил гарал.", "ru": "Она провела безрадостную жизнь. Её слёзы, словно дождинки из туч, капали на детскую одежонку, которую она латала, и на носки, что вязала.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀДУКЬ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "запереть в темницу", "literal": "в тень поставить"}], "examples": [{"av": "Мурадалда рекъон рагӏи бицинчӏев, Рагӏдукь лъезе витӏе, туснахъги гьавун.", "ru": "Тех, кто с нами не согласен, В темнице вели запереть.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀИ БАДИБЕ ЛЪИКӀАБ, ТӀИЛ МУГЪАЛДЕ ЛЪИКӀАБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Слово хорошо в глаза, а палка — на спину."}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀИ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вырвать слово; услышать слово"}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀИ БЕКИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "прервать отношения", "literal": "слово сломать"}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀИ БИЛЪЛЪАРАВ", "senses": [{"translation": "почитаемый, уважаемый", "literal": "чьё слово ценится"}], "examples": [{"av": "Росулъго рагӏи билълъаралин абулел вацаз ГӀаби-датги Гьаруние кьуна.", "ru": "Всеми почитаемые на селе братья выдали Абидат насильно за Гаруна.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀИ БИЦЕ БАКӀ БИХЬУН, УРГЪЕЛ БИКЬЕ ЧИ ВИХЬУН", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Говори к месту, друга выбирай по душе."}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀИ БИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "дать согласие, разрешение", "literal": "слово сказать"}], "examples": [{"av": "— Эбелалъ абуна Султанхӏажиясе дир рагӏи бицанила, инсуе гьедин бокьун бугила.", "ru": "— Мать сказала, что отец дал согласие выдать меня за Султангаджи.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀИ БОТӀРОЛЪ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "помнить, не забывать", "literal": "слово в голове держать"}], "examples": [{"av": "Соналдаса нахъе дур рагӏиги ботӏролъ ккун, тӏокӏаб ургъелги гьечӏого ватиларишха бригадир.", "ru": "Можно подумать, у бригадира нет других забот, как помнить о твоих словах.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 235}
{"phrase": "РАГӀИ ГЬЕЧӀОНИ КЕЧӀ БУКӀУНАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Без слов нет песни."}], "page": 236}
{"phrase": "РАГӀИ ГЬОРОЕ БИЧЧАЛЕВ", "senses": [{"translation": "ненадёжный, бросающий слова на ветер, не хозяин своего слова"}], "examples": [{"av": "Жиндирго рагӏи гьорое биччалев чи гьечӏоан дов.", "ru": "Он был мужчиной, который не бросал слов на ветер.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 236}
{"phrase": "РАГӀИ ГӀАДАХЪ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "прислушаться к чему-л., обратить внимание, придать значение", "literal": "слово во внимание принимать"}], "examples": [{"av": "— Берцин абулеб букӏаго босе рагӏи гӏадахъ, гурони кватӏизеги бегьула.", "ru": "— Прислушайся, пока говорят по-хорошему, а то будет поздно.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 236}
{"phrase": "РАГӀИ ГӀОДОБЕ РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "бросать слова на ветер, не сдержать слова", "literal": "вниз"}], "examples": [{"av": "Дида лъалаан инсуца жиндирго рагӏи гӏодобе реху-лареблъи.", "ru": "Я знала, что отец не бросает своих слов на ветер", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 236}
{"phrase": "РАГӀИ ДАНДЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "найти общий язык; прийти к согласию, к единому мнению", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ГӀадамазулгун гьелъул рагӏи данде ккана.", "ru": "Она нашла с людьми общий язык.", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 236}
{"phrase": "РАГӀИ ДАНДЕ КЪОТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "возражать, перечить кому-л.", "literal": "разговор отрезать"}], "examples": [{"av": "Кинабго досул рагӏи, Данде къотӏун кӏалъана.", "ru": "На все его слова Я возразил.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 236}
{"phrase": "РАГӀИ КАМИЛЛЪИЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "совершенствовать речь"}], "page": 236}
{"phrase": "РАГӀИ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "держать слово", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Рагӏи кквезе бокьулев — Дун росулъа вас вуго.", "ru": "Умеющий держать слово Деревенский парень я.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 236}
{"phrase": "РАГӀИ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "дать слово; согласиться", "equiv": "exact"}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀИ — РЕКӀЕЛ КӀУЛ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Слово — ключ к сердцу."}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀИ ТӀУБАЗЕ", "senses": [{"translation": "сдержать слово; выполнить обещание", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Цинги рагӏи тӏубазе гьевги вачӏинчӏо ва нахъа хванилан рагӏана.", "ru": "Он не приехал, чтобы выполнить обещания; потом кто-то сказал, что он умер.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀИ ХАЛАТ ГЬАБИЧӀОГО", "senses": [{"translation": "не откладывая, не затягивая; не откладывая в долгий ящик", "literal": "без длинных слов"}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀИ ХВЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "нарушить слово", "literal": "испортить"}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀИ ХВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "не сдержать слова, нарушить слово", "literal": "слово умерло"}], "examples": [{"av": "Нурмахӏамадие кьураб рагӏи хвезе бегьунгутӏиги гьесда лъалеб букӏана.", "ru": "Он знал, что нельзя нарушить слова, данного Нур-магомёду.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀИ ХӀУНСИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "оскорбить чъё-л. самолюбие; задеть за живое", "equiv": "approx", "literal": "уколоть кого-л. словом"}], "examples": [{"av": "ЧӀухӏарай ясалда рагӏи хӏунсизе щвеялдаса разилъун вачӏана Асадулагь.", "ru": "Аса дула был рад, что сумел уязвить гордую девушку.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀИ ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "набивать себе цёну", "equiv": "approx", "literal": "слово закрепить"}], "examples": [{"av": "Гьеб къоялдаги гьес хӏаракат бахъулеб букӏана Зубаирил цояв вас инжит гьавизе, жиндирго рагӏи чӏун букӏин цоги нухалда киназдаго бихьизабизе.", "ru": "И в тот день он старался набить себе цёну, унижая другого сьша Зубайра", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀУДА ХАДУВ ЛЪОРОВЕ ВАККИЗЕ ККОЛАРЕВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "за словом в карман не лёзет", "literal": "за пазуху не заглядывает"}], "examples": [{"av": "Балагьараб мехалъ мун вихьула лъикӏав гӏолитработник, рагӏуда хадув лъоровеги, лъаялда хадув чвантинивеги мун ваккизе кколарев ватила.", "ru": "С первого взгляда можно сказать, что ты хороший политработник, за словом в карман не лезешь.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 237}
{"phrase": "РАГӀУЕ ХИЛИПЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "изменить слову; не сдержать слова", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Жинцаго кьураб рагӏуе хилиплъичӏо Султӏан. Гьакидаги рекӏинавун, вачун гьес Мурад Грозныялде школалде щвезавуна.", "ru": "Султан сдержал своё слово. Он привёз Мурада на арбе в Грозный в школу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 238}
{"phrase": "РАГӀУХЪ БАЛАГЬУГЕ, ХӀАЛТӀУХЪ БАЛАГЬЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Смотри не на слова, а на дела."}], "page": 238}
{"phrase": "РАГӀУХЪ РАГӀИ", "senses": [{"n": 1, "translation": "слово за слово", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "к слову"}], "examples": [{"av": "— Валагь, битӏараб бугоха, дир вас, рагӏухъ рагӏи ккун дица гьедин абиялъе гӏоло, гӏемер зарал бугеб жойин гьаб кӏкӏара.", "ru": "— Правильно, сын мой, я сказал лишь к слову, эти комары действительно причиняют много беспокойства.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 238}
{"phrase": "РАДАЛ ВАХЪИНЧӀЕСЕ КЪО КЪВАРИДАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Кто рано не встаёт, тому день короток. Кто рано встаёт, тому бог даёт."}], "page": 238}
{"phrase": "РАЗИЛЪИ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заручиться чьим-л. согласием", "literal": "согласие отнять"}], "examples": [{"av": "Бертаби гьарулеб заманги тӏаде гӏунтӏулеб бугелъул, дида ккана магьари лъезе, разилъи бахъизе гъозциндай наиб витӏараван.", "ru": "Приближалось время свадеб, и я подумал, не они ли прислали найба, чтобы получить согласие.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 238}
{"phrase": "РАКЪАРАЛ ХЪУРМАЦА ХЪОРСОЛ ЦӀЕ ГӀАДИН", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "как свора голодных собак на тощую козу [на-кинулись]"}], "examples": [{"av": "Ракъарал хъурмаца хъорсол цӏе гӏадин, Хъарсун лъола мискин, росу тӏаделъун.", "ru": "Как свора голодных собак Накинулись на беднягу всем селом.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 238}
{"phrase": "РАКЪДАДЕ РЕХАРАБ ЧЧУГӀИЛ ГӀАДАБ ХӀАЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сам не свой, как на горячих угольях", "literal": "положение, как у рыбы, выброшенной на берег"}], "examples": [{"av": "Лъазе течӏониги дир букӏана гучал карачелаз ракъдаде рехараб ччугӏил гӏадаб хӏал.", "ru": "Хотя я не подавал виду, но был в отчаянном положении.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумрудул дарсал"}], "page": 239}
{"phrase": "РАКЪИ ККОЛЕБ", "senses": [{"translation": "сытный", "literal": "голод держащий"}], "examples": [{"av": "Квине хинкӏал гьечӏев мискинчиясе Бищун эб рагӏула ракъи кколеб жо.", "ru": "Бедняку, не имеющему еды, Это также сытно, как хинкалы.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 239}
{"phrase": "РАКЪУЛ СОНАЛЪ МЕСЕД УЧУЗАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "В голод ный год золото дешёвое."}], "page": 239}
{"phrase": "РАКЬ БАГЪАРИ", "senses": [{"translation": "землетрясение", "literal": "движение земли"}], "examples": [{"av": "Ракь багъариялъ зарал гьабураб нилъер республикаялъул тахӏиагьаралъе кумекалъе рачӏарал батӏи--батӏиял миллатазул советиял гӏадамаз гьабулеб гьу-дуллъиялъулаб квербакъи, гьелдехун дагъистаниязул бугеб вацлъияб адаб-хъатир бихьун йохулаан гьей.", "ru": "Она радовалась, видя, с каким уважением и любовью относятся дагестанцы к людям разных национальностей, приёхавших с братской помощью в столицу нашей республики после землетрясения.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Севералда бугеб дир милъиршо"}], "page": 239}
{"phrase": "РАКЬ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "завоевать земли", "literal": "отнять"}], "examples": [{"av": "Дун чияр ракь бахъизе Чабхъаде арав гуро, Инсул Ватӏан цӏунизе ЦӀадулъе арав вуго.", "ru": "Я не отправился Завоёвывать земли чужие, А в огонь я пошёл За землю родную свою.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 239}
{"phrase": "РАКЬ ТЕЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "выгнать — Пададайищ врачаз абулеб чвердон хадуб чор-", "literal": "заставить поки-нуть землю"}], "examples": [{"av": "холъе лъугьараб квачалда ракь тезабизе кӏолеб дару кофеялда цадахъ гьекъараб коньяк гурони гьечӏилан.", "ru": "— Не зря врачи говорят, что кофе с коньяком лучше всего выгоняет хворь после купания.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 240}
{"phrase": "РАКЬ ЦОЯВ", "senses": [{"translation": "земляк, соотечественник", "literal": "единой земли"}], "examples": [{"av": "Дир ракь цоясухъ бугеб, Кьвари бихьизе те дун...", "ru": "Оставь меня лишь посмотрёть На силу земляка моего...", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 240}
{"phrase": "РАКЬА ГЬЕЧӀЕБ МАЦӀ", "senses": [{"translation": "язык без костей"}], "page": 240}
{"phrase": "РАКЬАЛДА ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "по-хоронить; предать земле", "literal": "в землю положить"}, {"n": 2, "translation": "умереть; уйти из жизни"}], "examples": [{"av": "ГӀумруялъ угьдараб, урхъун вукӏараб, Эркенлъи лъалелде лъуна ракьалда.", "ru": "Не познав свободы, о которой мечтал, Ушёл он из жизни.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 240}
{"phrase": "РАКЬАЛДАСА ЗОБ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "недостижимо, нереально", "literal": "как нёбо от земли"}], "examples": [{"av": "Дие гьеб рикӏкӏад буго ракьалдаса зоб гӏадин.", "ru": "Для меня это недостижимо.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 240}
{"phrase": "РАКЬАЛДЕХУН РЕКӀАРАВ ЧИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как вкопанный", "literal": "как к землё приклёенный человёк"}], "examples": [{"av": "ЦӀорол гӏансида цеве щведал ГӀумардада ракьалдехун рекӏарав чи гӏадин чӏун хутӏана.", "ru": "Дойдя до снежной горки, Омардада остановился как вкопанный.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 240}
{"phrase": "РАКЬАНДАСА ПУС БИХЬИЗЕ", "variants": ["ЦА"], "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "улыбаться льстиво; втираться в довёрие", "equiv": "approx", "literal": "коренной зуб показать"}], "examples": [{"av": "Тушмангӏан вокьуларесдаги ракьандаса гӏус бихье, Нигӏматулагь.", "ru": "Нигматула, улыбайся даже заклятому врагу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 240}
{"phrase": "РАКЬДА ХӀЕТӀЕ ХЪВАЧӀОГО", "senses": [{"translation": "чувствуя себя окрылённым; как на крыльях", "equiv": "approx", "literal": "не касаясь ногой земли"}], "page": 241}
{"phrase": "РАКЬДЕ ЩАПИЗЕ", "senses": [{"translation": "уйти из жизни", "literal": "на землю упасть"}], "examples": [{"av": "Дир рокьиги бесдал тун, Гьав ракьде щапун вуго.", "ru": "Оставив меня одну, Он ушёл из жизни.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "18-абилеб ихх"}], "page": 241}
{"phrase": "РАКЬУЛ БЕТӀЕРГЬАНЧИ ВУГО БЕКЬАРАВ ЧИ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Хозяин земли тот, кто обрабатывает её."}], "page": 241}
{"phrase": "РАКЬУЛ ЧЕХЬ", "senses": [{"translation": "земля", "literal": "утроба земли"}], "examples": [{"av": "Некӏо ракь бахъизе чабхъен гьабурал Ракьул чохьонире ккезарулаан.", "ru": "Кто хотел земли чужие завоевать, Того земля поглощала.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 241}
{"phrase": "РАКЬУЛЪЕ ТӀЕРХЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "Провалиться сквозь землю", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Нина ракьулъе тӏерхьинегӏан хӏал батун гьесухъ ялагьана.", "ru": "Нина смотрела на него, готовая провалиться сквозь землю.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 241}
{"phrase": "РАКӀ БАКЪВАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "обидеть кого-л.; затронуть за живое", "equiv": "approx", "literal": "высушить чьё-л. сердце"}], "examples": [{"av": "Киназго абулаан гьев цӏакъ баркат гьечӏев гӏолохъанчи вугилан, гьесда вагъичӏого ва гӏадамасул ракӏ бакъвазабичӏого чӏезе кӏоларилан.", "ru": "Все говорили, что это неприятный молодой человек, что ему ничего не стоит подраться или обидеть человека.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 241}
{"phrase": "РАКӀ БАКЪВАЗЕ", "senses": [{"translation": "расстраиваться; вешать голову", "equiv": "approx", "literal": "сердцем высохнуть"}], "examples": [{"av": "Цо къоялъ ракӏ бакъван мун вихьун хадуб, Гьалъул ракӏ бакъвазе буго моцӏица.", "ru": "Ёсли заметит, что печален ты хоть день, Будет грустить она целый месяц.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 241}
{"phrase": "РАКӀ БАКЬУЛЪА РАГӀИ", "senses": [{"translation": "истинная правда", "literal": "слово из середины сердца"}], "examples": [{"av": "Амма ракӏ бакьулъа рагӏи буго, бокьани божа, бокьани божуге; доб мехалъ я хвалил, я захӏматалъул дица хӏисаб гьабичӏо.", "ru": "Истинная правда, хоть верь, хоть нет: тогда я не думал ни о трудностях, ни о смерти.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 242}
{"phrase": "РАКӀ БАСИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "не давать покоя; сводить с ума", "literal": "сердце прокалывать"}], "examples": [{"av": "Гьелъ кибехун сверизабуниги, рукӏкӏбуца гӏадин, басунеб букӏана дир ракӏ.", "ru": "Эта мысль не давала мне покоя.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 242}
{"phrase": "РАКӀ БАТИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "поднять настроение кому-л., раз-веселить кого-л.", "literal": "сердце отыскать"}], "examples": [{"av": "— Тьенив гьавуна, гӏуна, гӏадан лъугьанищали лъаларо, господин капитан,— ян махсароялдалъун жаваб кьезе жигар бахъана дица, дагьабниги гьесул ракӏ батинабизе бокьун.", "ru": "— Там родился, вырос, не знаю, стал ли человеком, господин капитан,— сказал я шутя, чтобы хоть как-нибудь поднять ему настроение.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 242}
{"phrase": "РАКӀ БАХИЛЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "завидовать кому-л.", "literal": "сердцем завидовать"}], "examples": [{"av": "Дир ракӏ бахиллъана гьей чӏужугӏаданалда.", "ru": "Я позавидовала этой женщине.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 242}
{"phrase": "РАКӀ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "расстраивать, огорчать кого-л.", "literal": "сердце отнять"}, {"n": 2, "translation": "влюбиться"}], "examples": [{"av": "Гьабуге дуца дир ракӏ бахъизе. Мун гьанже дир цохӏо вуго Мажид.", "ru": "Не огорчМ меня, Мажид. Ты теперь у меня один.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}, {"av": "ТӀогьилаб явлухъалъ ракӏ бахъун ана.", "ru": "Влюбился я в жёлтый платок.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 242}
{"phrase": "РАКӀ БАЦӀЦӀАДАВ", "senses": [{"translation": "чистосердечный; истинный, настоящий", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьездаги Загьид лъалев вукӏана лъикӏав гьалмагълъун, жигарав хӏалтӏухъанлъун, ритӏухълъи хирияв, ракӏ бацӏцӏадав комму ни стлъун.", "ru": "Они знали Загида как хорошего человека, добросовестного товарища, выступающего всегда за справедливость, настоящего коммуниста.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 242}
{"phrase": "РАКӀ БАЦӀЦӀАДГО", "senses": [{"translation": "чистосердечно; от всей души", "equiv": "exact"}], "page": 243}
{"phrase": "РАКӀ БАЩЩАЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "становиться отзывчивым, добрым", "literal": "сердцем очиститься"}], "examples": [{"av": "Хехго нахъе а накӏкӏ, бацӏцӏалъе ракӏал, КӀулал рахачӏого ричӏун те нуцӏби.", "ru": "Пусть тучи уйдут, сердца добрыми станут. Пусть двери будут открыты всегда.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 243}
{"phrase": "РАКӀ БАЩАДАЛ ГЬУДУЛЗАБИ", "senses": [{"translation": "закадычные друзья", "literal": "сердцем равные"}], "page": 243}
{"phrase": "РАКӀ БЕКИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "обидеться; держать сердце на кого-л.", "literal": "сердце сломать"}, {"n": 2, "translation": "обидеть"}, {"n": 3, "translation": "грустить, тосковать"}], "examples": [{"av": "Лъицаниги ракӏги бекизабун, гьесие жаваб кьезе кӏвечӏого хутӏаниги яги чӏахӏияз багьанаго гьечӏого семун инжит гьавуни — гьеле дие хвезе гӏажалгӏанги бокьулареб жо.", "ru": "Ёсли кто-нибудь обижал меня, и я не мог ответить ему тем же, или старшие обругали без причины,— вот что я не любил больше всего на свете.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 243}
{"phrase": "РАКӀ БЕЦӀЦӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "влюбиться; открыть сердце кому-л.", "literal": "сердце капает"}], "examples": [{"av": "ГӀагӏщкъаб ракӏ бецӏцӏидал, Мацӏалда милъир бала.", "ru": "Когда я влюбился. Поэтом я стал.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Иргаби"}], "page": 243}
{"phrase": "РАКӀ БИИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "произвести сильное впечатление", "literal": "сердце растопить"}], "page": 243}
{"phrase": "РАКӀБИХХУН", "senses": [{"translation": "растерянно, в сильном смятении; сердце упало, сам не свой", "literal": "сердце разрушив"}], "examples": [{"av": "Ха дур рекӏаралги, ракӏ биххун абги...", "ru": "Вдогонку всадники — в растерянности она...", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 243}
{"phrase": "РАКӀ БОХУН", "senses": [{"translation": "радостно, легко; с лёгким сердцем", "literal": "сердцем радуясь"}], "page": 244}
{"phrase": "РАКӀБУХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "жалеть, горевать; душа (сердце) болит", "equiv": "approx", "literal": "сердце сжечь"}], "examples": [{"av": "Дица ургъун вукӏарав, Бахӏарчи мун кватӏана, Амма щаяли гьелда Гьечӏо дир ракӏ бухӏулеб.", "ru": "Герой моих мечтаний и грёз. Ко мне ты опоздал, Однако почему-то Я не жалею.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 244}
{"phrase": "РАКӀ ГУРХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "жалеть кого-л.; сердце кровью обливается, душа надрывается", "equiv": "approx", "literal": "сердцем жалеть"}], "page": 244}
{"phrase": "РАКӀ ГЪАНЦӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "отталкивать, вызывать отвращение; приходиться не по вкусу", "equiv": "approx", "literal": "сердцем отталкиваться"}], "page": 244}
{"phrase": "РАКӀ ГЪАРИМ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "быть беспомощным, печальным", "literal": "сердце беспомощным делать"}], "examples": [{"av": "Ракь багъари... Ургъелаз Гъарим гьаруна ракӏал.", "ru": "Землетрясение... Печалью полны сердца.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 244}
{"phrase": "РАКӀ ГЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "радоваться; чувствовать себя на седьмом нёбе", "equiv": "approx", "literal": "сёрдце радуется"}], "page": 244}
{"phrase": "РАКӀ ГЬАЛДЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "кошки скрёбут на душё, сёрдце обрывается", "equiv": "approx", "literal": "кипит"}], "examples": [{"av": "Гьесда аскӏоре щванагӏан, жанисанго рахӏат хун, ракӏ гьалдезе лъугьун, черхалда хӏикматаб гъаргъар бан, балъголъиялъул асараз асир гьарун лъугьана Мансурги Сурхайги.", "ru": "Чем ближе подходили к нему Мансур и Сурхай, тем тревожнее становилось у них на сёрдце, какая-то тайна была в этом.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 244}
{"phrase": "РАКӀ ГБЕЧӀЕВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"n": 1, "translation": "бессердечный, бездушный", "literal": "сёрдца не имёющий"}, {"n": 2, "translation": "трусливый; заячья душа, поджилки трясутся", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Щай дун басриял пикрабазул чи вукӏунев? ЦӀияв чи ракӏ гьечӏевдай вукӏине кколев?", "ru": "— Почему я старомодный? А разве современный человек должен быть бездушным?", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 244}
{"phrase": "РАКӀ ГЬОДОРАВ", "senses": [{"translation": "бессердечный, равнодушный", "literal": "сёрдцем пустой"}], "page": 245}
{"phrase": "РАКӀ ГЬУРЩИЗЕ", "senses": [{"translation": "открыть душу кому-л., поделиться с кем-л.", "literal": "сёрдце разбрасывать"}], "page": 245}
{"phrase": "РАКӀ ГӀЕДЕРАВ", "senses": [{"translation": "молодой, живой", "literal": "сёрдцем быстрый"}], "page": 245}
{"phrase": "РАКӀ ГӀЕККЕЗАБУЛЕБ ХАБАР", "senses": [{"translation": "ужасная, печальная новость; кровь в жилах стьшет", "literal": "сёрдце [кровью] обливающий рассказ"}], "examples": [{"av": "Амма садакъа-къулгьуялъе чед бежулел магӏил рагӏабиги, ракӏ гӏеккезарулел харбалги, росдал гӏумруялъул чвахи кин унеб бугебали корохъ дурусго бицунаан.", "ru": "На общёственной пекарне основательно разбирались и печальные, и радостные новости, вся жизнь аула.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 245}
{"phrase": "РАКӀГӀЕККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сёрдце сжимается", "equiv": "approx", "literal": "капает"}], "examples": [{"av": "Ракӏ гӏекколеб букӏаниги, бералъан дир магӏу бачӏунеб букӏинчӏо.", "ru": "Хотя сёрдце у меня разрывалось, слёз нё было.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 245}
{"phrase": "РАКӀ ГӀИНКЪАВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "равнодушный; и горя мало кому-л.; ноль внимания", "equiv": "approx", "literal": "сёрдцем глухой"}, {"n": 2, "translation": "бестолковый, заурядный; ни рыба ни мясо"}], "examples": [{"av": "Уздензаби рукӏана, Ракӏ гӏинкъал гӏадамазда ГӀакълуялъул квер чӏварал.", "ru": "Для бестолковых людёй эти бедняки Были опорой ума.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 245}
{"phrase": "РАКӀ ГӀОДОВ ЦИНЕ", "senses": [{"translation": "как будто гора с плеч свали-лась, от сёрдца отлегло"}], "page": 245}
{"phrase": "РАКӀ ГӀОДОБ ЧӀВАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "расстраиваться; падать духом", "literal": "сёрдце унывает"}], "examples": [{"av": "Амма бохалъул мадар лъугьунеб гьечӏолъиялъ гьасул ракӏ гӏодоб чӏвазабулеб букӏана.", "ru": "Но видя, что нога не заживает, он расстраивался.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 245}
{"phrase": "РАКӀ ГӀОДОБЕ БИЧЧАЗЕ", "senses": [{"translation": "прийти в себя", "literal": "сердце успокоилось"}], "examples": [{"av": "— Щибго жо ккун гьечӏеб батани, цо кагъат би-тӏизегӏагийищ гьесда заман батулареб, дир ракӏги гӏодобе биччазе, — ян абулаан гьелъ.", "ru": "— Ёсли ничего не случилось, мог же он прислать хоть одно письмо, чтобы успокоить меня,— говорила она.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 246}
{"phrase": "РАКӀ ДАНДЕ КЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "огорчаться; не находить себе места; скребёт на душе", "equiv": "approx", "literal": "сердце сжимается"}], "examples": [{"av": "Амма бищунго ракӏ данде къан буго, Гьитӏинав бахӏарчи Ко ля л къисматалъ.", "ru": "Но сердце сжимается от боли. Когда я вспоминаю о гибели Коли.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "ТӀабигӏаталъул накъишал"}], "page": 246}
{"phrase": "РАКӀ ЖУВАН", "senses": [{"translation": "рядом; дружно; рука об руку, плечом к плечу", "equiv": "approx", "literal": "сердцем сливаясь"}], "examples": [{"av": "Дир бищунго гӏанчӏал гӏумрудул къоял, ГӀарал, ну же да гъорлъ ракӏжубан ана.", "ru": "Мой лучшие годы Среди вас прошли, оротинцы.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 246}
{"phrase": "РАКӀЖУБАРАВ", "senses": [{"translation": "общительный; доверчивый", "literal": "сердцем слившийся"}], "examples": [{"av": "Ракӏжубарал ясалгун, Гьулакалда гьелчана.", "ru": "С весёлыми, общительными девушками На качелях покатались.", "author": "ХӀ. ХӀабибов", "source": "ХӀелеко"}], "page": 246}
{"phrase": "РАКӀ ИНЕ", "senses": [{"translation": "разочароваться; душа не лежит", "equiv": "approx", "literal": "сердце ушло"}], "page": 246}
{"phrase": "РАКӀ КВЕГЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "покорить сердце", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Чуял квегъуниланги абун. Фа рил ракӏ квегъизе къасд буго кӏиясулго,— ян абуна цо нухалъ кӏодоца.", "ru": "— Говоря, что приручают коней, они оба хотят покорить сердце Фари,— говорила бабушка.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 246}
{"phrase": "РАКӀ КЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "почувствовать отвращение; прийтись не по вкусу", "literal": "сердце закрыть"}], "examples": [{"av": "Хераб хъабаналда хъварал лугбузде, Кин аскӏове къалев, ракӏго къачӏого?", "ru": "Как прикоснуться к ней без отвращения, После того, как сошлась со стариком?", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 247}
{"phrase": "РАКӀ КЪВАТӀИБЕ КӀАНЦӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сердце обор валось, сам не свой", "equiv": "approx", "literal": "сердце из груди выскочило"}], "examples": [{"av": "— Вай дида дов Сайгидида релълъун вахъараб куц, ракӏ къватӏибе кӏанцӏизе бахъана,— ян абуна гьелъ дидехун, хӏалуцун хӏухьелги цӏалаго.", "ru": "— Ой, как он похож на Сайгида, чуть сердце не выскочило из груди,— сказала она, тяжело дыша.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 247}
{"phrase": "РАКӀ КЪУРКЬИ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "сильнЫй, храбрый; рыцарь без страха и упрёка", "literal": "с несломанным сердцем"}], "page": 247}
{"phrase": "РАКӀ КЬВАГЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "силь-но перепугаться; нёбо с овчинку показалось", "literal": "сердце взорвать"}, {"n": 2, "translation": "сильно горевать, скорбеть"}, {"n": 3, "translation": "умереть от разрьша сердца"}], "examples": [{"av": "Чухъил квенчӏелги ханжаралде гъоркье ккун, чанцӏул тунканиги, гьебги бахъун бачӏинчӏого, хобалъуве цӏалев вугилан ккарав радалалде ракӏ кьвагьун хун ватун вуго.", "ru": "Зацепившись черкеской за кинжал и не в состоянии освободить полу черкески, он подумал, что его тянут в могилу. Утром его нашли умершим от разрыва сердца.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 247}
{"phrase": "РАКӀ КЬВАТӀУН ИНЕ", "variants": ["ККЕЗЕ"], "senses": [{"see_also": "ракӏ кьвагьизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 247}
{"phrase": "РАКӀ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "отдать жизнь за что-л.", "literal": "сердце"}], "examples": [{"av": "Кьурул каранлъа бахъун, Ракӏ кьезе жив хӏадурав, Цохӏо гьаб иццул къатӏра Тушманас гьекъезегӏан.", "ru": "Скорее готов он жизнь свою отдать За каплю из этого родника, Чем врагу его уступить.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}], "page": 247}
{"phrase": "РАКӀ КЬУРДИЗЕ", "senses": [{"translation": "прыгать от радости; чувствовать себя на седьмом нёбе", "literal": "сердцем танцевать"}], "examples": [{"av": "Гьеб рагӏарабго дир ракӏ, хадуб лугбал кьурдизе лъугьана.", "ru": "Услышав это, я так обрадовалась, что всё во мне запело.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 248}
{"phrase": "РАКӀ КӀОДОЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "вести себя высокомёрно; задирать нос, смотреть свёрху вниз", "equiv": "approx", "literal": "сёрдце увели-чилось"}], "page": 248}
{"phrase": "РАКӀ ЛЪАДАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "закалить; закалиться", "literal": "сёрдце закалить"}], "examples": [{"av": "Гьеб къиматал ганчӏил маржанал дур ругони, дуда кӏолила хӏалихьатав чи лъикӏ гьавизе, ццидаласул ракӏ хӏерен гьабизе, хӏинкъарасул ракӏ лъадаризе, къарумав сахаватавлъун гьавизе.", "ru": "Если ты надёнешь ожерёлье из этого драгоцённого камня, то сможешь сдёлать добрым плохого, смягчить грубого, закалить трусливого, сдёлать щёдрым скупого.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 248}
{"phrase": "РАКӀ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "надёяться на кого-что-л.", "literal": "сёрдце положить"}], "examples": [{"av": "Жиндиего бокьун рукъги бакъизе тун, ункъабго нужетӏеги хьвагӏун шагьар тун ине къачӏалей яс лъикӏ, гражданин Махов, ясалтӏа ракӏги лъун, рекӏее гӏакъуба кьолев мун лъикӏ.", "ru": "Дочь ваша собирается уёхать из города, позволив ограбить квартиру, махнув на вас рукой, а вы тоже хороши, гражданин Махов, что надёетесь на неё, да ещё и переживаете за неё.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 248}
{"phrase": "РАКӀЛЪУКЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обидеть; задёть за живое, нож в сёрдце"}], "examples": [{"av": "— Дида рагӏана нужер гаргар... Гьелъ ццинги бахъана, гӏайиб гьабуге, ракӏ лъукъун батани.", "ru": "— Я слышала ваш разговор... Потому и рассерди-лась, простите, ёсли обидела.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 248}
{"phrase": "РАКӀ РАГЬАРАБ КӀАЛЪАЙ", "senses": [{"translation": "откровённый разговор", "literal": "сёрдце открывающий"}], "examples": [{"av": "Дидехун цо ракӏ рагьараб кӏалъайго букӏунаро дур.", "ru": "Со мной у тебя никогда не получается откровенного разговора.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 248}
{"phrase": "РАКӀ РАГЬУН", "senses": [{"translation": "совершенно откровенно, искренне; я:; с открытой душой, от чистого сердца", "literal": "сердце открыв"}], "examples": [{"av": "Гьевги рагьун ракӏгун жиндирго нусидаса арал соназул хӏалбихьиги, сардал рорчӏун тӏахьаздаса босараб лъайги мискинал рекьарухъабазе кьезе хӏадур вукӏунаан.", "ru": "И опыт своей более чем столетней жизни, и знания, почёрпнутые из книг, которые читал ночи напролёт, он готов был передать беднякам от чистого сердца.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 249}
{"phrase": "РАКӀ РАЗИГО", "senses": [{"translation": "весело, радушно; вне себя [от радости]", "literal": "сердце довольно"}], "examples": [{"av": "Гьес салам кьуна киназего, ракӏ разиго гьимулаго ана заводалда жаниве лъугьун.", "ru": "Он поздоровался со всеми, и, весело улыбаясь, пошёл на завод.", "author": "ТӀ. ТӀагьиров", "source": "ХӀикматав кӏудада"}], "page": 249}
{"phrase": "РАКӀ РЕГЬУН", "senses": [{"n": 1, "translation": "самодовольно"}, {"n": 2, "translation": "от души, от всего сердца", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Ракӏ регьун, гьеб мехалъ, гӏалхул тушбаби: «Кверде вачӏа, гӏурус»,— абун ахӏдана.", "ru": "Самодовольные ненавистные враги «Сдавайся, рус!» стали кричать.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 249}
{"phrase": "РАКӀ РЕКӀЕТӀЕ БАЧӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "прийти в себя, очнуться", "literal": "сердце на своё место идёт"}], "examples": [{"av": "Пугь, ракӏ рекӏетӏе бачӏунеб гьечӏо... цо эсул кӏодолъиги, керенборлъадил...", "ru": "Ой, не могу прийти в себя... какой громадный, чтоб пусто ему было...", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 249}
{"phrase": "РАКӀ РИЧӀУН КӀАЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "говорить откровенно, искренне", "literal": "говорить сердце открыв"}], "examples": [{"av": "— Гьединав вукӏиналъ батила ракӏ ричӏун дидехун кӏалъазе дида кӏварабги,— гьаюгьинан тӏаде яхъана Мадихӏат.", "ru": "— Оттого, что ты такой, я смогла говорить с тобой откровённо,— Мадихат тихо поднялась.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 249}
{"phrase": "РАКӀ РОЦӀИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "согревать, успокаивать кого-л.", "literal": "сердце прояснить"}], "examples": [{"av": "Накӏкӏ лъурал мугӏруздасан Накӏкӏал хъамун унеб кечӏ, Дир роччараб ракӏ дуца Чанги роцӏинабуна.", "ru": "О, звонкая песня. Что горы от туч очигцает. Сколько раз холодное сердце моё Ты согревала.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 250}
{"phrase": "РАКӀ САСИНЕ", "senses": [{"translation": "успокоить; успокоиться", "literal": "сердце успокоилось"}], "examples": [{"av": "Гьадинаб жаваб кьуна, Жиндирго ракӏ сасине.", "ru": "Такой он дал ответ. Чтоб себя успокоить.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Гъалайчи"}], "page": 250}
{"phrase": "РАКӀ СОРОЗЕ", "senses": [{"translation": "дрожать; волноваться; не находить себе места", "literal": "сердце задрожало"}], "examples": [{"av": "Дир ракӏ сорозе лъугьана, соролеб букӏана Нажа-батил дица ккураб кверги.", "ru": "Я дрожала от волнения, дрожала и рука Нажабат, которую я держала.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 250}
{"phrase": "РАКӀ СУДИЗЕ", "senses": [{"translation": "тосковать, грустить; скребёт на душе у кого-л.", "equiv": "approx", "literal": "сердце жжёт"}], "examples": [{"av": "Гьеб тӏад буссунаро ракӏ суданиги, Дуца абунани ина гьабсагӏат.", "ru": "Не вернётся всё, что было. Сколько сердце ни тоскуй.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 250}
{"phrase": "РАКӀ СУКӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обидеть; задеть за живое", "equiv": "approx", "literal": "на сердце складки образовать"}], "examples": [{"av": "ГӀадада гьудулалъул Ракӏ сукӏизе гьабуна.", "ru": "Напрасно подругу Обидел я.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 250}
{"phrase": "РАКӀ ТАМАХАВ", "senses": [{"translation": "нежный, мягкосердечный", "literal": "сердцем мягкий"}], "page": 251}
{"phrase": "РАКӀ ТЕРКӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "сердце бьётся, трепещет; сердце падает"}], "examples": [{"av": "Написатил ракӏ дагьабги хехго теркӏезе лъугьана.", "ru": "Сердце Написат ещё сильнее забилось.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 251}
{"phrase": "РАКӀ ТУРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сердце кровью обливается", "literal": "загнивает"}], "examples": [{"av": "— Тана, Ахӏмад, тана. Дун сабаблъун дуе кьолеб гӏазаб бихьун турулеб бугелъулха дирги ракӏ,— ан гӏод-гӏодун биччана эбелалъ...", "ru": "— Всё, Ахмед, всё. Но я же вижу, как ты страдаешь из-за меня, у меня сердце кровью обливается,— заплакала мама.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 251}
{"phrase": "РАКӀТӀАДАГЬЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "успокоиться; взять себя в руки", "literal": "сердце облегчить"}], "examples": [{"av": "Дие бигьалъи лъугьана, дир ракӏ тӏадагьлъана, мугъзадаса кӏиго гьир цӏамул гӏодобе рехараб кинигин.", "ru": "Теперь мне легче, я успокоилась, будто гора с плеч свалилась.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 251}
{"phrase": "РАКӀ ТӀЕГЬАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "радовать; брать за душу", "literal": "заставить сердце цвести"}], "examples": [{"av": "Бихьила дур гьайбатаб дир ракӏ тӏегьазабураб, тӏубанго дир гӏакълу босизабураб гьумер.", "ru": "У вижу твоё прекрасное лицо, радующее моё сёрдце, сводящее меня с ума.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Севералда бугеб дир милъиршо"}], "page": 251}
{"phrase": "РАКӀ ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "бояться, пугаться чего-л., натерпеться страху; ни жив ни мёртв", "equiv": "approx", "literal": "сёрдце оторвать"}], "examples": [{"av": "— Нахъаса къотӏичӏого тӏеркӏолев, тӏуртӏудулев, тӏамах щураниги ракӏ тӏун бачӏунедухъ хӏинкъулув чи лъугьун вугин живан,— къварилъана ГӀабдурашид.", "ru": "— Какой я стал нервный, вздрагиваю при малейшем шорохе,— подумал Абдурашид, испугавшись.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 251}
{"phrase": "РАКӀ ТӀЕРЕНЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ослабеть", "literal": "сердце стало тоньше"}], "examples": [{"av": "— Ракӏ тӏеренлъун буго дир.", "ru": "— Сердце у меня совсем ослабло.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 252}
{"phrase": "РАКӀ УНТИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "расстраивать; расстраиваться; бередить раны", "equiv": "approx", "literal": "боль сердца вызывать"}], "examples": [{"av": "— Росолъан щибго хабар гьикъиларин гурищ дун вукӏарав, щай диего цебеккунго ракӏ унти гьабилеб, — абун цӏамул гьиразда тӏад тӏамураб ХӀасанил бурти-надехун чӏван, вегарав гӏадин, никрабазда унев вукӏана Салимги.", "ru": "— Не спрошу, что нового в селе, зачем зря себя расстраивать,— такими мыслями, лёжа на бурке Гасана, был занят Салим.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 252}
{"phrase": "РАКӀ УНТИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "заболеть, чувствовать себя плохо", "literal": "сердцем болеть"}, {"n": 2, "translation": "переживать"}], "examples": [{"av": "— Оцали сахлъун бугоан, гьале дунго вуго ракӏги унтун, — абун каранда квер чӏвана гьас.", "ru": "— Бык-то здоров, да вот сам болею,— сказал он, положа руку на сердце.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 252}
{"phrase": "РАКӀ УНТУН ГӀОДАНИ, БЕЦЦАБ БАДИСАНГИ МАГӀУ БАЧӀУНА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Ёсли плакать от души, то и у слепого пойдут слёзы."}], "page": 252}
{"phrase": "РАКӀ УНТУН ТӀАЛАБ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "болеть душой за что-л.", "literal": "сердцем болея требовать"}], "examples": [{"av": "Жидеего щолеб мухьалъул гурони гьезие ургъел букӏинчӏо, гьез ракӏ унтун тӏалаб гьабулароан гӏиял тайпа лъикӏлъизабиялъул, продуктаби цӏикӏинари-ялъул.", "ru": "Они не думали ни о чём, кроме как о своём благополучии, не болели душой за улучшение породы овец, качества продуктов.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 252}
{"phrase": "РАКӀ ХВАРАВ", "senses": [{"translation": "обиженный", "literal": "сердцем мёртвый"}], "examples": [{"av": "Дир къисаялда божана гьел; квана-гьекъезавуна, партизанал какана, цинги гъачагъалилан муридзаби какана — гьел кӏияздаго ракӏ хварал херазухъ рештӏун вукӏана дун.", "ru": "Они поверили моему рассказу, напойли и накорми-ли меня; я ругал партизан, затем ругал мюридов за их бандитизм — я гостил у стариков, которые были обижены на обе стороны.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 252}
{"phrase": "РАКӀ ХВЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "обидеть, оскорбить; задеть за живое", "literal": "сердце расстроить"}], "examples": [{"av": "— Дур ракӏ хвезабурасул рукъ бакъвараб хурмадул цӏейгийин, цӏадуде рахъу хъвай цӏакъго гьелегьи-налде,— ян росас абураб мехалъ, Халисат дагьай гӏодое юссана.", "ru": "Пусть беды не обойдут того, кто посмел обидеть тебя,— сказал муж, и Халисат немного успокоилась.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 253}
{"phrase": "РАКӀ ХВЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "пожалеть кого-л.; переживать за кого-л.", "literal": "сердце умирает"}, {"n": 2, "translation": "обидеться; надуть губы, держать сердце на кого-л.", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Вацасда хадуб гӏадин Ахӏмадида хадуб ракӏ хун буго, ГӀумардада, досул.", "ru": "— Как за родного брата переживал он за Ахмеда, Омардада.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 253}
{"phrase": "РАКӀ ХЪАХӀГО БУКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "иметь чистую совесть", "literal": "иметь белое сердце"}], "examples": [{"av": "Бице, гьудул дурги гьаб гӏазу гӏадин, Намус бацӏцӏад бугищ, ракӏ хъахӏго бугищ.", "ru": "Скажи, мой друг, чисты ли Совесть твоя и сердце. Как этот белый снег.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 253}
{"phrase": "РАКӀ ХЪУБЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "тайть обиду; держать сердце на кого-л.", "literal": "сердце загрязняется"}, {"n": 2, "translation": "завидо-вать кому-л."}], "page": 253}
{"phrase": "РАКӀ ХӀАЛАКИЗЕ", "senses": [{"translation": "спешить, торопиться", "literal": "сёрдцем спешить"}], "examples": [{"av": "Гьелъухъ балагьун дида бичӏчӏана баянал щвезе, щиб кин бугояли лъазе гьелъул ракӏ хӏалакун букӏин, хӏалхьи гьелъие пикрабаз кьолеб гьечӏолъи.", "ru": "Посмотрев на неё, я понял, что ей не терпится полу-чить сведения, спешит узнать что к чему, что нет ей покоя от этих мыслей.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 253}
{"phrase": "РАКӀ ХӀАЛУЦИНЕ", "senses": [{"translation": "сёрдце надрывается; сердце падает у кого-л."}], "examples": [{"av": "ГӀода нечечӏого... Ракӏ хӏалуцани, ХӀатта лебаласги тӏолебин магӏу.", "ru": "Плачь, не стыдясь... Даже герой плачет, Ёсли сердцу горько.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Дандчӏвай"}], "page": 254}
{"phrase": "РАКӀ ХӀЕККИНАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "смягчиться, подобреть", "literal": "сёрдцем размягчиться"}], "page": 254}
{"phrase": "РАКӀ ЩЕЗЕ", "senses": [{"translation": "наполниться", "literal": "сёрдце наполнить"}], "examples": [{"av": "Инкъилабалъул гьаркьал, Кьурабазда бан буго,", "ru": "Эзул дандерижияз"}, {"av": "Нижер ракӏал цӏун руго.", "ru": "Отзвуки революции Отдаются эхом в горах, И эхом этим наполнены наши сердца.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 254}
{"phrase": "РАКӀ ЦӀОРОЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "остыть, погаснуть", "literal": "сёрдцем похолодёть"}], "examples": [{"av": "Нилъер ракӏ цӏорозе гьечӏо хабалъги, ЦӀа гӏадинаб анищ сунаро даим.", "ru": "Сердца наши не остьшут даже в могиле, Мечта не погибнет никогда.", "author": "ГӀ. Шейхов", "source": "Гьа"}], "page": 254}
{"phrase": "РАКӀ ЧУЧИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "смягчиться, стать добрым", "literal": "сёрдце облегчить"}, {"n": 2, "translation": "утешиться; отвести душу", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Дур къвакӏиялда цебе досул чармилаб ракӏ чучун ина.", "ru": "Пёред твоим мужеством его суровое сёрдце смяг-чится.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 254}
{"phrase": "РАКӀ ЧӀАРАВ", "senses": [{"translation": "увёренный, убеждённый", "literal": "сёрдцем повёривший"}], "examples": [{"av": "Радал дун вахъунаан цо кинабалиго хьулгун, цо щибалаго къиматаб жо гӏодоб батизе букӏиналда ракӏ чӏараб лъимер гӏадин.", "ru": "Утром я просыпался с надёждой, увёренный в том, что найду на дороге что-то ценное.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 254}
{"phrase": "РАКӀ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "наесться до отвала"}, {"n": 2, "translation": "вызвать отвращение", "literal": "сердце убить"}], "page": 255}
{"phrase": "РАКӀ ЧӀЕГӀЕРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "завистливый; злой", "literal": "сердцем чёрный"}], "page": 255}
{"phrase": "РАКӀ ЧӀЕГӀЕРЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "завидовать кому-л.", "literal": "сердцем почернеть"}, {"n": 2, "translation": "держать зло на кого-л."}], "examples": [{"av": "Ияхӏ, гьадин дилъ ракӏги чӏегӏерлъун йигей чӏу-жуйищха ГӀайшат, гьоцӏогӏадин гаргадулей йикӏарай.", "ru": "Неужели Айшат так ласково со мной говорила, а на самом деле держит зло на меня.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 255}
{"phrase": "РАКӀ ЧӀОБОГО ХУТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "чувствовать себя одиноким, покинутым", "literal": "сердце пустым оставить"}], "examples": [{"av": "Цо лъицаялиго къварид гьаюрай гӏадин букӏана дир ракӏ чӏобого хутӏун.", "ru": "Я чувствовала себя совсем одинокой, как будто кто-то сильно меня обидел.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 255}
{"phrase": "РАКӀ ЩАКЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "подозревать", "literal": "сёрдцем сомневаться"}], "examples": [{"av": "Амма кӏвечӏо васасда, Кигӏан ракӏ щаклъаниги, Божизе ягъзинаб иш,", "ru": "Инсул ккун батиялда. Не мог сын поверить, Хотя и сомневался, Что подлое дело Отец совершил.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 255}
{"phrase": "РАКӀ ЩВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "скучать по кому-л.", "literal": "сёрдцем идти к кому-л."}], "page": 255}
{"phrase": "РАКӀ ЩУЩАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "растеряться; опустить руки", "literal": "сёрдце рассыпать"}], "page": 255}
{"phrase": "РАКӀАЛДА БУХӀИЗАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "пожалёть о чём-л.", "literal": "сёрдце сжигать"}, {"n": 2, "translation": "упрекнуть; задёть за живое", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Дица ДОСда руччаби рачарблъи гӏдай гурин, дуниялалда вижараблъи ракӏалда бухӏизабила.", "ru": "Я заставлю его пожалёть не только о том, что он имел много жён, но даже и о том, что появился на белый свет.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 255}
{"phrase": "РАКӀАЛДА БУХӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "жалеть", "literal": "сердце сгорёло"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀАЛДА ГЪОРЛЪ ВОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "понравиться, быть неравнодушным; по душе", "equiv": "approx", "literal": "в сердце войти"}], "examples": [{"av": "Херав дибирасул бахӏарай лъади тӏадеялдаса тӏаде дир ракӏалда гъорлъ йосун уней йикӏана.", "ru": "Молодая жена старого дибира всё больше и больше нравилась мне.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀАЛДА КЪАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вспоминать, держать в сердце; остаться в душе", "literal": "в сёрдце вонзаться"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀАЛДА ХЪУБЛЪИ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "простодушный, ни чего не подозревающий", "literal": "на сёрдце грязи не имёю-щий"}], "examples": [{"av": "Ракӏалда хъублъи гьечӏеб хъаз, тӏанчӏазе жоги белагьун, рокъобе бачӏинеб букӏанила.", "ru": "Ничего не подозревающий гусь шёл домой, неся корм для своих гусят.", "author": "М. ГӀабдулаев", "source": "Меседил мугьал"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀАЛДАГО ГЬЕЧӀОГО", "senses": [{"translation": "неожиданно, вдруг", "literal": "на сёрдце не имёя"}], "examples": [{"av": "Гьаб щиб ракӏалдаго гьечӏого вачӏарав чи?", "ru": "Что явился так неожиданно?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀАЛДАСА ИНЕ", "senses": [{"translation": "забыть", "literal": "из сердца уйти"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀАЛДАСАН ЛЪАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "выучить наизусть, вызубрить", "literal": "от сёрдца выучить"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀАЛДЕ ЩВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "вспомнить, прийти на память", "literal": "на сёрдце прийти"}], "examples": [{"av": "Росолъ годекӏаниб маркӏачӏуда мех, Ганчӏазда херазул харбазул чвахи. Ракӏалде щвеязул гьаниб гӏадинаб ГӀумрудул куназул бессичӏо тӏанса.", "ru": "Вёчер. На сёльском годекане Стариков ладно льётся речь, И воспоминаний нити Ткут здесь пёстрый ковёр.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "ГӀинтӏи тӏегьалеб гӏуж"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀАЛЪУЛ АХӀИ", "senses": [{"translation": "зов сёрдца", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьеб чӏегӏераб сардилъ эбелалъул ракӏалъул ахӏи, гьелъул сас рагӏулеб букӏинчӏо аскӏосан унел чагӏазда.", "ru": "В эту тёмную ночь они не услышали зова материн-ского сердца.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 256}
{"phrase": "РАКӀ-МАКӀ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "успокоить, обнадёжить", "literal": "сердце сделать"}], "examples": [{"av": "Инсуца васасул ракӏ-макӏ гьабизе, Гъорлъан гьимулаго кьолаан жаваб.", "ru": "Чтобы сына успокоить, Отец с улыбкой отвечал.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 257}
{"phrase": "РАКӀ-РАКӀАЛЪУЛ БАРКАЛА", "senses": [{"translation": "спасибо от души!", "literal": "от всего сердца!"}], "examples": [{"av": "Ракӏ-ракӏалъул баркала нужее!", "ru": "Спасибо вам от всей души!", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 257}
{"phrase": "РАКӀЧӀЕЙ БИЖИЗЕ", "senses": [{"translation": "быть уверенным", "literal": "уверенность растёт"}], "examples": [{"av": "Гьел рагӏабаз Расулилъ бижизабуна жинцаго гьабулеб иш битӏараб букӏиналда ракӏчӏей.", "ru": "Эти слова придали Расулу уверенности в том, что он прав.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Хъулухъалъул борч"}], "page": 257}
{"phrase": "РАКӀЧӀЕЙ ГЬЕЧӀОЛЪИ", "senses": [{"translation": "неуверенность, растерянность, сомнение", "literal": "отсутствие уверенности"}], "examples": [{"av": "ТӀадежоялъеги разведчиказда гьоркьов вукӏана кӏиго гӏолохъанчи, гьел цереккун киданиги разведкаялъ ун рукӏинчӏо. Гьезул ракӏчӏей гьечӏолъи хеккого бичӏчӏана Камалудинида.", "ru": "К тому же среди разведчиков были два совсем ещё молодых парня, которые ещё не были в разведке. Кама-лудин сразу заметил их растерянность.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 257}
{"phrase": "РАЛЪДАЛЪЕ РЕХАРАБ ЧӀИМИХ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "и следа нет, [и] след простыл", "equiv": "approx", "literal": "как камень брошенный в море"}], "page": 257}
{"phrase": "РАМАЗАН МОЩ", "labels": ["рел."], "senses": [{"translation": "месяц рамазан (святой месяц у мусульман)"}], "examples": [{"av": "Рамазан моцӏ букӏана.", "ru": "Был месяц рамазан.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 257}
{"phrase": "РАС БАХЪУН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "волосы встали дыбом", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьесул цӏар бахъани, битӏахъе рас бахъун чӏолаан.", "ru": "При [упоминании] его имени волосы становились дыбом.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 258}
{"phrase": "РАС ТӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заставить раскошелиться", "literal": "волос вырвать"}], "examples": [{"av": "Кидаго гьес хӏулун бегьиларо, цо-цогӏаги рас гьес-дасаги тӏезе ккела.", "ru": "Не каждый раз нам [платить], нужно хоть раз и его заставить раскошелиться.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 258}
{"phrase": "РАСГИ ГЬЕЧӀЕБ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как ни в чём не бывало", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Кигӏан гӏакъуба гӏазаб чӏамизе кканиги, расги гьечӏеб гӏадин...", "ru": "Сколько бы ни перенёс трудностей, [он] как ни в чём не бывало...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 258}
{"phrase": "РАТӀА ГЬАРИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "различать, отличать"}, {"n": 2, "translation": "разлучать кого-л. с кем-л."}], "examples": [{"av": "Эмен цо-цо мехалъ мекъицин кколаанила жидер цӏарал ахӏулеб мехалъ, ратӏа гьаризе лъалароанила гьесда гьел.", "ru": "Иногда даже отец не мог отличить их друг от друга, даже путал их имена — до того были похожи.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 258}
{"phrase": "РАТӀЛИЦА ЧИ, ЧОЦА БАГЬАДУР", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Человёка видно по одежде, героя — по коню."}], "page": 258}
{"phrase": "РАХАРАБ ГЪАМАСГИ, БУЦӀАРАБ КӀАЛГИ - КӀИЯБГО БЕЧЕДАБ ЖО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Закрытый сундук и молча-ливый человек — сокровище. Слово — серебро, молчание — золото."}], "page": 258}
{"phrase": "РАХЧИРУКЪ ХӀАЗЕ", "senses": [{"translation": "играть в прятки", "equiv": "exact", "literal": "играть в дом-укрытие"}], "examples": [{"av": "— Бащдаго чӏорого ругел Къадил рукъзабахъ рахчирукъ хӏазе нижее букӏараб эркенлъи щибха!", "ru": "— До чего нам было привольно играть в прятки в большом пустом доме Кади!", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 258}
{"phrase": "РАХЪЛЪЕН ГӀАДАБ", "senses": [{"translation": "огромный, громадный", "literal": "как бурдюк"}], "examples": [{"av": "Гьале гьанжеги гьев вукӏана къадада гӏебаб мугъги цвизабун, рахълъен гӏадаб, кӏудияб чехьалда тӏад расул цӏурал квералги лъун, чӏечӏого чӏагӏдал гӏуп реху-лев.", "ru": "Вот и сейчас он сидел, опершись о стену своей широкой спиной, положа волосатые руки на огромный живот, и пил бузу.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 258}
{"phrase": "РАХЪНИБЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "войти в русло", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Бачӏинахъего гьесул хабар дагьаб бан хутӏараб гӏадин букӏана, хадуб гьес бицунеб жо жиндирго рахънибе ккана.", "ru": "Сначала разговор не клеился, затем всё вошло в своё русло.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 259}
{"phrase": "РАХЬДАЛ ВАЦ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "молочный брат"}], "page": 259}
{"phrase": "РАХЬДАЛ МАЦӀ", "senses": [{"translation": "родной язык"}], "examples": [{"av": "Дица доскаялда рахьхъахӏаб мелалъ, Рахьдал мацӏалъ рагӏи хъвазе гьабуна.", "ru": "Я на чёрной доске мелом выведу Слово на родном языке.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 259}
{"phrase": "РАХЬДАЛ ЯЦ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "молочная сестра"}], "page": 259}
{"phrase": "РАХЬИ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "пожелать добра; поздравить", "equiv": "exact", "literal": "поздравлёние принести"}], "examples": [{"av": "Рекӏел гьудуласде, Далаголасде, Даран-базар баркун кагъат битӏилин. «ТӀоцебе» гьабулеб ригьингилъидал, Рахьи бараб пакет почалда лъезин. ЩӀ. ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "Дорогого друга Далагблова Поздравлю со свадьбой. Поскольку женится в «первый раз»-, По почте отправлю поздравлёние."}], "page": 259}
{"phrase": "РАХӀАТ ХВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "потерять покой; сёрдце оборвалось", "literal": "покой испортился"}], "examples": [{"av": "Цо нухалъ вачӏинчӏо Пара, Мухӏамадги Маринаги рахӏат хун лъугьана.", "ru": "Пара не вернулся однажды, Магомёд и Марина стали беспокоиться.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}], "page": 259}
{"phrase": "РАХӀАТ ХУН", "senses": [{"translation": "беспокойно, взволнованно; с замиранием сердца", "literal": "покой нарушив"}], "examples": [{"av": "Зенитчиказ гьезда тӏад кьвагьи лъураб ва нус-нус прожекторал зодихъ чӏвараб мехалъ, рахӏат хун ралагьун хутӏулаан хӏалтӏухъаби.", "ru": "Рабочие беспокойно смотрели, как зенитчики вели огонь по самолётам, и сотни прожекторов прорезали ночное небо.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 260}
{"phrase": "РАХӀМУ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "безжалостный, бессердечный", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Мун дида тӏаса лъугьа, дир аллагь, дур лагъ цоги-дазде рахӏму гьечӏев, гӏицӏго жиндирго ургъел гьабулев инсан вукӏун вуго.", "ru": "Прости, всевышний, твой раб оказался бессердечным человеком, который заботится только о себе.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 260}
{"phrase": "РАЦӀЦӀУН ТӀАГӀАДАЛӀ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "пропади пропадом!"}], "page": 260}
{"phrase": "РАЧЕЛ КЪАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть готовым к трудностям", "literal": "ремнём подпоясаться"}], "examples": [{"av": "Ялъуни ка мура л вацазе гӏоло, Дуца къисасалъе рачел къан гьечӏин...", "ru": "Или за погибших братьев Ты не готов отомстить. Не готов ты к трудностям...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 260}
{"phrase": "РАЧЕЛ ЧУЧИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ослабить внимание", "literal": "ремень"}], "examples": [{"av": "Метерисеб къоялъ къазехъин бугеб, Рачел щай гъодигӏан чучизе тараб?", "ru": "Подумав о завтрашнем дне, Бдительность почему не проявили?", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 260}
{"phrase": "РАЧӀ КЪАЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "поджать хвост", "equiv": "exact"}], "page": 260}
{"phrase": "РАЧӀ ХЬВАГӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "рукой махнуть; не обращать внимания, не замечать", "literal": "хвостом"}], "examples": [{"av": "Радал-бакъанида ворчӏами кьолез, Рачӏ хьвагӏана диде тӏагъур хисидал.", "ru": "Те, кто раньше ходил ко мне. Теперь не замечают меня, как папаху сменили.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 260}
{"phrase": "РАЧӀИНЕ ЛЪАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "уметь приходить (напр, на свадьбу, в гости)"}], "examples": [{"av": "— Балагье, балагье, гьадин рачӏине лъан рачӏа нужги берталъеян нилъеда нух бихьизабулев вугин ГӀумардада,— ян мадугьалалде ахӏдана боцӏи гъун ячӏуней ХӀуризадай.", "ru": "— Надо уметь приходить на свадьбу, пример показывает нам Омардада,— кричала возвращающаяся со своим скотом Хуризадай соседке.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 261}
{"phrase": "РЕКЪОЛЕБ КЪАГӀИДАЯЛЪ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как удобно; как душё угодно", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Цохӏо кьуриларо, дуца дуего рекъолеб къагӏидаялъ бицинеги бегьула,— ян чӏана Ха лун.", "ru": "— Не уйду, ты можешь всё повернуть так, как тебе удобно,— сказала Ха лун.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 261}
{"phrase": "РЕКӀАРАБ НУС ГӀАДАБ", "senses": [{"n": 1, "translation": "худой"}, {"n": 2, "translation": "острый", "literal": "как нож"}], "examples": [{"av": "Унго рекӏинедай ракӏалда бугеб, Рекӏараб нус гӏадаб дир гьод-мокъалда? ЩӀ. ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "Ужели хочет взобраться На мою худую спину?"}], "page": 261}
{"phrase": "РЕКӀАРАВ РЕКӀУН ВУКӀИНА, ЛЪЕЛАВ ЛЪЕЛГО ВУКӀИНА", "senses": [{"translation": "ист.-фольк. Кто ездил на коне — останется на коне, а пеший и останется пешим. (Кавказская война была на исходе, и горцы, которые чувствовали неизбежность своего поражения, часто спрашивали, как будет в дальнейшем. Слова, сказанные при этом наибом Инква-чил Дибиром, подтвердились. Многие люди, занимавшие видное место при Шамиле, оказались у власти и при военной администрации)"}], "page": 261}
{"phrase": "РЕКӀЕДА ГӀУНДУЛ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "бесчувственный", "literal": "не имеющий в сердце ушей"}], "page": 261}
{"phrase": "РЕКӀЕДА РАТИЗЕ", "senses": [{"translation": "опомниться, прийти в себя", "literal": "сердцем найти"}], "page": 261}
{"phrase": "РЕКӀЕДА ХЪАТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "задеть, обидеть; оскорбить, уни-зить; наступить на ногу кому-л.", "equiv": "approx", "literal": "сердце тронуть"}], "page": 261}
{"phrase": "РЕКӀЕДА ХЪВАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "хранить"}, {"n": 2, "translation": "тронуть сердце; задеть за живое", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ЧӀанкӏал гьитӏинав гьалмагъ Хъахӏабросулъа Махӏмудица жиндир рекӏеда хъвалаан халкъалдасан рагӏарабщинаб жо, цинги гьениб къаламги ччун хъвалаан кучӏдул.", "ru": "Друг Чанка, Махмуд из Кахаб-Рбсо, хранил в своём сердце всё, что слышал от народа, затём слагал всё это в песни.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 262}
{"phrase": "РЕКӀЕДА ЦӀА БАКИЗЕ", "senses": [{"translation": "переживать, волноваться; не находить себе места", "literal": "на сердце огонь развести"}], "page": 262}
{"phrase": "РЕКӀЕДАСА ИНЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "потерять сознание", "literal": "из сердца уйти"}, {"n": 2, "translation": "забыть что-л."}, {"n": 3, "translation": "исчезнуть, потеряться"}], "examples": [{"av": "Амма кӏиабилеб къоялъ рекӏедаса арав гӏадин унтарав Ахӏмадида хьолбохъ нилъалзукь кверги лъун гӏодов чӏун ватана вац.", "ru": "На второй день около заболевшего Ахмеда, бывшего как в забытьи, сидел егб брат, подперев рукой подбородок.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}, {"av": "Гьоркьоса цо-цо рагӏул, ГӀадалъ кьабураб жоялъ, Жаниб букӏараб магӏна Рекӏедаса ун буго.", "ru": "После основательной переработки Обилий смысл [стиха] Потерялся.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 262}
{"phrase": "РЕКӀЕЕ ХӀАЛХЬИ", "senses": [{"translation": "покой сердцу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дур сасараб гьаркьица Кьола дир рекӏей хӏалхьи.", "ru": "Твой тихий, нежный голос Даёт покой сердцу моему.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрузул закон"}], "page": 262}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ АНИШАЛДЕ ЩВАГИӀ", "senses": [{"translation": "да сбудутся твой мечты!, да исполнится твоё желание!"}], "page": 262}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ БАЛЪГОЛЪИ", "senses": [{"translation": "тайна", "literal": "секрет сердца"}], "examples": [{"av": "Рекӏел балъголъи гъварилъуда лъезе лъалеб батана гьелда.", "ru": "Она умела хранить тайны.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 262}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ БУХӀИ", "senses": [{"translation": "жалость; переживание за кого-л.; сам не свой", "equiv": "approx", "literal": "жар сердца"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ГЪАМАС РИЧӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "открыть сердце, душу", "equiv": "approx", "literal": "открыть сундук сердца"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ГЪВЕТӀ", "senses": [{"translation": "душа, сердце", "literal": "дерево сердца"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ГЬУДУЛ", "senses": [{"translation": "близкий, закадычный друг", "literal": "друг сердца"}], "examples": [{"av": "Рекӏел гьудуласда гьеб гӏузру ккани, Ками цӏакъ бакӏлъила баччизе дне.", "ru": "Ёсли с другом близким случится что. Мне трудно будет это пережить.", "author": "Адалло", "source": "Наслабаз наслабахъе"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ГӀАТӀИЛЪИ", "senses": [{"translation": "доброта, щедрость души", "literal": "широта сердца"}], "examples": [{"av": "Хъвалаан гьесул намусалъул, рекӏел гӏатӏилъиялъул, лебаллъиялъул, пагьмулъиялъул.", "ru": "Она всегда писала о его храбрости, его способностях, щедрости его души.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ГӀУЗРУ", "senses": [{"translation": "боль души, печаль сердца", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Рекӏел гӏузру бахчун, рохел нижей кьун, Бокьулеб куц дуй ниж рохун рукӏине.", "ru": "Спрятав боль сердца, даря нам улыбку. Как любишь ты, чтоб были мы веселы.", "author": "М. ХӀосенов", "source": "Ракӏазул кьаби"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ДАРД", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "душевная боль, сердечные муки"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ЖАХӀДА ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "завидовать кому-л.", "literal": "в сердце закралась зависть"}], "examples": [{"av": "Цо лъикӏав чиясулъ лъикӏав чиясул Рекӏел жахӏда ккана — квешлъун ана гьев.", "ru": "Лишь стал завидовать он людям — Душа очерствела его.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ КЪАСД", "senses": [{"translation": "желание", "literal": "намерение сердца"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ КЪВАКӀИ", "senses": [{"translation": "храбрость, мужество, отвага", "literal": "крепость сердца"}], "examples": [{"av": "ТӀаде кӏанцӏараб мехалъ, ТӀуркӏичӏеб рекӏел къвакӏи, Къиматаб буго гьаниб.", "ru": "В опасный и трудный момент Храбрость и мужество В почёте здесь.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 263}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ КЪВАРИЛЪИ", "senses": [{"translation": "печаль, грусть", "literal": "стеснение в сердце"}], "examples": [{"av": "Эмен хваралдаса нахъе тӏагӏана дир рекӏелъа лъи-мадулаб агъаз гьечӏолъи, эбелалдаго цадахъ дагь-дагьккун цӏикӏунеб букӏана рукъалъул къварилъи бихьун дирги рекӏел къварилъи.", "ru": "После смерти отца исчезли радость и беспечность. При виде горя и несчастья матери моё сердце наполнялось грустью.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 264}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ КӀУЛ", "senses": [{"translation": "ключ от сердца", "equiv": "exact"}], "page": 264}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ КӀУЛАЛ РИЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "раскрыть душу, открыть сердце", "literal": "сердечные замки"}], "examples": [{"av": "Дие бокьун буго цо кечӏги ахӏун, ЧӀухӏараб дур рекӏел кӏулал ричӏизе.", "ru": "Я хочу песнь о тебе спеть И в душу твою заглянуть.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 264}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ МУРАД ТӀУБАЗЕ", "senses": [{"translation": "сбыться, исполниться", "literal": "желание сердца совершилось"}], "examples": [{"av": "— Дур рекӏел мурад тӏубайгиха, зурмихъан,— ан дие жавабги кьун нахулъан расгӏадин росулаго хӏатӏалгун тӏерхьана цеесан.", "ru": "— Чтоб сбылись все твой мечты, музыкант,— ответила она и скрылась из виду.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 264}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ МУРАД ТӀУБАЯЙӀ", "senses": [{"translation": "пусть сбудется твоя мечта!", "literal": "мечта сердца"}], "examples": [{"av": "Рекӏел му раб тӏубаяй,", "ru": "Дармидаса йохаяй... Пусть сбудется твоя мечта, Пусть во всём сопутствует тебе удача...", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 264}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ТАХ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сердце, душа", "literal": "трон сердца"}], "examples": [{"av": "Дир рекӏел тахида гьей тун йиго берциназул бетӏералда.", "ru": "В моём сердце только одна из всех красавиц.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 264}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ТЕЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "зов души, сердца", "literal": "телеграмма сердца"}], "examples": [{"av": "Дир рекӏел тел буго гьабсагӏаталда, Телалъул кварахъан духъе боржунеб.", "ru": "Зов сердца моего Летит к тебе по проводам.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 265}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ТӀИНАЛДА", "senses": [{"translation": "в глубине души", "literal": "на дне сердца"}], "examples": [{"av": "Разакъовасул рекӏел тӏиналда кибалиго Мустӏа-паевасул рагӏабаз цӏидасан багъа-бачарана, борчӏизабуна гӏаданлъиялъул асар.", "ru": "От слов Мустафаева в глубине души Разакова пробуждалось что-то похожее на совесть.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "ГӀурччинаб борохь"}], "page": 265}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ХАЗИНА", "senses": [{"translation": "близкий человек", "literal": "сокровище сердца"}], "examples": [{"av": "Гьитӏинай чӏужу дун нугӏлъун йикӏана цо нухалъ гьесул бахӏарчилъиялъе, ва Парил рекӏел хазина гьев вахъиналъе.", "ru": "Ещё ребёнком я была свидетелем его храбрости и того, как он стал близким человеком для Пари.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 265}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ХИНЛЪИ БИКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "отдать тепло души", "literal": "сердца"}], "examples": [{"av": "Хехаб цӏа бакараб канаде бачун, Бикьизе хьул буго дир рекӏел хинлъи.", "ru": "Дёвушке, что я полюблю, Отдам я тепло всей души.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 265}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ХИЯЛ", "senses": [{"translation": "мечта", "literal": "желание сердца"}], "examples": [{"av": "Бигьаго килищ кӏутӏун кӏалъазабулеб чӏваялъ, Дир рекӏел хиял буго халкъалъего гьурщулеб.", "ru": "Лишь рукой я коснусь — Звенит моя струна. Раскрывая народу все мой мечты.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 265}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ХӀАЛ БАХЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "скрывать своё состояние", "literal": "состояние сердца"}], "examples": [{"av": "Ахӏмад Писаевич сверухъ балагьана ва рекӏел хӏал бахчизе жанисанго абуна: «гӏасраби, гӏасраби, гӏумрудул нухал...».", "ru": "Ахмед Исаевич посмотрел вокруг и, чтобы скрыть своё состояние, промолвил: «века, века, пути жизни...».", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 266}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ХӀАЛ КЪУРКЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сдаться, не выдержать; повесить нос", "literal": "состояние сердца сломать"}], "examples": [{"av": "Гьеб заманаялъ макьу тарал сардаздаги, дандчӏва-рал захӏмалъабаздаги къуркьизабизе кӏвечӏо гьелъул рекӏел хӏал.", "ru": "В то время ни трудности, ни бессонные ночи не сломили её.", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 266}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ЧӀВАБИ", "senses": [{"translation": "струны сердца", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Аммаха маргьуяб гьеб расандиялъ, Разилъизарула дир рекӏел чӏваби.", "ru": "Этот сказочный танец Затронул струны сердца моего.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 266}
{"phrase": "РЕКӀЕЛ ЧӀОЛО БИТӀУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "привольно, беззаботно; и горя мало кому-л.", "literal": "поправив ремешок сердца"}], "page": 266}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ БАКӀ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "занимать мысли, сердце", "literal": "место в сердце"}], "examples": [{"av": "ХӀатӏил роси тӏокӏав росу батӏияс, Росдал гӏадамазул рекӏелъ бакӏ ккуна.", "ru": "Пришёлец из села другого Занимал мысли односельчан.", "author": "М. Гунащов", "source": "Магӏарул бакънал"}], "page": 266}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ ВАРАВ ХӀАПАРА", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "чёрная зависть", "literal": "паразит, выросший на сердце"}], "page": 266}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ ВОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "быть по душе, по сердцу, понравиться", "equiv": "exact", "literal": "сердцем взять"}], "page": 266}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ ГЪИЗ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "найвный, простой, добродушный; честный; душа нараспашку", "equiv": "approx", "literal": "на сердце грязи не имеющий"}], "examples": [{"av": "Рекӏелъ гьиз гьечӏев ХӀусен хӏиллаялде щак-лъичӏо, ХӀалае гьел рачӏиндал разилъун изну кьуна.", "ru": "Ничего не подозревавший, найвный Гусейн Дал им согласие.", "author": "ГӀ. Шейхов", "source": "Гьа"}], "page": 266}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ ИЛБИС ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "без задних мыслей, с открытым сердцем", "literal": "не имеющий в сердце дьявола"}], "page": 267}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "запомнить", "literal": "в сердце держать"}], "page": 267}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ КЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "переживать что-л.; не выходить из головы у кого-л.", "literal": "ъ сердце застрять"}], "examples": [{"av": "Гьанже тӏолабго гьаб дунялалда дунго цохӏо вугев гӏадин, янгъизго хутӏарав дида цӏидасан цебе бачӏана Зубаржатидаса ватӏалъараб доб къо, къана гьеб цӏидасан магӏ гӏадин рекӏелъ.", "ru": "Теперь, когда я остался совсем один в этом мире, заброшенный и одинокий, я снова вспомнил тот день, когда мы расстались с Зубаржат, и это засело в моём сердце как гвоздь.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 267}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ КЪВАКӀИ БЕССАРАБ", "senses": [{"translation": "бесстрашный, храбрый", "literal": "в сердце стойкость посеявший"}], "examples": [{"av": "Вас вукӏана гьелъул росдал багьаяв, Вас вукӏана рекӏелъ къвакӏи бессарав.", "ru": "Сын у неё не знал страха. Был храбрый как лев.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "ГӀинтӏи тӏегьалеб гӏуж"}], "page": 267}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ КЬЕРХЕН БУКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "тосковать, грус-тить; камень на сердце", "literal": "в сердце иметь ненастье"}], "examples": [{"av": "Амма дида, дирго рекӏелъ кьерхен букӏиналъ, ду-нялго кьерхун, хьухьан бугилан ккана.", "ru": "Когда я грущу, весь мир мне кажется хмурым, ненастным.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 267}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ НУС ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как нож в сердце", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Вай, дир дарман! — ан ахӏдолей гьелъул свараб гьаракь кьурабаз дандерижиялъ гӏадин цоцахъе кьолеб букӏана. Ибрагьимида рекӏелъ нус гӏадин къалеб букӏана гьеб гьаракь.", "ru": "— О, моя радость! — кричала она, и её охрипший голос эхом отдавался в горах. Голос этот был Ибрагиму как нож в сердце.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 267}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ РАКЬА БУГЕВ", "senses": [{"translation": "храбрый, отважный, смелый", "literal": "в сердце кость имеющий"}], "examples": [{"av": "Гьей йикӏана ракӏги гӏатӏидай, гӏаданги хирияй, гӏамалги къвакӏарай, «рекӏелъ ракьа бугилан» абу-лездасан цояй.", "ru": "Это была смелая жёнщина, щедрой души, с твёрдым характером, ценившая людей.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 268}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ РЕКЪАРАБ РАГӀИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "доброе слово", "literal": "для сердца подходящее"}], "examples": [{"av": "— ХӀалчӏахъаги, бихьинчи, дур. Дир рекӏелъ рекъараб рагӏи рагӏана жакъа дудасан,— абун тӏаде вахъана ХӀасанилав.", "ru": "— Дай бог тебе здоровья, ты настоящий мужчина. Сегодня я услышал от тебя приятное для моего сердца слово,— привстал Гасанилав.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 268}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ РОКЬИ ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "потерять веру, усом-ниться", "literal": "в сердце убить любовь"}], "examples": [{"av": "ГӀумруялда жаниб тӏоцебесеб нухалъ гьав хӏакъикъаталъ гуккана, гьасул рекӏелъ божилъиги рокьиги чӏвана.", "ru": "Впервые в жизни он столкнулся с ложью, потерял веру в любовь.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 268}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ РУКӀУН ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "занимать мысли", "literal": "в сердце занимать место"}], "examples": [{"av": "Гьелъул рекӏелъ гьединаб пикру бижизе, гьениб гьелъ бакӏги, жиндиего рукӏунги кквезе бегьула.", "ru": "Такая мысль может зародиться в её мозгу и прочно овладеть ею.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 268}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ ХЕЧ КЪАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "задеть за живое", "equiv": "approx", "literal": "сердце штыком проткнуть"}], "examples": [{"av": "— Анцӏго соналъ цебе биун бахъараб гӏаздалъа лъим цӏулел гӏабдалзаби рукӏунищ? — агӏ абуна ГӀаб-дулгӏазизица, рекӏелъ хеч къан бачӏарав чи кинигин, тирщун тӏаде вахъунги вачӏун.", "ru": "— Откуда же взяться воде из столетнего снега? — сказал Абдулазиз, задетый за живое.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 268}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪ ЧАР АН ЛЪУРАВ", "senses": [{"translation": "храбрый, мужественный; не из трусливого десятка", "literal": "в сердце сталь по-ложивший"}], "page": 268}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪА БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "забыть; вычеркнуть из памяти", "equiv": "approx", "literal": "из сердца вынуть"}], "page": 269}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪА БИКЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "забыть", "literal": "из сердца украсть"}], "examples": [{"av": "Кидалго рекӏелъа рикъулел гьечӏо, Росал чӏван къоролго хутӏарал яцал.", "ru": "Никогда нам не забыть Сестёр, что рано овдовели.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 269}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪАН БАЧӀУНЕБ РАГӀИ", "senses": [{"translation": "слова, идущие из глубины души, чистосердечные слова", "equiv": "exact", "literal": "сердца"}], "examples": [{"av": "Дов вачӏана дида аскӏове. Дир бетӏералда хӏеренго квер бахъана, абулел рукӏана недегьал, битӏахъе рекӏелъан рачӏунел рагӏаби.", "ru": "Он подошёл ко мне. Нежно погладил мою голову, говорил добрые, сердечные слова.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 269}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪАН ГАРГАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "говорить от чистого сердца", "equiv": "approx"}, {"n": 2, "translation": "идти из сердца"}], "examples": [{"av": "КӀиго гьаракь букӏана гьелъул рекӏелъан гаргалеб.", "ru": "Два голоса говорили в ней.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "ГӀурччинаб борохь"}], "page": 269}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪЕ БОРТИЗЕ", "senses": [{"translation": "проникать в душу; нравиться", "literal": "в сердце броситься"}], "examples": [{"av": "Дун вихьидал цин кьварун валагьана гьев; гьасул балагьи битӏахъе рекӏелъе бортун унаан, ва дида кколаан дир киналго пикраби гьесда матӏуялдаса гӏадин рихьулел ругин.", "ru": "Встретив меня, он строго посмотрел на меня; его взгляд проникал мне в душу, и казалось, он видит мой мысли как в зеркале.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 269}
{"phrase": "РЕКӀЕЛЪЕ НУХ БАТИЗЕ", "senses": [{"translation": "найти подход, ключ к кому-л.] найти общий язык", "equiv": "approx", "literal": "к сердцу путь найти"}], "examples": [{"av": "Щивасул рекӏелъе нух батизе бугеб бажариялъ кумек гьабуна гьеб суал тӏубазабизе.", "ru": "Умение находить подход к каждому помогло решить этот вопрос.", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 269}
{"phrase": "РЕКӀЕХЪЕ ЛЪАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "запоминать, зубрить, учить наизусть", "literal": "сердцем"}], "examples": [{"av": "ГӀинзунир килщалги къазарун, дун ругьунал мо-хъал рекӏехъе лъазаризе лъугьана.", "ru": "Заткнув уши, я начала зубрить знакомые слова.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 270}
{"phrase": "РЕКӀКӀ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обманывать, предавать, поступать коварно", "literal": "коварство делать"}], "examples": [{"av": "КӀодол квеш ццин бахъана гьединаб рекӏкӏ гьабизе вачӏарав Набида.", "ru": "Бабушка сильно рассердилась на Наби, который поступил так коварно.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 270}
{"phrase": "РЕКӀКӀ ГЬЕЧӀЕВ", "senses": [{"translation": "бесхитростный, простой", "literal": "без обмана"}], "examples": [{"av": "Лъиего хӏилла гьечӏев, ГӀадамазе рекӏкӏ гьечӏев, Рекӏелъ сихӏирлъи гьечӏев — Дун росулъа вас вуго.", "ru": "Никому не желающий зла, Бесхитростный с людьми. Без зависти в сердце Деревенский я парень.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 270}
{"phrase": "РЕКӀКӀАБ КВЕР", "senses": [{"translation": "коварный человек", "literal": "рука предателя"}], "page": 270}
{"phrase": "РЕКӀКӀАБ НУХ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "неверный, ложный путь", "equiv": "exact", "literal": "обманный"}], "examples": [{"av": "Гьеб рекӏкӏаб нух буго кӏичӏ-кӏичӏун араб, Гьеб уна харилъан, зазил хъархъалъан.", "ru": "То ложный путь, что вьётся Через травы и кусты.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 270}
{"phrase": "РЕКӀУН ХЬВАДИЗЕ", "senses": [{"translation": "ездить верхом", "equiv": "exact"}], "page": 270}
{"phrase": "РЕЛЪИ ККВЕЗЕ КӀОЛАРОГО", "senses": [{"translation": "не в силах сдержать смех", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "... ХӀалихъе щурун вачӏунев ХӀасаниласухъ валагьун релъиги кквезе кӏоларого вугев гьав, мех-мехалъ зигардулаан.", "ru": "... Время от времени он ныл, но когда он смотрел на Гасанилава, который еле полз, его разбирал смех.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 270}
{"phrase": "РЕС РЕКЪОН ХАДУСА", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "при возможности", "literal": "если возможность приладится"}], "examples": [{"av": "Гьудул дида лъала гьал гӏалхул гьаби, ГӀадамасул бидухъ хъантӏарал рукӏин, Рес рекъон хадуса гьез дирги дурги, Нилъ гӏагаразулги гьан квине буго.", "ru": "Друг, я знаю, дикие эти звери (фашисты) Жаждут крови людской, При возможности тебя и меня, И близких наших они растерзают.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 271}
{"phrase": "РЕС ЩВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "получить возможность (что-л. делать)", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Ахирги дие, гӏемерал захӏмалъабиги хӏехьон, ватӏаналде тӏад вуссине рес щвана.", "ru": "Наконец, преодолев много трудностей, я получил возможность вернуться на Родину.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Салатавалъул партизанал"}], "page": 271}
{"phrase": "РЕТӀЕЛ ЦӀИЯБ ЛЪИКӀАБ, ГЬУДУЛ БАСРИЯВ ЛЪИКӀАВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Одежда хороша новая, а друг — старый. Старый друг лучше новых двух.", "equiv": "approx"}], "page": 271}
{"phrase": "РЕХУН ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "покинуть", "literal": "бросив, оставить"}], "examples": [{"av": "Гьелъ бицана гьесие жиндирго цебесеб гӏумругин, херав Абакаргун ятӏалъизе, гьев рехун тезе гьелъие захӏмат букӏараб куц.", "ru": "Она рассказала ему о своей жизни, как она не хотела расстаться со старым Абакаром, оставить его одного.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 271}
{"phrase": "РЕЦЦ БАКЪ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "хвалить (лицемерно), восхвалять кого-л.; возносить до небес", "equiv": "approx", "literal": "лицемерие делать"}], "examples": [{"av": "Цоцазе макруяб рецц-бакъ гьабуге, Гьезий суд гьабизе бугин наслабаз.", "ru": "Бойтесь лживо себя восхвалять. Потомки этого вам не простят.", "author": "ГӀ. Шейхов", "source": "Гьа"}], "page": 271}
{"phrase": "РЕЦӀЕЛ БОСИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "отомстить кому-л.; сорвать свой гнев на ком-л.", "literal": "расплату взять"}], "page": 271}
{"phrase": "РЕЧӀЧӀАРАБ ЧӀОР ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "быстро, ловко", "literal": "как вьгаущенная стрела"}], "page": 271}
{"phrase": "РЕЩТӀИНЕ ЛЪАЛАРЕВ РЕКӀИНЕ ГЬАВУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не сажай на коня того, кто не умеет слезать."}], "page": 272}
{"phrase": "РИГЬ ГУРЕБ МЕХ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поздний час, позднее время; не к месту, не ко времени", "literal": "время не к сроку"}], "examples": [{"av": "ТӀерхьана щобазде нахъе багӏарбакъ, Щибулев вугев гьав ригь гуреб мехалъ?", "ru": "Уж скрылось за горами солнце красное, Где он ходит в столь поздний час?", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 272}
{"phrase": "РИГЬ ИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "состариться, постареть", "literal": "срок прошёл"}], "examples": [{"av": "ГӀуруца рагӏалде рехун хутӏараб, Хайир гьечӏеб цӏуллъун рехун тола дун. Дуе бегьуларин, дур ригь анилан, Ахӏе гьанже кучӏдул дуца гъасдаян.", "ru": "Как рыба, выброшенная на берег пустьшный, Ненужным теперь оказался я; Мне говорят, что состарился я, Пой, мол, теперь песни у очага.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 272}
{"phrase": "РИГЬИН БИХХИЗЕ", "senses": [{"translation": "развестись; расторгнуть брак", "literal": "разрушить"}], "examples": [{"av": "Ригьин биххизе гӏилла — КӀал къаян росас ахӏи.", "ru": "Причина их развода — Муж крикнул: закрой рот!", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Вехьасул бакънал"}], "page": 272}
{"phrase": "РИИДАЛ БАКЪУД МУГЪ БУХӀИЧӀОНИ, ХАСАЛО ЧӀАГӀДАД ЧЕХЬ БУХӀУЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Если лётом солнце спину не пропечёт, зимой буза желудок не согреет. Без труда не вынешь [и] рыбки из пруда."}], "page": 272}
{"phrase": "РИИДАЛ БОРОХЬ БИХЬАРАВ ХАСАЛО ГӀАРЩИКЬА ХӀИНКЪУЛЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Лётом змею увидев-ший, зимой верёвки боится. Обжёгшись на молокё, станешь дуть и на воду."}], "page": 272}
{"phrase": "РИИДАЛ ГВАНГВАРА ГЬАЛИЧӀОНИ, ХАСАЛО ГЕРЕГИ ГЬАЛУЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Ёсли лётом голова не варит, зимой котёл не будет кипёть."}], "page": 272}
{"phrase": "РИИДАЛ ТӀИМУГЪ БОСЕ, ХАСАЛО БУРТИНА БОСЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Лётом шубу покупай, зимой — бурку. Готовь сани лётом, а телёгу — зимой."}], "page": 272}
{"phrase": "РИИДАЛ ХУРИВ ХВА, ХАСАЛО РОКЪОВ ХВА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Лётом живи на поле, зимой — дома."}], "page": 273}
{"phrase": "РИКЪЗИ БАЛАГЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "отправиться на заработки", "literal": "пропитание искать"}], "examples": [{"av": "Жеги михъида хӏур чӏвалалдего рикъзи балагьизе Бакуялде бухьараб сапар.", "ru": "Ещё совсём молодыми они отправились в Баку на заработки.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Рихьуларел лъалкӏал"}], "page": 273}
{"phrase": "РИКЬАДА ЧӀОАН ЛЪУГӀИЗАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "раздавать, распределять", "literal": "раздачу произвести"}], "examples": [{"av": "Дир вацасул чахъабиги рикьада чӏван лъугӏиза-рила, росдал къватӏазда дир вацасул васги хутӏила.", "ru": "Раздадут овёц моего брата, и мой племянник останется на улице.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 273}
{"phrase": "РИКӀКӀАДАСАН КЬВАГЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "дёйствовать втихую, исподтишка", "literal": "издалека стрелять"}], "examples": [{"av": "Гьадин, нахъегӏан вахчунги чӏун, кӏвараб жо рикӏкӏадасан кьвагьун лъикӏ; лъицаго кӏалухъ вахъила-редухъ гьабун лъикӏ жиндирго иш.", "ru": "Вот так подальше спрятавшись, лучше дёйствовать втихую, чтоб никто ничего не подозревал.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 273}
{"phrase": "РИКӀКӀАДЕГӀАН ВУГЕВ ГӀАГАРАВ ЧИЯСДАСА ГӀАГАРДЕГӀАН ВУГЕВ МАДУГЬАЛ ЛЪИКӀАВ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Чем родственник вдалекё, лучше сосёд рядом."}], "page": 273}
{"phrase": "РИКӀКӀУНЕВ ГӀАЛИМЧИ", "senses": [{"translation": "признанный учёный", "literal": "с которым считаются"}], "examples": [{"av": "Рихьундерил дибир, диналъул рахъалъ рикӏкӏунев гӏалимчи Шайих-ГӀарифида сверун ракӏарун руго гьесул мадрасалда цӏалулел мутагӏилзаби...", "ru": "Около дибира из Ригуни, Шайих-Арифа, считающегося признанным учёным, собрались ученики его медресё...", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 273}
{"phrase": "РИСАЛАТ БИТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "ует. послать донесёние", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьеле гьединлъидалин Шайих-Парифица ЧӀанкӏа жиндихъего ахӏулев вукӏарав, кӏвар бугеб кагъат хъвазе хӏажалъаниги, хӏасратаб каламалъул рисалат битӏизе къваригӏаниги, ургъел бикьизё бокьаниги.", "ru": "Вот потому-то Шайих-Ариф и звал Чанку к себе, чтобы поручить тому писать деловые письма, посылать донесения, а когда нужно, то и поделиться мыслями.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 273}
{"phrase": "РИТӀУН ККЕЗАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "направить на путь истины", "equiv": "exact"}], "page": 274}
{"phrase": "РИТӀУХЪАБ РАГӀИ", "senses": [{"translation": "верное слово"}], "examples": [{"av": "Гьудулалъе кьураб ритӏухъаб рагӏи, ТӀубазе щавкъалда ина цевехун.", "ru": "Чтоб не нарушить слова, С уверенностью он вперёд пошёл.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 274}
{"phrase": "РИТӀУХЪЛЪИ БИХЬИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "доказать [свою] прёданность"}], "examples": [{"av": "Мухӏидиница рагӏи кьуна, жинде ккараб рагӏи хвалчаца бецӏизе, гӏодобе тӏолеб биялда барахщичӏого жинца рухӏ кьун хъулухъ гьабулеб ишалъе ритӏухълъи бихьизабизе.", "ru": "За свою судьбу Мухидин обещал отомстить саблей, не пожалев своей крови, доказать преданность делу, которому он служит.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 274}
{"phrase": "РИТӀУХЪЛЪИЯЛЪУЛ НУХ ГӀАТӀИДАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "У справедливости широкая дорога."}], "page": 274}
{"phrase": "РИЦӀИЛ ТӀИЛ", "senses": [{"translation": "одинокий человек", "literal": "ивовая палка"}], "examples": [{"av": "— ГӀантаб жо гьабун буго! ГӀантаб жо! Гьав дихъ валагье. Рицӏил тӏил гӏадин янгъизго хутӏун вуго!", "ru": "— Глупо поступил! Глупо! Посмотри на меня. Я теперь совсем одинокий человек.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 274}
{"phrase": "РИЧЧАЛЪ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как в бреду, как в беспамятстве", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— ТӀокӏай гьечӏо дуе эбел, хвана, месед, дур квешай эбел,— ан абулеб букӏана риччалъ гӏадин гьелъ.", "ru": "— Нет больше у тебя мамы, умерла твоя мама,— говорила она как в бреду.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 274}
{"phrase": "РИЧЧАЛЪЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "впасть в беспамятство, потерять сознание", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Жеги тӏубан сахлъун гьечӏев ГӀабдурашид рич-чалъе ккана.", "ru": "Ещё не совсем выздоровевший Абдурашид потерял сознание.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 274}
{"phrase": "РИЧӀЧӀ БАККИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "накликать беду", "literal": "дурное предсказать"}], "examples": [{"av": "— Гуро, ХӀава, гуро! Ричӏчӏ баккуге! — ян ахӏана гьес карандаса гьелъул бетӏерги бичӏизабун.", "ru": "— Нет, Хава, нет! Не накликай беду! — крикнул он, отрывая её от себя.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 275}
{"phrase": "РОГЬО ХӀЕХЬЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пережить позор, перенести обиду", "literal": "поклёп терпеть"}], "page": 275}
{"phrase": "РОГЬО ЧУРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "смыть позор Дун абурав васасул эбел-инсуца абунила инсул", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "къавулъ йигей ясалъул жаваб инсуцаги ваццазги кьезе кколилан, ясалъул рогьоги гьез чуризе кколилан.", "ru": "Родители моего жениха сказали, что пока дочь находится в семье, за неё отвечают отец и братья. И позор её они должны смыть.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 275}
{"phrase": "РОГЬОБ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "осрамить, опозорить", "literal": "поклёп повесить"}], "examples": [{"av": "Чан бугьтандай лъелаан, чан рогьобдай балаан. Кигӏан лъикӏ ккараб лъиданиги йихьичӏолъи.", "ru": "Хорошо хоть, что никто не видел, а то бы и обозвали, и осрамили.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 275}
{"phrase": "РОДОЛ ЧЕХЬ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "лентяй, лодырь, бездельник", "literal": "пузо, полное сыворотки"}], "examples": [{"av": "— Бакъалда гӏебедеги вегун гӏорцӏизегӏан квана-лин вукӏун ватилин мун, родол чехь! — абун ахӏдана Бахтика гьесде.", "ru": "— Ты, видимо, мечтал, лёжа на солнце, наесться досыта, лодырь несчастный! — кричала на него Бахтика.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 275}
{"phrase": "РОКЬИ БИЖИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "привить любовь к чему-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьелъго батила Ахӏмад ГӀисаевичас жиндирго цӏалдохъабазул рекӏелъги тарихалдехун рокьи бижи-забулеб букӏараб.", "ru": "287 Поэтому, наверно, Ахмед Исаевич старался при-вить любовь своим ученикам к истории.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 275}
{"phrase": "РОКЬИ ГЬЕЧӀЕБ ЧЕРХ — ЧЕД ГЬЕЧӀЕБ ТАРГЬА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Человек без любви — очаг без огня."}], "page": 276}
{"phrase": "РОКЬИ ЗАГЬИР ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "признаться в любви; открыть душу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Махӏмудил пасихӏлъи дихъ бугебанищ, Дуде бугеб рокьи загьир гьабизе.", "ru": "Мне бы красноречие Махмуда, Чтоб о любви тебе сказать.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 276}
{"phrase": "РОКЬИ КВАНАЙ, КЕЧӀ ГЬЕКЪЕ", "labels": ["фольк."], "senses": [{"translation": "«Ешь любовь, а песней запивай» (Отец известного аварского поэта Махмуда из Кахаб-Росо, озлобленный любовными похождениями своего сына, бросает ему в лицо эти слова)."}], "page": 276}
{"phrase": "РОКЬУЕ ХИЛИПЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "изменить, обмануть в любви", "literal": "любви не подчиниться"}], "page": 276}
{"phrase": "РОКЬУЛ АЛФАЗАЛ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "слова любви", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "КӀутӏбузда рижарал рокьул алфазал, Роржун гьаваялда зузулел ругин.", "ru": "Слова любви, что родились на устах, В воздухе словно птицы парят.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 276}
{"phrase": "РОКЬУЛ МУГЬРУ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "след любви", "literal": "печать"}], "examples": [{"av": "Кьварараб берцинлъиялъ Рокьул мугьру кьабурал, Гьал магӏарул кьурабаз Кьабун цӏун буго дир черх.", "ru": "Эти суровые, старые скалы Навсегда оставили След любви в сердце моём.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 276}
{"phrase": "РОКЬУЛ ПИРИ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "любовь, страсть", "literal": "молния любви"}], "examples": [{"av": "Гьаниб ихх букӏана жагадул гъотӏокь, Дир каранлъан рокьул пири пирхараб.", "ru": "Здесь вовсю цвела весна, И любовь моя разгоралась.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 276}
{"phrase": "РОКЬУЛ РАЧЕЛ КЪАРАВ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "влюблённый", "literal": "опоясанный ремнём любви"}], "examples": [{"av": "Рокьул рачел къарав магӏарул чияс Чундузде букӏана бикьулеб ургъел.", "ru": "Пылающий огнём любви горец С горными турами делился мечтами.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 277}
{"phrase": "РОКЬУЛ УНТИ", "senses": [{"translation": "страдания любви", "literal": "болезнь"}], "examples": [{"av": "Амма рокьун унти танкизе ккани, Танкан вахьуна дун Хъахӏабросулъе.", "ru": "Но чуть страдания любви утихнут, Путь я дерлсу в Кахаб-Рбсо.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 277}
{"phrase": "РОКЬУЛ ХЕР", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "зелье", "literal": "трава любви"}], "page": 277}
{"phrase": "РОКЬУЛ ЦӀА", "senses": [{"translation": "огонь любви", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьелда цебеккунго л ьалеб батилин кколаан жиндир загӏинаб ракӏалда рокьул цӏа хӏехьезе кӏвелареблъи.", "ru": "Она знала заранее, что её слабое сердце не выдержит испепеляющего огня любви.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 277}
{"phrase": "РООЛ КЪО ХАСАЛИЛ АНКЬИДА БАЩАЛЪУЛЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Летний день — что половина недели зимой. Летний день год кормит.", "equiv": "approx"}], "page": 277}
{"phrase": "РОРХАЛЪУДЕ ВАХИНЕ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "поднять на высоту, возвысить кого-л."}], "page": 277}
{"phrase": "РОРЧӀИ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "не спать, провести ночь без сна", "literal": "бодрствование держать"}], "page": 277}
{"phrase": "РОСАСЕ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "выдать замуж", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дуца абуни, росасе кьезе гьел гӏураб мехалъги саяхъаб гӏамал рехун толеб гьечӏо.", "ru": "А ты и не думаешь бросать свою разгульную жизнь, даже когда пора выдавать дочерей замуж.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 277}
{"phrase": "РОСДАЕ ГӀОЛО БИЦАРАБ РАГӀИ - РОСДАЕ ГӀОЛО ГЬАБУРАБ ХЪУЛУХЪ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Слово, сказанное за село — служба, сослуженная для села."}], "page": 277}
{"phrase": "РОСДАЛ БАГЬАЯВ ЧИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "достойный человек", "literal": "стоящий селения"}], "examples": [{"av": "— ЧӀаго ругезе хӏанчӏизе хинкӏ тӏагӏинареб батила, жиндирго досул гӏолохъанлъиялда ракӏ гурхӏула, росдалго багьаяв чи вукӏана Ахӏмад, — ян кӏалъана цойгияй.", "ru": "— Мы-то как-нибудь проживём, а его, такого молодого, не стало — достойным человеком был Ахмед,— сказала другая.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 277}
{"phrase": "РОС-ЛЪАДИ ЦОЦАЗДА ЛЪИКӀ ЛЪАЛА ЦОЯЛ УН ТАРАБ МЕХАЛЪ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Муж с женой хорошо узнают друг друга, когда один заболеет."}], "page": 278}
{"phrase": "РОС-РУКЪАЛДЕ НХЗСИНЕ", "senses": [{"translation": "обзавестись семьёй, выйти замуж", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Гьелъул магӏна ккола, мун рос-рукъалдеги юс-сун, цӏалиги рехун тун, кӏалалъ бакӏида кӏусун хутӏила...", "ru": "— Не значит ли это, что ты, выйдя замуж, оставив учёбу, останешься сидеть дома...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 278}
{"phrase": "РОСУ ТЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "выгнать из села", "literal": "заставить по-кинуть село"}], "examples": [{"av": "Гьагъав цо гьерсил шайихасда гьаб росу тезабизе унев вуго, нужедаги кӏолеб гьечӏелъул.", "ru": "Иду, чтоб выгнать этого лживого шейха из села, раз вы не в силах сделать это.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 278}
{"phrase": "РОСУ ЦОЯЛ", "senses": [{"translation": "односельчане", "equiv": "exact", "literal": "одного аула"}], "examples": [{"av": "Дур гӏелалъул васал,", "ru": "Дур росу ЦОЯЛ,"}, {"av": "Дургун ярагъ ЦОЯЛ, Дур рагъул вацал...", "ru": "Твой ровесники, Односельчане, Твой боевые друзья...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 278}
{"phrase": "РОСУ ЦӀУН", "senses": [{"translation": "общеизвестно", "literal": "аул переполнив"}], "page": 278}
{"phrase": "РОХАЛИЛАБ ДАНДЕЛЪИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "веселье, праздник", "literal": "радостное собрание"}], "examples": [{"av": "... Гьенисан рилълъана росда цебе бугеб гьоцӏире. Гьениб рохалилаб данделъи рагьана.", "ru": "... Оттуда отправились на гумно, что перед селом. Там начинался праздник.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 278}
{"phrase": "РОХЕЛ БИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "обрадовать, принести радостную весть", "literal": "радость сообщить"}], "examples": [{"av": "— Васги дида аскӏов лъун, хех гьабун Ахӏмадида рохел бицине мунго а, Ха лун,— ан абуна эбелалъ.", "ru": "— Положи мальчика ко мне, Ха лун, и беги скорей, обрадуй Ахмеда,— сказала мама.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 279}
{"phrase": "РОХЪО ХЪИРЩИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бездельничать; бить баклуши У му музу л мисал, улбузул намус", "equiv": "approx", "literal": "золу ворошить"}], "examples": [{"av": "Нилъ, гӏолохъабазе, букӏана дарслъун, Карачел гьулчигун, гъури бахъингун, Рохъо хъирщун гъасда рукӏинчӏо васал.", "ru": "Пример отцов, честь матерёй Нам, молодым, уроком были; Когда наступали трудные дни. Парни не бездёльничали у очага.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 279}
{"phrase": "РОХЬ ГӀАДИН", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "много, в достатке", "literal": "как лес"}], "examples": [{"av": "Квамабги къамабги жо рохь гӏадин нилъер.", "ru": "И есть, и пить в достатке у нас.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 279}
{"phrase": "РОЦӀАРАБ ЗОДИСА ЦӀАД ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "— как гром средь ясного нёба; как снег на голову", "equiv": "approx", "literal": "как дождь"}], "page": 279}
{"phrase": "РУГЪНАДЕ ТӀАДЕ ЦӀАМ ЩВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бередить рану, душу Эбел, пщб бицуней дида мун йигей?", "equiv": "approx", "literal": "на рану сыпать соль"}], "examples": [{"av": "Унтараб ругънаде тӏаде цӏам щваге.", "ru": "Мать, о чём ты говоришь? Рану мою не береди.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 279}
{"phrase": "РУГЪНАЛ МАГӀ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "корпия", "literal": "гвоздь раны"}], "page": 279}
{"phrase": "РУГЪУН БАЧЧИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вынести оскорблёние, позор", "literal": "рану таскать"}], "examples": [{"av": "КӀвечӏо мискин гьасда рогьо хӏехьезе, гӏел бащадас лъураб ругъун баччизе.", "ru": "Не смог он пережить этот позор, вынести оскорблёние ровёсника.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 279}
{"phrase": "РУГЪУН ЛЪЕЧӀОГО БИ БЕЦӀЦӀУЛАРЕБ, ЩАД ТӀИНКӀИЧӀОГО ТӀОХ ГӀЕККОЛАРЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Без раны кровь не течёт, без дождя крьнпа не протекает; нет дыма без огня"}], "page": 279}
{"phrase": "РУГЬЕЛ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "послать сообщение, уведомить кого-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Ккаралъул ругьел базе, Нахъе гӏадан течӏого, Гъурун бараб аскаран Кколеб букӏана росу.", "ru": "Словно перебитое войско Выглядело село. Не осталось в живых никого. Чтобы передать сообщение.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 280}
{"phrase": "РУГЬУНАБ ГЬВЕ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "преданно, верно", "literal": "как прирученная собака"}], "examples": [{"av": "— ГӀолохъанаб мехалъ гӏезегӏан лебалаб гӏаларча букӏун батила гьаб,— ан абуна Асадулагьица, бетӏер-гьанасде ругьунаб гьве гӏадин, ха/дуб бачӏунеб Хе-ралъухъги валагьун.", "ru": "— В молодости он, наверно, был прекрасным скакуном,— сказал Асадулла, оглядываясь на Старика (коня), который преданно шёл за ним.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 280}
{"phrase": "РУГЬУНАБ ПИША", "senses": [{"translation": "привычное ремесло", "literal": "прирученное дело"}], "examples": [{"av": "Херлъун ригь аниги ругьунаб пиша, Гьунарлъун бихьана бихьин гӏанхрида.", "ru": "Хотя и постарел хомяк. Продолжал он привычное ему дело.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 280}
{"phrase": "РУЗИЛ РАГӀАД СВЕРИЗЕ", "senses": [{"translation": "принести несчастье", "literal": "тень совы бродит"}], "examples": [{"av": "Кин нужер рокъоб рузил рагӏад сверичӏого хутӏи-леб, вакъудал боцӏиги бичун, чахьазухъе гьелъул нисо--нахги бугӏун гӏодор чӏун ругел мехалъ?", "ru": "Как же ваш дом беды обойдут, когда вы, присвоив завещанный на богоугодное дело скот и набив свой животы, спокойно сидите?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 280}
{"phrase": "РУЗМАН БАЗЕ", "labels": ["рел."], "senses": [{"translation": "совершать [в мечети] пятничный намаз"}], "page": 281}
{"phrase": "РУКЪ БОХАЯВ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "чтоб сбылись мечты!", "literal": "пусть дом радуется!"}], "page": 281}
{"phrase": "РУКЪ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вести хозяйство", "literal": "дом держать"}], "examples": [{"av": "— КӀудияй гӏедалги гьабго гӏамал бугони, я рукъ кквезе, я боцӏи цӏунизе алъухъан бажариларо,— ян квен гьабизе лъугьана гьей.", "ru": "— Ёсли у неё будет такой же характер, как и сейчас, то она не сумеет ни вести хозяйство, ни хранить то, что есть,— сказала она и принялась стряпать.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 281}
{"phrase": "РУКЪ ККУРАБ ХӀУБИ ГӀАДАВ", "senses": [{"translation": "достойный, благородный; храбрый, отважный", "literal": "как опора, поддерживающая дом"}], "examples": [{"av": "Рукъ ккураб хӏуби гӏадал, Ватӏан ккурал рахъана.", "ru": "Выросло племя достойное, Крепкая опора Родины.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Ракӏалъ цӏа гӏолеб буго"}], "page": 281}
{"phrase": "РУКЪ ЧӀУНТАЯВӀ", "senses": [{"translation": "чтоб ты пропал!", "literal": "чтоб дом твой развалился!"}], "examples": [{"av": "Чуял гӏадин руго гӏолилал ясал, ГӀедегӏарай цояй, цинги кӏигояй, Лъабгояй, ункъояй... огь рукъ чӏунтаял, ЧӀоло-квар кье дихъе, чӏоло-квар рехе!", "ru": "Озорные, молодые девчата Бегут друг за дружкой. Ах, чтоб вы пропали, Как же мне вас усмирить!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 281}
{"phrase": "РУКЪАЛДА КЪОНО БАЗЕ", "senses": [{"translation": "запираться", "literal": "на засов"}], "examples": [{"av": "Дун мискинаб рукъалъул, Бакъараб хъизаналъул, Рукъалда къоно барав Къо бухӏарав инсул вас.", "ru": "Я из бедного дома, из голодной семьи, На засов запирается дом у отца.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 281}
{"phrase": "РУКЪАЛДЕ ВУССИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обзавестись хозяйством; создать семью", "literal": "в дом вернуться"}], "examples": [{"av": "Дунялалда тӏад гьанже гьелъул букӏана цо мурад, васасе ригьин гьаби, гьев рукъалде вуссинави.", "ru": "Единственным её желанием было женить сына, чтоб он завёл своё собственное хозяйство.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 282}
{"phrase": "РОКЪОВ ГЪАЛБАЦӀ — КЪВАТӀАВ ГӀАНКӀ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Дома лев — на улице заяц."}], "page": 282}
{"phrase": "РУКЬ ЦӀАЛЕВ ЧИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "трудяга, работяга", "literal": "ярмо тянущий человек"}], "examples": [{"av": "Халкъалда гьоркьов тӏокӏав Векьарухъан гурони, Рукь цӏалев чи гьечӏилан, пикруялда вукӏана.", "ru": "В народе, кроме пахаря. Нет работяги, думал я.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 282}
{"phrase": "РУКӀАЛИДЕ ККЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "восстанавливать; направлять в своё русло", "equiv": "approx", "literal": "место"}], "examples": [{"av": "Халкъияб магӏишат рукӏалиде ккезабиялъе гӏоло тӏолабго улкаялда байбихьана хӏалуцараб къеркьей.", "ru": "Вся страна начала усиленную борьбу за восстановление народного хозяйства.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 282}
{"phrase": "РУКӀЕЛ БИХХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "остаться без крова; разорить-ся", "literal": "жилище разрушить"}], "examples": [{"av": "ГӀинтӏа тӏаргъал лъурал, тӏеметӏи далун, ТӀерахъдилел руго рукӏелги биххун.", "ru": "Раньше шапку набекрень носившие Тепёрь повесили голову, оставшись без крова.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 282}
{"phrase": "РУКӀЕЛ ТЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "оставить обжитое место", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "скинуть, прогнать, свергнуть"}], "page": 282}
{"phrase": "РУССУНАРЕЛЪУРЕ ИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "умерёть; уйти из жизни", "equiv": "approx", "literal": "идти туда, откуда не возвращаются"}], "examples": [{"av": "Цоял васал ана руссунарелъуй, Цогиял кватӏана духъе руссине.", "ru": "Одни сыновья ушли из жизни, Другие опоздали к тебе вернуться.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 282}
{"phrase": "РУХСА КЬЕЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "разрешить, позволить", "literal": "дать разрешение"}], "examples": [{"av": "Дуца хъвай, ЧӀанкӏа, гьанир мадрасалда цӏалулел дир тӏанчӏазеги бокьун бугилан дуда бер кӏутӏизе, дуца рухса кьун куркьби рорхизе, дур гӏакълудал ралъдалъ лъедезе.", "ru": "Ты пиши, Чанка, что ученики медресе хотят познакомиться с ним, чтоб он разрешил им поучиться уму--разуму у него.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 283}
{"phrase": "РУХӀ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"see_also": "рухӏ босизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 283}
{"phrase": "РУХӀ БИЖ ИЗЕ", "senses": [{"translation": "оживить; оживиться; вернуть к жиз-ни", "equiv": "approx", "literal": "сила выросла"}], "examples": [{"av": "ГӀакъуба-къварилъиялъ къвал хӏалхьуда же-", "ru": "мула,"}, {"av": "Захӏматалъ рахӏаталда рухӏ бижизе гьабула.", "ru": "Горе и печаль не приносят покоя, Труд оживляет человека.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 283}
{"phrase": "РУХӀ ВИИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "любить кого-л. страстно", "literal": "душой таять"}], "page": 283}
{"phrase": "РУХӀ БИЧУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "изо всех сил, что есть силы", "equiv": "approx", "literal": "силу продав"}], "examples": [{"av": "Нижер мугӏрузул вас, Мухӏамадзагьид, Рухӏ бичун хвезегӏан, кьабгӏолеб мехалъ...", "ru": "Сын наших гор, Магомедзагид, Когда отчаянно с врагом сражался...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 283}
{"phrase": "РУХӀ БОСИЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "душу взять Пизраил малаикас"}], "examples": [{"av": "ЦӀан дир рухӏ босаниги...", "ru": "Ёсли даже ангел Израйл Заберёт меня на небеса...", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 283}
{"phrase": "РУХӀ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "отдать жизнь за что-л.", "literal": "душу"}], "examples": [{"av": "Гьез ахӏулаан мугӏрузул эркенлъиялъе гӏоло рухӏ кьезе, гӏагараб ракьалъул гӏщбаб ганчӏие, хурул гӏщбаб ссаналъе гӏоло рагъизе.", "ru": "Они призывали отдать жизнь за свободу гор, за каждый камень, за каждую пядь земли.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 283}
{"phrase": "РУХӀ КЬОЛЕВ", "senses": [{"translation": "преданный; храбрый", "literal": "душу отдающий"}], "page": 284}
{"phrase": "РУХӀ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оживить; вдохнуть жизнь", "literal": "душу вложить"}], "examples": [{"av": "— Ракьалдаса тӏезе бегьилищха, ракьалда рухӏ лъезе цӏаларай чӏужу,— ян абуна дица.", "ru": "— Разве могу я оторваться от земли, я же учи-лась, чтоб вдохнуть жизнь в эту землю,— сказала я.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 284}
{"phrase": "РУХӀ ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"translation": "беречь жизнь", "literal": "душу"}], "examples": [{"av": "Хъала, хъала букӏуна хъахӏабги, чӏегӏерабги, ЧӀванигицин холарев ханасул рухӏ цӏунизе. -", "ru": "Замки, крепости белые и чёрные, Чтоб жизнь охранять королю-деспоту.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 284}
{"phrase": "РУХӀАЛИЛ ЦӀА", "senses": [{"translation": "огонь отчаяния", "literal": "души"}], "examples": [{"av": "Жиндаго ва цойгидазда хӏал лъазе теларилан лъугьаниги, гьабсагӏат гьесул рекӏелъ рухӏалил цӏа пархун букӏана.", "ru": "Хотя он не показывал виду, но в душе его сейчас горел огонь отчаяния.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 284}
{"phrase": "САБАБ БАТИЗЕ", "senses": [{"translation": "найти повод, причину", "equiv": "exact"}], "page": 284}
{"phrase": "САБРУ - АЛЖАНАЛЪУЛ КӀУЛ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Терпение — ключ от рая."}], "examples": [{"av": "— Сабру — алжаналъул кӏулин гурищ абулеб, Сагӏдулагь.", "ru": "— Саадула, не зря говорят, что терпение — ключ от рая.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 284}
{"phrase": "САБРУ БАКӀАРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "набраться терпения", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дица сабру бакӏарана, рекӏее къвакӏи кьуна.", "ru": "Я взял себя в руки, набрался терпения.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 284}
{"phrase": "САБРУ ТӀАГӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "терять терпение; выхо-дить из себя", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гамачӏги кьватӏула тӏаде хӏал гӏуни, ТӀагӏана хӏеренай кӏодолъа сабру.", "ru": "И капля точит камень — Кроткая бабушка вышла из себя.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 284}
{"phrase": "САБРУ ЯЛЪ МУГЪ РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "выйти из терпения", "literal": "терпение показало спину"}], "examples": [{"av": "Бачӏуна, вацал, сагӏат Сабруялъ мугъ рехараб, Мунго дуе цихӏинтӏа Ццидалавлъун лъугьараб.", "ru": "Бывает время, друзья, Когда выходишь из терпения, Когда становишься сам себе врагом.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 285}
{"phrase": "САВУ ККАРАБ БЕТӀЕР", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "седой как лунь", "equiv": "approx", "literal": "голова, покрытая инеем"}], "page": 285}
{"phrase": "САГЬВИЛ ГЬАВИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "свести с ума", "equiv": "exact"}], "page": 285}
{"phrase": "САГӀАТ ЛЪИКӀАБ БАТАГИӀ", "senses": [{"translation": "в добрый час!", "equiv": "exact"}], "page": 285}
{"phrase": "САГӀАТ ЦӀАЗЕ", "senses": [{"translation": "назначить день, срок", "literal": "время тянуть"}], "examples": [{"av": "— Дунго бахӏарай гьаюраб мехалъ кьурдизеги щвечӏин, гӏадамазе бертин гьабизе сордо цӏалелъул, дуца дие сагӏатцин цӏачӏо, гьарун вачӏараб сордоялъго рокъое ячана,— абун гъежде шалги рехулаго гьейги сверуде жание лъугьана.", "ru": "— Я даже не станцевала на своей свадьбе; люди назначают день свадьбы, а ты даже часа не назвал, забрал меня в ту же ночь, когда пришёл сватать,— сказала она и вошла в круг, где танцевали.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 285}
{"phrase": "САГӀАТ ЩВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "час пробил (настал)", "equiv": "exact"}], "page": 285}
{"phrase": "САДАКЪА КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "подавать садаку (милостыню) (по мусульманскому обычаю)"}], "examples": [{"av": "— Эбел гьечӏони кӏоларищ гьадинай цӏакъай ясалда гьардухъабазе садакъа кьезе? — ян цевегӏан къана гьитӏинавги.", "ru": "— Без матери разве не может такая славная дё-вочка подать нищим милостыню? — сказал и младший, подавшись вперёд.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 285}
{"phrase": "САЙИГЪАТ БИТӀИЗЕ", "variants": ["ГЬАБИЗЕ"], "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "посвящать, предназначать; дарить", "literal": "подарок послать"}], "examples": [{"av": "ГӀумруялъул рии, лъагӏалил рии, Лъала сундуе мун Сайгъат гьабилеб.", "ru": "Лёто жизни, лето года, Знаю, чему тебя посвящу.", "author": "М. ГӀисаев", "source": "Лъабгӏин"}], "page": 286}
{"phrase": "САЙИГЪАТ-САЛАМ БИТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "послать подарок кому-л.", "literal": "подарок-привет"}], "examples": [{"av": "Рокъосан гъолъие сайигъат-салам битӏизе бокьани, хӏадурун теха, метерго гъутадеги нухда лъезе ракӏалда буго дида. я хочу завтра гӏослать кого-нибудь на кутан", "ru": "Ёсли хотите отправить ему подарки, то приготовьте,"}], "page": 286}
{"phrase": "САКЪАТЛЪИ БАЧАХЪИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "уберечь от увечий", "literal": "увечья отогнать"}], "examples": [{"av": "Хасго бокьулаан дий Рокьул гӏужалде щварал", "ru": "Полилал ясаздаса"}, {"av": "Сакъатлъи бачахъизе.", "ru": "Особенно старался я Уберечь девушек молодых От увечий.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 286}
{"phrase": "САКӀ ЛЪУГЬУН МЕХТИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "напиться в стельку", "literal": "как труп"}], "page": 286}
{"phrase": "САЛАМ БУССИНАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ответить на приветствие", "literal": "привет вернуть"}], "examples": [{"av": "Салам буссинабизе Шейхмухӏамад рекӏеда вати-лалде, гӏащикъ вихьудаса тӏерхьана.", "ru": "Пока Шейхмагомёд отвечал на привётствие, поэт скрылся из виду.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 286}
{"phrase": "САЛАМ ГӀАЛЕЙКУМӀ", "senses": [{"translation": "мир вам!, здравствуйте!"}], "page": 286}
{"phrase": "САЛИХӀИЛАС ЖЕРГЬЕН ГӀАДИН", "variants": ["КИНИГИН"], "labels": ["фольк."], "senses": [{"translation": "налаженно, устроенно", "literal": "как Салихилав [хорошо наладил] свой бубен"}], "examples": [{"av": "Жибго Салихӏилас жергьен кинигин, Кинабго гаргар-жо рекъезабуна.", "ru": "Как надо наладил дело, Всё устроил по правилам.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 286}
{"phrase": "САЛХӀАЛ АХӀИЗЕ", "labels": ["рел."], "senses": [{"translation": "читать молитвы", "literal": "петь"}], "examples": [{"av": "Д уния лги сверун, салхӏалги ахӏун, Беццаб мокъокъ ккуна рекъаб хъарчигъалъ.", "ru": "Обойдя весь мир, прочитав молитвы, Хромой ястреб поймал слепую куропатку."}], "page": 287}
{"phrase": "САН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "обратить внимание на кого-что-л.; думать, беспокоиться о ком-чём-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьал дурго гьалбадерил, Ургъел гьабе, сан гьабе.", "ru": "Побеспокойся о своих гостях.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 287}
{"phrase": "САПАР БИГЪИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "не дойти до цёли; не повезти кому-л.", "literal": "путешествие испортилось"}], "examples": [{"av": "Гьудуласул сапар бигъун рагӏулин, Бахъа, шакъи-къалам, къватӏибе лъугьа.", "ru": "Говорят, удача изменила другу, А ну, возьмись за дело, перо моё.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 287}
{"phrase": "САПАР БУХЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "отправиться в путь-дорогу", "literal": "путешёствие завязать"}], "examples": [{"av": "Бухьина гьеб мехалъ кӏиязго цадахъ дир рорхатал мугӏрузул, цӏорорал иццазул, гьобол-гьудул хириял гӏадамазул Ватӏан — Дагъистаналде сапар.", "ru": "Тогда вдвоём отправимся в путь на родину высоких гор, прозрачных родников, цветущих лугов, гостеприимных людей — в Дагестан.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 287}
{"phrase": "САПАРАЛДАСА РАЧӀУНАГО ГАМАЧӀ БОСУНГИ, ЧӀОРОГО РАЧӀУНГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не возвращайся с дороги с пустыми руками", "literal": "хоть с камнями вернись"}], "page": 287}
{"phrase": "САПАРАЛЪ БАЧИНЧӀОГО ЧУ ЛЪАЛАРО, КЪО ККЕЧӀОГО ЧИ ЛЪАЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Коня узнают в пути, человека — в беде."}], "page": 288}
{"phrase": "САС ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "услышать шум, звук чего-л.", "literal": "голос ударил"}], "examples": [{"av": "Лъел хъабаги босун векерун унев, Васасул хӏатӏазул сас чӏван батила.", "ru": "Видно, звуки шагов мальчика услышал, Что с кувшином воды бежал.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 288}
{"phrase": "САХӀИЛ ГЬЕКЪЕЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "большая попойка (поеуда вмеетимоетью 2,5 л)", "literal": "пьянка с сахом"}], "page": 288}
{"phrase": "САЯХЪ ХЬВАДИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "бездельничать; бесцельно бродить"}, {"n": 2, "translation": "вести разгульную жизнь", "literal": "беспутно ходить"}], "examples": [{"av": "Дарсал лъазе гьаре, саяхъ хьвадуге,", "ru": "Берцинал мусудуз воре гуккуге. Учи уроки, не гуляй бесцельно. Обману красавиц не поддавайся.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 288}
{"phrase": "СВАК ЧУЧИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "отдохнуть, передохнуть", "literal": "усталость ослабить"}], "examples": [{"av": "ХӀалтӏулеб бакӏалда магъилъги, хӏалтӏудаса руссун рачӏунаго свак чучизе годекӏанир рещтӏараб мехалъги ва къаси щибаб гъасдаги рагъул бицен къотӏараб мех букӏунароан.", "ru": "И во время работы в поле, и отдыхая на годекане после работы, днём и ночью, везде и всюду говорили о войне.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 288}
{"phrase": "СИБИРЬ КЪОТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сослать на каторгу", "literal": "засудить в Сибирь"}], "examples": [{"av": "Жанир тӏамиялъул бицинароан, Сибирь къотӏичӏого къватӏир рорчӏани.", "ru": "Об осуждении и говорить бы не стали. Лишь бы на каторгу не отправили.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 288}
{"phrase": "СИПАТ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "запомнить образ, представить чей-л. образ Хирияб сипах кквезе", "literal": "держать"}], "examples": [{"av": "Сверухъ тирулел руго.", "ru": "Чтоб запечатлеть в душе её образ, Ходят все вокруг неё.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 289}
{"phrase": "СИРИ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "лихорадить, знобить", "literal": "озноб ударил"}, {"n": 2, "translation": "содрогнуться, затрепетать Нусабго дир санада"}], "examples": [{"av": "Сири базе гьабуна.", "ru": "Всё моё тело затрепетало.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 289}
{"phrase": "СИХӀ ТУН", "variants": ["КЪОТӀУН"], "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "тихо, неслышно, бесшумно; как мышка", "literal": "звук отрезав"}], "examples": [{"av": "Сихӏ тун аскӏоеги ячӏун, чакмабиги гӏодор лъун, кодор кковухъе гьасул парта лгун, Муи тахбакӏил рагӏалда гӏодой чӏана.", "ru": "Муй подошла неслышно, положила сапоги, и, держа одежду в руках, присела на край тахты.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 289}
{"phrase": "СМЕНА КЪАБУЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "принимать смену, сменять кого-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "КӀиялго хӏалакун рукӏана смена къабул гьабизе.", "ru": "Они оба торопились принять смену.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 289}
{"phrase": "СОГӀЛЪИ ЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "познать чьё-л. упорство, упрямство"}], "examples": [{"av": "ГӀурул бакънахъ гӏенекке, Согӏлъи щибилан лъазе.", "ru": "Чтоб почувствовать упорство. Прислушайся к шуму реки.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "ГӀинтӏи тӏегьалеб гӏуж"}], "page": 289}
{"phrase": "СОЛДАТАСДА ХАНЖАР ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "как на корове седло (В период Кавказской войны горцы носили кинжалы, а русские солдаты использовали сабли, штыки)", "literal": "как кинжал на солдате"}], "page": 289}
{"phrase": "СОНАЗУЛ ЗАНИ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "памятник прожитым годам"}], "examples": [{"av": "Гьанже соназул зонокь Зухзан хиялалъ вуго, Васасул хоб рагӏалда ГӀунарав херав гӏадин.", "ru": "Под тяжестью прожитых лет Согнулся я, словно старик У могилы родного сына.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 289}
{"phrase": "СОНАЛДАСА СОНАЛДЕ", "senses": [{"translation": "из года в год", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьеб соналдаса соналде тӏаде цӏикӏине букӏиналда щибго щаклъи гьечӏо.", "ru": "Нет сомнений, что это будет увеличиваться из года в год.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Квартӏил кӏутӏи"}], "page": 290}
{"phrase": "СОРДО БАН ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "ночевать где-л., остаться на ночь"}], "examples": [{"av": "...кинав гӏабдаллъунха дун вукӏунев гьаниб сордо бан чӏезе.", "ru": "...каким я был бы дураком, если б остался здесь ночевать.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 290}
{"phrase": "СОРДО БИХХУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "всю ночь", "literal": "ночь разрушив"}], "page": 290}
{"phrase": "СОРДО БОРЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "не сомкнуть глаз"}], "examples": [{"av": "Йилълъа, дир месед, рокъое, къаси сордо борчӏизе дуда ракӏалда гьечӏеб батани.", "ru": "Идём, моё золотко, домой, если не хочешь нро-вести ночь без сна.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 290}
{"phrase": "СОРДО ЛЪИКӀ", "senses": [{"translation": "спокойной ночи!"}], "examples": [{"av": "«Сордо лъикП»,— гьеб рагӏи дидаса хадуб, Хирияй лъицаго абуге дуда.", "ru": "«Спокойной ночи!»« — этих слов после меня, Любимая, пусть никто не скажет тебе.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 290}
{"phrase": "СОРДО РОГЬИИЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "провести ночь без сна; не сомкнуть глаз"}, {"n": 2, "translation": "светать"}], "page": 290}
{"phrase": "СУД ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "вершить суд; разбирать что-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Хъизаналда жаниб ккараб дагӏба-къецалъеги босун собраниялдегун суд гьабизе къачӏан рукӏунелъул ал.", "ru": "Они готовы разбирать на собрании даже семейную ссору.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 290}
{"phrase": "СУД АЛДА ЦЕРЕ ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "предстать перед судом", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Досие щибха, досул гӏагарал гурелъул жакъа судалда цере чӏезе кколел ругел.", "ru": "Что ему, не его же близкие должны предстать перед судом.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 290}
{"phrase": "СУЖДАЯЛДА ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "преклонить колени, преклоняться перед кем-л.", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Буюре, гьал тӏолго кьураби дица Дуе суждаялда чӏезе тӏамила.", "ru": "Прикажи, и эти суровые скалы Преклонят колени перед тобой.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 291}
{"phrase": "СУНДУСИЛ БЕРАЛ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "ласковые, нежные глаза", "literal": "шёлковые"}], "page": 291}
{"phrase": "СУННАТ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "совершать обрезание (религиозный обряд у мусульман)"}], "page": 291}
{"phrase": "СУНТӀ ЛЪУГЬУН МЕХТАРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пьяный в стельку", "equiv": "approx", "literal": "опьянев как нюхательный табак"}], "page": 291}
{"phrase": "СУРАВ БОСИЗЕ", "variants": ["БАХЪИЗЕ"], "senses": [{"translation": "допросить", "equiv": "exact", "literal": "допрос взять"}], "examples": [{"av": "ХӀалихьатил сурав босулеб буго, Махсаро лъаларел гьудулзабаца.", "ru": "Негодяя допрашивают Друзья, не знающие пощады.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 291}
{"phrase": "СУРАТ ГӀАДАЙ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как картинка; красивая", "equiv": "exact"}], "page": 291}
{"phrase": "СУХӀМАТ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "веселиться, устроить пир, танцы; пир горой", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "ЦӀерлъун дун виунел бакънал рачине, Аргъан цебе босун сухӏмат гьабула.", "ru": "Чтобы играть мелодии, от которых я таю как лёд. Берут гармонь и начинают танцы.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 291}
{"phrase": "ТАВАККАЛ БЕКИЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заколебаться", "literal": "решительность сломать"}], "examples": [{"av": "Гьесул гьеб велъулеб гӏадаб валагьиялъ таваккал бекизабуна...", "ru": "Увидев его насмешливый взгляд, она заколебалась...", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 291}
{"phrase": "ТАВАККАЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "принять решение; обязаться, дать слово", "literal": "решительность нроявить"}], "examples": [{"av": "Гереевас таваккал гьабуна гьеб махщалиде ругьунлъизе.", "ru": "Герёев дал себе слово научиться этому ремеслу.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 292}
{"phrase": "ТАВАККАЛ ТӀАМИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "надеяться, уповать на ко-го-л.", "literal": "надежду стелить"}], "page": 292}
{"phrase": "ТАВАТУР БУКӀИНЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "приобрести известность Росу тара лазе таватур буго", "literal": "иметь популярность"}], "examples": [{"av": "Талихӏ кьоларилан рагӏичӏищ дуда.", "ru": "Покинувшие аул известность приобретают. Но счастья [они] не находят.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 292}
{"phrase": "ТАВБУ БУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "дать слово, клятву", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Саяхълъи телилан тавбу букӏана, Таризе гьаюна гьан тураяй дун.", "ru": "Оставить распутство дала я слово. Но меня заставили нарушить его.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 292}
{"phrase": "ТАВБУ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "покаяться, раскаяться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— ГӀелин, гӏелин, мунапикъ,— ан квер хьвагӏун вуссана гьев,— тавбу гьабе.", "ru": "— Довольно, довольно, безбожник,— махнул он рукой и отвернулся,— покайся.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 292}
{"phrase": "ТАВБУГӀАГИ АЛЛАГЫ", "senses": [{"translation": "боже сохрани!"}], "page": 292}
{"phrase": "ТАГӀЗИР ГЬАБИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "наказать, подвергнуть наказанию (палками или розгами)"}], "examples": [{"av": "Йохъ, Сагӏдулагьица гьасда абулароан Махӏму-дие гьеб рогьо-нич нужер кьолбоде бегизабуралъухъ тагӏзир гьабизе ккелин.", "ru": "Нет, Саадула не говорил ему, что Махмуда нужно наказать за то, что опозорил их род.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 292}
{"phrase": "ТАГӀЗИР УРГЪИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "наказать кого-л. (палками или розгами)", "literal": "наказание придумать"}], "page": 292}
{"phrase": "ТАДБИРАЛ ГЬАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "принимать меры; распоряжаться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьениб кинаб цӏияб иш байбихьаниги, дицаги тадбирал гьаризе лъан букӏине кколилан жинда кинабго цӏилъиян, бацӏцӏуна гьелъ гьани-гьение ине ккейги.", "ru": "Своё отсутствие она объясняла тем, что должна быть в курсе всех событий и, если начнётся какбе--нибудь новое дело, сама будет распоряжаться.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 293}
{"phrase": "ТАЖАЛ ХӀАМА", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "развалюха, драндулет", "literal": "осёл антихриста"}], "page": 293}
{"phrase": "ТАЗАЯВ ЧИ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "достойный, уважаемый человек"}], "examples": [{"av": "Тазаял гӏадамаца ГӀин тӏамулеб жо гуро.", "ru": "Достойные люди Не обращают на это внимания.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 293}
{"phrase": "ТАКРАР ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "повторять", "literal": "повторения делать"}], "examples": [{"av": "— Гьарай, гьарай, бекарабха,— ян лъавуда гьечӏого гӏадин такрар гьабулеб букӏана Чакарица, кисадай жиндир вас гъоркье рехун вугоян хӏисабги гьабулаго.", "ru": "—)Ца, да, сорвался,— как бы бессознательно повторяла'Чакар, думая, как же это случилось с её сыном.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 293}
{"phrase": "ТАКЪСИР ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть виноватым, прови-ниться в чём-л.; не знать, куда глаза девать", "equiv": "exact", "literal": "промах проявить"}], "examples": [{"av": "Цо кинабалиго кӏудияб гӏайибалъул такъсир ккарай чӏужу гӏадин, гьабугьин кӏалъана эбел кванан вахъун унев гьесда.", "ru": "Как будто в чём провинилась перед сыном, обра-тилась мать к нему, когда он собирался встать из-за стола после еды.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 293}
{"phrase": "ТАЛАВ БАХЪАГИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "чтоб пусто было!", "literal": "чтобы язвой покрылся!"}], "page": 293}
{"phrase": "ТАЛАВУР ГЬАВИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "грабить кого-л., заниматься разбоем"}], "examples": [{"av": "Кидадай кодоб бахъухъе нусги ккун дун талавур гьавизе талихӏ къосарав гъачагъ, дир къоселазухъ къисас босизе чи вачӏинаян балагьун чӏун вукӏинейищ?", "ru": "Ждать, когда с ножом в руках придёт какой-нибудь бандит грабить меня или кто-нибудь будет мстить мне за все мой грехи?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 293}
{"phrase": "ТАЛИХӀ БАЩАД БИКЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "делить радость с кем-л.", "literal": "счастье пополам делить"}], "examples": [{"av": "Амма бригадирасул талихӏ бащад бикьизе гьал цо хутӏичӏого гьанире рачӏана.", "ru": "Они все пришли сюда, чтобы разделить радость бригадира.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 294}
{"phrase": "ТАЛИХӀ БЕРГЬАРАВ", "senses": [{"translation": "счастливый, везучий; рождённый под счастливой звездой, в рубаппсе родился", "equiv": "approx", "literal": "счастье победивший"}], "examples": [{"av": "Ясгун данде чӏвазе талихӏ бергьарас, Бачӏищ чияр галстук чанги горбода?", "ru": "Счастливчик, который с девушкой встречался. Сколько раз галстук надел чужой?", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 294}
{"phrase": "ТАЛРӀХӀ БУГЕВ ЧИЯСУЛ БИХЬИНХӀАМА КЪИНЛЪУЛЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "У счастливца и мул ожеребится."}], "page": 294}
{"phrase": "ТАЛИХӀ КЪАРАВ", "senses": [{"translation": "несчастный, невезучий; рождённый под несчастливой звездой", "equiv": "approx", "literal": "счастьем обделённый"}], "examples": [{"av": "Бихьулищ, гьалъие дагьабниги ургъел гьечӏо дир малъ кьосарав, къо бухӏарав, талихӏ къосарав гӏакъи-расул.", "ru": "Она нисколько не беспокоится обо мне, таком одиноком и несчастном.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 294}
{"phrase": "ТАЛИХӀ КЬЕГИ", "interjection": true, "senses": [{"n": 1, "translation": "будь счастлив!"}, {"n": 2, "translation": "ради бога!"}], "examples": [{"av": "Талихӏ кьеги, Мухӏама, ГӀемер ххвелал гьаруге.", "ru": "Ради бога, Магома, Не напускай на себя важный вид.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 294}
{"phrase": "ТАЛИХӀ КЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "лишиться счастья; не повезти", "literal": "счастье исчезло"}], "examples": [{"av": "Циндаго гьеб талихӏги къун жийго цохӏо хутӏизе йигин абураб хӏинкъиги пархулеб букӏана рекӏелъ.", "ru": "«Вдруг мне не повезёт, и я останусь одна»,— та-кие мысли пугали её.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 294}
{"phrase": "ТАЛИХӀАЛЪ МЕХТИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "петь от счастья", "literal": "опьянеть"}], "examples": [{"av": "Гьелъул каранлъ ихх тӏегьалеб буго, тӏолго сверухъе дуниял талйхӏалъ мехтун буго.", "ru": "В её душё цветёт весна, всё вокруг поёт от счастья.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 295}
{"phrase": "ТАМАШАЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "удивляться чему-л.", "literal": "удивление проявить"}], "examples": [{"av": "Битӏахъе тамашалъи гьабизе ккараб жо букӏана тӏокӏцӏар ахӏулеб бугониги, жиндаго Къурачиласда гьеб цодагьабниги квеш букӏинчӏолъи.", "ru": "Можно только удивляться тому, что Курачилав никогда не обижался, когда его звали по кличке.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 295}
{"phrase": "ТАМИХӀ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "наказать; задать перцу", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Халкъ ахӏуд бахъиндал, хӏакимзабазда ХӀарисел ратана тамихӏ гьабизе.", "ru": "Из-за того, что народ отправился в путь, Хакимы наказали хариколинцев.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 295}
{"phrase": "ТАМИХӀАЛДЕ ЦӀАЗЕ", "senses": [{"translation": "подвергнуть наказанию; призвать к ответу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Инкар гьабурал тамихӏалде цӏазе ккелиланги лъазабун буго.", "ru": "— Сказали, что тех, кто откажется, накажут.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 295}
{"phrase": "ТАПСИЛ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "подвести итог; поставить точку", "literal": "подробности сделать"}], "examples": [{"av": "Битӏахъе бертадул тапсил гьабизе, Даптар къваригӏина, къвал бан щолареб.", "ru": "Чтоб подвести итог свадьбе. Не хватит и толстой тетради.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 295}
{"phrase": "ТАРГЬИНИБЕ РЕХАРАБ ГЪОЛОГӀУЧӀ ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "[висит] как на вешалке", "literal": "как затычка ярма, брошенная в мешок"}], "page": 295}
{"phrase": "ТАРИХ ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"translation": "беречь историю"}], "examples": [{"av": "ХӀарпал ургъун руго инсанияталъ, Историялъ тараб тарих цӏунизе.", "ru": "Слова выдумало человечество, Чтоб сохранить историю для потомков.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 295}
{"phrase": "ТАРХЪАН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "освободить, избавить", "literal": "сделать раскрепощённым"}], "examples": [{"av": "Ритӏухълъи бахъила, рокьиги тархъан гьабила, талихӏаб гӏумруги гӏуцӏила.", "ru": "Установим справедливость, освободим любовь от старых обычаев, построим новую счастливую жизнь.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 296}
{"phrase": "ТАСАМАХӀЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "проявлять халатность, попустительствовать", "literal": "делать"}], "page": 296}
{"phrase": "ТАТУ БАХЪИЗАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "обес-силить кого-л.", "literal": "силу отнять"}, {"n": 2, "translation": "лишить покоя; причинить неприятность"}], "page": 296}
{"phrase": "ТАТУ ХВАРАВ", "senses": [{"translation": "обессиленный, истощённый, из сил выбившийся", "literal": "силой испорченный"}], "examples": [{"av": "Лъукъун тату хварав гьитӏинав герой, Нахъеги немцахъе асирлъун ккана.", "ru": "Раненый, обессиленный маленький герой Вновь в плен к немцам попал.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "ТӀабигӏаталъул накъишал"}], "page": 296}
{"phrase": "ТАТУ ХУН", "senses": [{"translation": "в изнеможении, устало; силы иссякли", "literal": "выбившись из сил"}], "examples": [{"av": "Нухдаги тӏоцебе Гьоцӏдерил колохъ, Цо ищща ватана тату хун кьижун.", "ru": "На хуторе, что близ Гоцатля, У родника в изнеможении заснул я.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 296}
{"phrase": "ТАХ РОХОДЕ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "выпить [бокал] до дна", "literal": "дном повернуть к потолку"}], "examples": [{"av": "ГӀумардадаца лълъарал тах роходе гьабуна.", "ru": "Омардада выпил рог вина до дна.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 296}
{"phrase": "ТАХИДА ХАН ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как у Христа за пазухой", "equiv": "approx", "literal": "как хан на троне"}], "examples": [{"av": "Гьедин хадубккунги дие пайдаялъе дуниялалда лъугьа-бахъинал лъугьани, рикӏкӏе мун талихӏав, тахида хан гӏадин вугев чилъун.", "ru": "Если и дальше удача будет мне сопутствовать, можно считать себя счастливым, как у Христа за пазухой.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 296}
{"phrase": "ТАХИДАСА РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "свергнуть с престола", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "списать в тираж, сдать в архив"}], "page": 297}
{"phrase": "ТЕЛ КЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "дать телеграмму", "literal": "бить"}], "examples": [{"av": "Къваригӏел ккаралъуй тел кьабизегӏан, Кьабун мунго ани, мухӏканлъи гьечӏищ?", "ru": "Не лучше ли поехать куда нужно самому, Чем телеграмму слать?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 297}
{"phrase": "ТОРГӀО ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ловить каждое слово; преклоняться перед кем-л.", "literal": "ловить мяч"}], "examples": [{"av": "— Эбелалъул кутак буго, алъул торгӏо кколел чагӏи нуж гьечӏищха?", "ru": "— Мама сегодня в ударе, ведь выловите каждое её слово?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 297}
{"phrase": "ТОХ ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оставлять без внимания, без присмотра", "literal": "беспечно оставить"}], "examples": [{"av": "Шагьун, воре чу тох тоге, квен-тӏехалъеги гӏамал гьабе.", "ru": "Смотри, Шагун, не оставляй коня без присмотра и подумай об обеде.", "author": "ХӀ. ГӀарипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 297}
{"phrase": "ТОХАБ БАКӀ", "senses": [{"translation": "уязвимое место; Ахиллесова пята", "literal": "глухое"}], "page": 297}
{"phrase": "ТОХАВ ЧИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "легкомысленный, беспечный человек; недалёкий человек"}], "examples": [{"av": "— Гьедигӏан тохав чи гьечӏо Юсуп; гьес цогидай ячун йикӏарайани, цебего дихъе хъвалаан. Дир хӏал бихьулевцин гурищ?", "ru": "— Не такой легкомысленный человек Юсуп; если бы он женился, то написал бы мне. Не разыгрываешь ли ты меня?", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 297}
{"phrase": "ТОХЛЪИЗЕ ГЬАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "отвлекать; вводить в заблуждение"}], "page": 297}
{"phrase": "ТУЛАКЛЪИ БИХЬИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "проявить расторопность, умение, ловкость", "literal": "показать"}], "examples": [{"av": "Хеч тункизе бугеб тулаклъи бихьун Туманкӏ речӏчӏичӏого рахъила хъулби.", "ru": "Покажем умение драться штыком, Без единого выстрела крепости возьмём.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 297}
{"phrase": "ТУМАНКӀ РЕЧӀЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "завершить что-л.; покончить с чем-л.; подвести черту", "equiv": "approx", "literal": "из ружья выстрелить"}], "examples": [{"av": "Гьаб мискинлъиялда туманкӏги речӏчӏун, Тукен лъезе хиял, хур-рукъги бичун.", "ru": "Расстанусь с бедностью этой, Продав землю и дом, магазин открою.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 298}
{"phrase": "ТУМАНКӀ РЕЧӀЧӀИЧӀОГО ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ставить в трудное положение; без ножа зарезать", "literal": "из винтовки без выстрела убить"}], "page": 298}
{"phrase": "ТУНКА-ГӀУСИ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "подраться с кем-л.; устраивать сцены", "literal": "потасовку образовать"}], "page": 298}
{"phrase": "ТУРИЗЕ ЛЪУГЬАРАБ ГЪОТӀОЕ ДАРУ - КЪОТӀУН РЕХИ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Лекарство для подгнившего дерева — срубить его."}], "page": 298}
{"phrase": "ТУРКАБИ ХЪВАЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "писать турки (песнь, обычно духовного содержания)"}], "examples": [{"av": "...гьесие бокьун букӏана рокьул кучӏдул гурел, туркаби хъвазе жиндирго мутагӏилас.", "ru": "...он хотёл, чтобы его ученик писал не только лири-ческие песни, но и турки.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 298}
{"phrase": "ТУСНАХЪ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "держать в неволе, запереть", "literal": "арест наложить"}], "examples": [{"av": "— Бакълъаздасаги бачун нужеца эб туснахъ гьабизе бегьилищ,— ан абуна инсуца.", "ru": "— Забрав его (животное) из привычных мест, разве можно держать в неволе,— сказал отец.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 298}
{"phrase": "ТУХУМ-КЬИБИЛ ТӀОКӀАВ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "знатный, богатый", "literal": "родом-корнями превосходный"}], "examples": [{"av": "Тухум-кьибил тӏокӏав, рес бугев чиян, Расги бокьичӏого кьуна инсуца.", "ru": "За знатного богача Против моей воли выдали меня.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 298}
{"phrase": "ТУШМАН ЩУЩАХЪ ВИХХИЗАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "разбить врага наголову", "equiv": "exact"}], "page": 299}
{"phrase": "ТУШМАНЛЪИ ЦӀИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "вновь начинать вражду", "literal": "оживить"}], "page": 299}
{"phrase": "ТӀАГЪУР БАХЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "попрощаться", "literal": "шапку снять"}, {"n": 2, "translation": "воздать должное"}], "examples": [{"av": "Чудказул тӏелалъе тӏагъурги бахъун, Нахъ руссун, рос-лъади росулъе щвана.", "ru": "Помахав шапкой стае стервятников, Муж с женою вернулись в аул.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 299}
{"phrase": "ТӀАГЪУР БУГЕБ ГӀОЛАРЕБ, ТӀОРГЪОКЬ БЕТӀЕРГИ КЪВАРИГӀУНЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не только шапка нужна, но и голова под ней. К этой шапке да ещё бы голову!"}], "page": 299}
{"phrase": "ТӀАГӀА ЦЕВЕСАӀ", "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "исчёзни с глаз! прочь с глаз моих!", "equiv": "exact"}], "page": 299}
{"phrase": "ТӀАГӀАМ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "разочароваться в чём-л.; потерять вкус к чему-л.", "literal": "вкус отнять"}], "examples": [{"av": "Гьаб дуниялалъул тӏагӏам бахъизе, ТӀубалареб рокьи щайзедай ккараб?", "ru": "Вкус ко всему на свете я потерял, Ибо любимая не любит меня.", "author": "М. ХӀосенов", "source": "Ракӏазул кьаби"}], "page": 299}
{"phrase": "ТӀАГӀАМ ЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "познать что-л.", "literal": "войти во вкус"}], "examples": [{"av": "Биччанте вехьасул захӏмат хӏанчӏизе, гьелъул тӏагӏам лъазе.", "ru": "Пусть познает сначала, что такое труд чабана.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Квартӏил кӏутӏи"}], "page": 299}
{"phrase": "ТӀАД ВАХЪИНЕ", "senses": [{"translation": "мешать кому-л., вмешиваться во что-л.; становиться на дороге", "literal": "сверху встать"}], "examples": [{"av": "Мухӏуца Сагӏа гьарулей йигелъул тӏад вахъине рекъон гьечӏилан, гьабизе жо лъугӏун, жаниса вухъа-рилев вукӏана Мансур.", "ru": "Мансур не находил себе места из-за того, что не может помешать Муху, который сватал Саа.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 299}
{"phrase": "ТӀАД ВЕЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "насмехаться над кем-л., дразнить кого-л.; поднимать на смех, прохаживаться на чей-л. счёт", "equiv": "approx", "literal": "сверху смеяться"}], "page": 300}
{"phrase": "ТӀАД КВЕР ЛЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "взять в свой руки; прибрать к рукам", "equiv": "approx", "literal": "руку сверху положить"}], "examples": [{"av": "Нужер бечелъиялда тӏад квер лъезе бокьун буго дур имгӏаласе.", "ru": "Твой дядя хочет прибрать ваше богатство к рукам.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 300}
{"phrase": "ТӀАД КӀАЛЪАЗЕ БАКӀ ГЬЕЧӀО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "нет слов", "literal": "нет места сказать слово вдобавок"}], "examples": [{"av": "Шагӏир мун витӏун вуго, ТӀад кӏалъазе бакӏ гьечӏо,", "ru": "Амма дие дуниял,"}, {"av": "Дуйгӏан къваридаб гьечӏо.", "ru": "Поэт, ты прав, нет слов, В этом мире мне не так плохо. Как тебе.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Къатӏраби"}], "page": 300}
{"phrase": "ТӀАД РЕКЪОН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "соглашаться на что-л.; примириться с чем-л."}], "examples": [{"av": "Сонал сверанагӏан гьей гьеб жиндирго хӏалалда, жйнДйрго йижиялда тӏад рекъон чӏезе ккана.", "ru": "С годами она примирилась со своим положением.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 300}
{"phrase": "ТӀАДАБ НАЛЪИ ТӀУБАЗЕ", "senses": [{"translation": "исполнить свой долг", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— ГӀодун щиб, дир яс, гьабилеб, бихьиназ тӏадаб налъи тӏубачӏого гӏоларелъул.", "ru": "— Что плакать, дочь моя, мужчины должны выполнить свой долг.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 300}
{"phrase": "ТӀАДАГЬАБ ЧВАНТА", "senses": [{"translation": "тощий карман", "literal": "лёгкий"}], "page": 300}
{"phrase": "ТӀАДЕ БОСИ ТӀУБАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "выполнить взятые на себя обязательства"}], "page": 300}
{"phrase": "ТӀАДЕ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "взять на себя (какое-л. дело, ответ-стветюсть)", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "КӀвелищ дуда гьеб захӏматаб хӏалтӏи тӏаде боси-эе?", "ru": "Сможешь ты взять на себя это трудное дело?", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 300}
{"phrase": "ТӀАДЕ КЪО ККАРАБ МЕХ", "senses": [{"translation": "трудное время, время испытаний", "literal": "время, когда наступил день испытаний"}], "examples": [{"av": "ТӀаде къо ккараб мехалъ, Чаран гӏадин къвакӏулел, Мугӏрул гучал руччаби, Мугӏрул цӏар арал ясал.", "ru": "В тяжёлую годину испытаний Становятся твёрдыми как сталь Сильные женщины гор. Мужественные девушки гор.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 301}
{"phrase": "ТӀАДЕ КӀАНЦӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "атаковать", "literal": "прыгать на что-л."}], "examples": [{"av": "Гьесда ракӏалда буго Сталинградги бахъун, Москва чадил, нартил ва тӏощалил районаздаса тӏезабизе ва юга!т 1 ъулаб рахъалдасан гьелда тӏаде кӏанцӏизе.", "ru": "Он хочет взять Сталинград, этим самым отрезать Москву от нефтяных и хлебных районов и начать наступление на неё с юга.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 301}
{"phrase": "ТӀАДЕ ЛЪИМ ТӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "израсходовать всё до конца; спустить всё [до нитки]; пустить по ветру", "equiv": "approx", "literal": "залить водой"}], "examples": [{"av": "Бахъулареб рогьо гьабиларилан Бугеб рущиялде тӏаде лъим тӏола.", "ru": "Решив избежать позора такого, Всю имеющуюся муку израсходовали.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 301}
{"phrase": "ТӀАДЕ РАКЬ ХЪВАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "по-хоронить; предать земле", "literal": "землёй засыпать"}, {"n": 2, "translation": "предать забвению", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьале, вукъана Айваз, гьале гьечӏо Айвазилан пикру гьабуна дица, гьесде тӏаде ракьги хъван унаго.", "ru": "Вот и не стало Айваза, вот и нет Айваза,— думал я, когда уходил, похоронив его.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}, {"av": "Тиранщинал щобал, щванщинал кӏкӏалал, Киналдаго тӏаде ракь хъвана гьанже.", "ru": "Исхоженные горы и ущелья — Всё это теперь забвению предал.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 301}
{"phrase": "ТӀАДЕГӀАНАБ ЛЪАЙ", "senses": [{"translation": "высшее образование"}], "examples": [{"av": "Дир чӏужу ГӀольферес, Москваялда тӏадегӏанаб лъай босарай инжинер хӏалтӏулей йикӏана нижер ша-гъаралъул бищунго кӏудияб заводалда.", "ru": "Моя жена Гюльферёс — инженер с высшим образованием — училась в Москве, сейчас работает на самом большом заводе нашего города.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 302}
{"phrase": "ТӀАДЕГӀАНАСЕ РЕЦЦӀ", "senses": [{"translation": "слава всевышнему!, слава богу!"}], "examples": [{"av": "— ТӀадегӏанасе реццӏ — абун угьун биччана гьес.— Талихӏ буго нуж сах-саламатго кодоре щвей.", "ru": "— Слава богу! — вздохнул он.— Большое счастье, что вы живы-здоровы.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 302}
{"phrase": "ТӀАДКЪАЙ ТӀУБАЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "выполнить задачу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьеб тӏадкъай тӏубазабизе кӏолареблъун рикӏкӏу-наан цо-цояз.", "ru": "Некоторые считали невозможным выполнить эту задачу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 302}
{"phrase": "ТӀАЛАБ-АГЪАЗ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "проявить заботу, позаботиться о ком-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Дару гьабила, сах гьайила, гьуинаб кваназе кьела, кепаб хабар бицина, берцинаб ретӏина, тӏалаб гьабила, агъаз гьабила,— абуна гьелъ нахъе унаго.", "ru": "— Вылечим тебя, вкусное приготовим, интересное расскажем, в красивое оденем, позаботимся о тебе,— сказала она, уходя.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 302}
{"phrase": "ТӀАРАДАСА АХАДЕ ЩВЕЗЕГӀАН", "senses": [{"translation": "от корки до корки", "literal": "сверху донизу"}], "page": 302}
{"phrase": "ТӀАРАП ККВЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "— держать сторону кого-л.; встать на чью-л. сторону"}], "examples": [{"av": "Гъов мадугьаласул тӏарап ккун кӏалъана.", "ru": "Он высказался в защиту соседа.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Иргаби"}], "page": 302}
{"phrase": "ТӀАРАП ТӀЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "отделить часть", "literal": "край оторвать"}], "examples": [{"av": "Амма мискинасул магӏишаталъул, Битӏахъе цо тӏарап тӏезе гьабуна.", "ru": "Но от хозяйства бедняка Отсекли-таки часть одну.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 302}
{"phrase": "ТӀАРМИЛ ЧӀВА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "вытянувшись в струнку", "literal": "как струна пандура"}], "examples": [{"av": "ТӀармил чӏва гӏадин, гьелда цеве дугьдан чӏана.", "ru": "Он стоял перед ней, вытянувшись в струнку.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 303}
{"phrase": "ТӀАСА БЕР БОСИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ослабить внимание", "literal": "убрать глаз сверху"}], "examples": [{"av": "Сагӏдулагьида бичӏчӏана, батӏияб минаялъуй йигониги, Махӏмудил гьалмагълъиялъ Муида тӏаса бер босулеб гьечӏолъи.", "ru": "Саадулла понял, что, хотя Муй находится в другой сакле, друзья Махмуда не спускают с неё глаз.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 303}
{"phrase": "ТӀАСА БИХЬИЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сделать кое-как; спустя рукава, тяп-ляп", "equiv": "approx", "literal": "сверху спустить"}], "examples": [{"av": "— Гьедигӏан хӏаракат бахъизе, цодагьаб тӏаса бихьизабуниги бегьила,— ян абуна дица.", "ru": "— Не стоит так стараться, это можно сдёлать кое-как,— сказал я.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 303}
{"phrase": "ТӀАСА БИЩИЗЕ", "senses": [{"translation": "выбрать", "literal": "свёрху взять"}], "examples": [{"av": "Жавгьаратица хӏукму гьабуна, ясалъулгун гара--чӏвари гьабизе, махщел битӏун тӏаса биищзе гьелъие кумек гьабизе.", "ru": "Джавгарат решила поговорить с дочерью, помочь ей правильно выбрать профёссию.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 303}
{"phrase": "ТӀАСА ВИХЬИЗАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 2, "translation": ") отправить на тот свет, свести в могилу избавиться, отвязаться от кого-л."}], "examples": [{"av": "«Загьруги кьун ТӀагьирбегги тӏасавихьизавуна, Хъандулалде балагье, руспаде чу цӏазе кӏалцӏи балел гӏадин, рос валагьизе чӏегӏерги бахъун»*,— абун гаргадизе лъугьана гьанже мацӏихъаби.", "ru": "-«Посмотрите-ка на Хандулай: отправив на тот свет Тагирбёка, только что сняв траур, ужё ищет себё нового мужа»,— начали распускать сплётни злые языки.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 303}
{"phrase": "ТӀАСА КВЕР БОСУН ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оставить без внимания; оставить на произвол судьбы, махнуть рукой"}], "examples": [{"av": "— Мун кӏудияв вугелъул, Наби, дун хвараб мехалдаги тӏаса квер босун тоге гьаб нилъерго ракь.", "ru": "-— Ты старше, Наби, не оставляй без присмотра наше поле.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 304}
{"phrase": "ТӀАСА ККЕЗАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "отделаться чем-л., отвязаться от чего-л."}, {"n": 2, "translation": "свергнуть кого-л."}], "examples": [{"av": "— Йохъ, гьедин тӏаса ккезабизе гьечӏо нижеца Мажидил бертин, росулъ гьелъие кинабго хӏадурун буго, хъвезе хьихьун оцги буго, ххун ролъги буго.", "ru": "— Нет, мы не хотим отделаться такой простенькой свадьбой для Межида, ведь в селе уже всё готово: и быка откормили, и муку помололи.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 304}
{"phrase": "ТӀАСА КЪЕХЬ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "≈ сдирать три шкуры с кого-л., тянуть жилы из кого-л., пить чью-л. кровь", "equiv": "exact", "literal": "кожу содрать"}], "page": 304}
{"phrase": "ТӀАСА ЛЪУГЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "простить", "literal": "сверху спу-ститься"}], "examples": [{"av": "Дун тӏаса лъугьуна налъулаздаса, Дие бугеб налъи бецӏичӏониги.", "ru": "Я прощаю должников, Не вернувших мне долг.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 304}
{"phrase": "ТӀАСА РЕХИЗЕ", "senses": [{"see_also": "тӏаса ккезавизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 304}
{"phrase": "ТӀАСАН ВОРЧӀУН ВУКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "высовываться, выпячиваться; совать нос", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Киве кканиги, чӏахӏиялъги гӏолохъабалъги тӏасан ворчӏун гьев вукӏунароан, гӏезегӏан хӏал рекъезабизе лъалаан.", "ru": "Везде, где он бывал, среди молодых или пожилых, он не совал свой нос, куда не надо, находил общий язык со всеми.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 304}
{"phrase": "ТӀАСАН ККАРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "мерзавец", "literal": "наверху оказывающийся"}], "examples": [{"av": "Цо-цо тӏасан ккараз чӏвалилан хӏинкъаби кьуна гӏурус тохтиралъе.", "ru": "Какие-то мерзавцы грозились убить русскую докторшу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 304}
{"phrase": "ТӀАСИЯЛДЕ ВАХИНАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "раздражать; портить кровь кому-л.", "literal": "наверх поднять"}], "examples": [{"av": "Гьелъ хутӏа-хутӏарайги тӏасиялде вахинаюна Айме-се.", "ru": "Это ещё больше усилило раздражение Айме-сё.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀадамал руго гӏадамал"}], "page": 305}
{"phrase": "ТӀАТӀА ВУССУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вновь и вновь, снова и снова", "literal": "вновь возвращаясь"}], "examples": [{"av": "— Вахӏ! Вахӏ! Гьединищха иш бугеб? — абун тӏатӏа вуссун цӏехолдулев вукӏана Муртазагӏали Салимида.", "ru": "— Вах! Вах! Дело, значит, вот в чём? — вновь и вновь переспрашивал Муртазаали Салима.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 305}
{"phrase": "ТӀАТӀАЛА БОСИЗАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "разрушить до основания; стереть в порошок, стереть с лица земли", "literal": "один за другим взять"}, {"n": 2, "translation": "устроить ералаш"}], "page": 305}
{"phrase": "ТӀАТӀАЛА КВЕРАЛ ЛЪУН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бездельничать; яг: сидеть сложа руки, бить баклуши"}], "examples": [{"av": "Амма гӏицӏго боцӏи-панзалдаса овоща лги цӏупун, тӏокӏаб батӏияб хӏалтӏиги гьабичӏого, тӏатӏала квералги лъун чӏезе кӏоларо дир кӏудадада.", "ru": "Охранять овощи от потравы скотом и не выполнять больше никакой другой работы, сидеть сложа руки мой дед не может.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 305}
{"phrase": "ТӀАТӀИ РЕКӀИНЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "разбогатеть; обрасти барахлом", "equiv": "approx", "literal": "салом"}], "page": 305}
{"phrase": "ТӀЕГЬ ГӀАДАЙ", "senses": [{"translation": "красивая, прекрасная", "literal": "как цветок"}], "examples": [{"av": "ТӀегь гӏадай гьезул цояй, Гьасда цее чӏун йиго.", "ru": "Перед его глазами стоит она, Прекрасная и нежная, как цветок.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ЦӀумал мугӏруздаса роржуна"}], "page": 305}
{"phrase": "ТӀЕЛЕКЬЕ ГӀАЛИБУЛАТ ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "услужливый дурак (Алибулат был нукером Хунзахского наиба. Однажды наиб сказал ему, что завтра нужно сходить в Телетль, но не сказал зачем. На рассвете следующего дня Али-булат отправился в путь, побывал в Телетле и вернулся до того, как наиб встал с постели)", "equiv": "approx", "literal": "как Алибулат в Телётль [ходил]"}], "page": 305}
{"phrase": "ТӀЕМЕТӀИ ДАЛИЗЕ БИЧЧАЗЕ", "senses": [{"translation": "падать духом", "literal": "гребень опустить"}], "examples": [{"av": "Бацӏидаги бихьинчиясдаги бихьулареб жо букӏу-нарин, тӏеметӏи дализе биччаге.", "ru": "Не бывает того, с чем не сталкивались бы волк и мужчина,— не падай духом.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 306}
{"phrase": "ТӀЕПУН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сидеть тихо; воды в рот набрать, притайться как мышка", "equiv": "approx", "literal": "согнутым стоять"}], "examples": [{"av": "КӀалъазе вахъа-вахъарас тӏолеб букӏана гьасда бадибе бухӏараб цӏамул лъим, амма Мухӏамад тӏепун чӏезе ккана.", "ru": "Каждый, кто выступал, критиковал его, но Магомеду пришлось промолчать.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 306}
{"phrase": "ТӀЕХ ГӀАДИН ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "проучить кого-л.; показать, где раки зимуют", "equiv": "approx", "literal": "толокном сделать"}], "examples": [{"av": "Рачӏаха лъабалго тӏадеги руссун, ТӀех гӏадин гьабизин зулмудал бетӏер.", "ru": "Давайте втроём соберёмся И проучим самодура.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 306}
{"phrase": "ТӀЕХЬ БАКЬУЛЪА РАГӀИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "верное слово, истина", "literal": "слово из середины книги"}], "page": 306}
{"phrase": "ТӀЕХЬАЛЪ БИЦИНЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "предсказать по Корану", "literal": "книга рассказала"}], "examples": [{"av": "Расги бокьичӏого ригьинги гьабун Гьабищ битӏараб гӏух, тӏехьалъ бицунеб.", "ru": "Не спросив желания, поженили их, Та ли судьба, что предсказал Коран.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 306}
{"phrase": "ТӀЕХӀ БУХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "намять бока (шею, холку) ко-му-л., задать жару кому-л.", "equiv": "approx", "literal": "паршу бить"}], "examples": [{"av": "Питнадуй кьучӏ тӏамуралги ТӀехӏ бухидал хинлъун руго.", "ru": "И виновники скандала Стали шёлковыми, когда им намяли бока.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 306}
{"phrase": "ТӀИЛ ГӀОДОБ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оставить привычную работу", "equiv": "approx", "literal": "отложить [чабанский] посох"}], "examples": [{"av": "— Рорхатал мугӏруздеги, тӏогьолал байдабаздеги, тӏадагьго гьуърулъе лъугьунеб бацӏцӏадаб гьаваялдеги, цӏорораб лъедеги ругьунлъарав чиясда лъица щиб бицаниги тӏил гӏодоб лъун, яхӏ гьабизе кӏоларилан,— абулаан гьес.", "ru": "— Человек, привыкший к высоким горам, к доли-нам, покрытым ковром цветов, к чистому горному воздуху, к холодным родникам, не может оставить своё привычное дело,— говорил он.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 307}
{"phrase": "ТӀИЛ КӀУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "пригласить на танец (когда танцуют лезгинку, парень в круге касается палочкой девушки, приглашая её на танец)", "literal": "палкой ударить"}], "examples": [{"av": "КӀиго свериги бахъун гьес Париханида тӏил кӏутӏана.", "ru": "Сделав два круга, он пригласил Парихан на танец.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 307}
{"phrase": "ТӀИЛИЦА ЧӀИАРАВ ЧИ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как в воду опущенный, сам не свой, как пришибленный", "equiv": "approx", "literal": "как человек, побитый палкой"}], "examples": [{"av": "Эмен, тӏилща чӏварав чи гӏадин, тӏаса гъоркье ана...", "ru": "Отёц как пришибленный ушёл вниз по улице...", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 307}
{"phrase": "ТӀИНУ БАГЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "порваться, прохудиться", "literal": "дно продырявилось"}], "examples": [{"av": "ТӀину багьараб кинигин рогьаралдасан нахъе гьоркьоса къотӏичӏого балеб бугеб дунялалъ гьел туснахъ гьарун ругел гӏадин, къобакъинегӏан рукъор чӏезарун рукӏана.", "ru": "С утра без перерыва шёл дождь, как будто нёбо прохудилось, и нам пришлось сидеть дома до вечера, как привязанным.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 307}
{"phrase": "ТӀИНУ ГЬЕЧӀЕБ ЧЕХЬ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "обжора", "literal": "брюхо без дна"}], "page": 307}
{"phrase": "ТӀИРУН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "упрямиться, артачиться; гнуть своё, вести свою линию"}], "examples": [{"av": "Хажа абуни жеги тӏирун чӏун йигилан ккола гӏабдал, ун Пусманиегун паракъат йикӏинчӏого.", "ru": "Хажа всё ещё упрямится; вышла бы замуж за Османа и жила бы себе припеваючи.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 307}
{"phrase": "ТӀОГЬОДА НАЙ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как за каменной стеной, как у Христа за пазухой", "literal": "как пчела на цветке"}], "examples": [{"av": "Дунги йокьулейги гьаб ракьалда тӏад, ТӀогьода най гӏадин рукӏине руго.", "ru": "Я и моя любимая на этой земле Будем жить как за каменной стеной.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 308}
{"phrase": "ТӀОГЬОЛ БАХЧА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как цветущий сад", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ТӀогьол бахча гӏадин Ватӏан тӏегьадал, ТӀад бараб пихъ буго дица гьурщулеб.", "ru": "Родина моя как цветущий сад, И я вкушаю плоды этого сада.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 308}
{"phrase": "ТӀОМ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "спустить шкуру (три шкуры, семь шкур) с кого-л.", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Жужахӏалъул тӏинде кканиги толаро дица дур тӏом бахъичӏого, инжитаб чудук,— абун цабзазда гьоркьоса цӏцӏун биччана Мустӏапаца.", "ru": "— Хоть на краю света окажешься, я с тебя шкуру спущу, грязная тварь,— процедил Мустафа сквозь зубы.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 308}
{"phrase": "ТӀОМГӀАНАБ ГӀАРЗА", "senses": [{"translation": "серьёзная жалоба", "literal": "жалоба величиной со шкуру [быка]"}], "examples": [{"av": "Къокъаб заманалда Дир хӏалтӏи тӏубачӏони, ТӀомгӏанаб гӏарза кьела ГӀурусазул централде. ЩӀ. ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "Ёсли за короткий срок Не закончите дело моё, Подам в русский центр Жалобу на вас."}], "page": 308}
{"phrase": "ТӀОМОЛЪА ТӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "стараться; лезть из кожи [вон], расшибаться в лепёшку"}], "examples": [{"av": "ЦӀияв хважаинасул тӏадкъай тӏубазе, тӏомолъа тӏеледухъ, хӏаракат бахъана гьас.", "ru": "Ради выполнения поручения своего нового хозяина он был готов расшибиться в лепёшку.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 308}
{"phrase": "ТӀОМОТӀА ЛЪЕЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "убить, спустить шкуру", "literal": "на шкуру положить"}], "examples": [{"av": "Буцӏулдерил росдал хӏал хьун батила, ХӀалухъадул тушман тӏомотӏа лъедал.", "ru": "Буцринцы, видимо, довольны. Что с врага полей шкуру спустили.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 309}
{"phrase": "ТӀОТӀОЛ ПИЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "делать из мухи слона; сгущать краски", "equiv": "exact"}], "page": 309}
{"phrase": "ТӀОТӀОЛ САС РАГӀИЛЕДУХЪ", "senses": [{"translation": "слышно, как муха пролетит", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Бетӏералда тӏасан боржанхъулеб тӏотӏол сас рагӏиледухъ сихӏ къотӏун буго сверухъе.", "ru": "Вокруг было так тихо, что слышно было, как муха пролетит.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 309}
{"phrase": "ТӀОХОЛ БО", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "бедный люд, бедняки", "literal": "народ, питающийся толокном"}], "page": 309}
{"phrase": "ТӀОХОЛ ГЬОБОЛ", "senses": [{"translation": "бедный кунак (кунак — знакомый, с которым делят хлеб-соль)", "literal": "кунак с толокном"}], "examples": [{"av": "Росабалъги гьав я председателазул, я парторгазул бакӏалда рещтӏунароан, жиндирго тӏохол гьоболасул бакӏалда рещтӏунаан.", "ru": "В сёлах он никогда не останавливался ни у председателя, ни у парторга, только у своих небогатых кунаков.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 309}
{"phrase": "ТӀОХТӀАСАН КӀАЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "говорить свысока, высокомерно; ни во что не ставить", "literal": "говорить с крыши"}], "examples": [{"av": "Гьедин тӏохтӏасан мун кӏалъазе ккани, кӏочон тоге, Муи, дун наибасул вакил вуго.", "ru": "Не нужно разговаривать со мной так надменно, Муй; не забывай, что я посланник найба.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 309}
{"phrase": "ТӀОЦЕВЕСЕВ БАКӀ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "быть первым; занять призовое место"}], "examples": [{"av": "ТӀоцебесеб бакӏ кквезе кӏвечӏониги, цогидазда цадахъ гьелъул хӏалтӏуеги лъикӏаб къимат кьуна жюриялъ.", "ru": "Хотя она и не заняла первого места, жюри оце-нило её работу по достоинству.", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 309}
{"phrase": "ТӀУЛ БИКЬАРАВ ВАЦ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "родной брат", "literal": "брат по печени"}], "examples": [{"av": "Щайдай кӏиго тӏул бикьарав вац гьадинал батӏи--батӏиял ругел?", "ru": "Почему они такие разные, два родных брата?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 310}
{"phrase": "ТӀУЛ-РАКӀ ГЬЕДИЗЕ", "senses": [{"translation": "дать клятву, слово; договорить-ся", "literal": "поклясться печенью и сердцем"}], "examples": [{"av": "Ва гьелдаса нахъе гьедана тӏул-ракӏ, ТӀогьода релълъине мун гьайиларин.", "ru": "И с этого дня клятву я дал: Не сравнивать тебя с цветком.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 310}
{"phrase": "ТӀУПАН ТӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "лить как из ведра (о дожде)", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьадинаб мехалъ чиясда тӏаде чиги кинха вачӏинев? ТӀупан тӏолеб буго, баркаман.", "ru": "Как в такое время выйти? Льёт прямо как из ведра.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 310}
{"phrase": "ТӀУРИ ЩВАРАБ", "senses": [{"translation": "сумасшедший", "literal": "бешенство полу-чивший"}], "examples": [{"av": "ЧӀван цеве лъун вугев росасда бер речӏчӏарабго, гьумерги хъарс-хъарсун балаго, ботӏрол расги тӏолаго, тӏури щварай чӏужу гӏадин, чӏичӏидизе, ахӏдезе лъугьана Мурадил эбел.", "ru": "Как только увидела убитого мужа, мать Мурада начала кричать, как сумасшёдшая, рвала на себе волосы.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 310}
{"phrase": "ТӀУРИ ЩВЕЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"n": 1, "translation": "стать бешеным"}, {"n": 2, "translation": "пуститься наутёк; задать дёру", "equiv": "approx"}], "page": 310}
{"phrase": "ТӀУТӀ БУЦӀЦӀНЕ", "senses": [{"translation": "накрыть стол, устроить праздник", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Бертадул тӏутӏ буцӏцӏарабго, кидалго гӏадин, киналго разилъун гьев тамадалъун вищана.", "ru": "Когда свадебный стол был накрыт и все собрались, его, как всегда, выбрали тамадой. у", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 310}
{"phrase": "УГЪДУЛ РИХЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "удрать; дать стрекоча", "literal": "показать пятки"}, {"n": 2, "translation": "перегнать"}], "examples": [{"av": "Ябучоца айгъирги Угъдулги рихьун тола.", "ru": "Иногда и кляча может Перегнать скакуна.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 311}
{"phrase": "УЖРА КЬЕЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "оплатить услугу, платить налог (за пользование чем-л.)"}], "examples": [{"av": "Гъуниб-нахъеялъун Бецӏкъварилъухъан Лъелго кин унарел ужра кьоларел?", "ru": "Почему в Гуниб и обратно через Тёмное ущелье Не идут пешком те, кто не платит за дорогу налога?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 311}
{"phrase": "УМУМУЗУЛ МАЛЪИ - МАГЪИЛЪЕ БАЛЕБ ЩАД", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Заветы предков — благодатный дождь."}], "page": 311}
{"phrase": "УМУМУЗУЛ ХӀУРМАТ ТАРАСЕ НАГӀАНА, ЭБЕЛАЛДАСА ЧӀУЖУ КӀОДО ГЬАЮРАСЕГИ НАПА НА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Проклятье тому, кто родителей забыл, и тому проклятье, кто жену выше матери поставил."}], "page": 311}
{"phrase": "УНКЪАБГО БОКӀОН БИТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "жить в достатке", "literal": "все четыре угла выпрямились"}], "page": 311}
{"phrase": "УНКЪАБГО КЪАНИКЬ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "умереть; уйти из жизни, уснуть навеки", "equiv": "approx", "literal": "четырьмя плитами накрыться"}], "examples": [{"av": "Ункъабго къаникь лъезе бокьила, гьев хӏалихьата-сул лъадилъун яхъинегӏан...", "ru": "Лучше умереть, чем быть женой такого труса...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 311}
{"phrase": "УНКЪАБГО КЪОНО ТӀАД ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"see_also": "ункъабго къаникь лъезе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 311}
{"phrase": "УНКЪАБГО ХЬВАГӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "оставить без внимания; махнуть рукой", "literal": "всеми конечностями"}], "examples": [{"av": "ГӀелму жавгьар бугин жегиги лъачӏеб Лъелаб агьлуялде ункъабго хьвагӏе.", "ru": "Махни рукой на тех, Кто НС \\ сиоил, что наука — свет.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 311}
{"phrase": "УНКЪИДА КӀАНЦӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "убежать; дать дёру", "literal": "рысью бежать"}], "page": 312}
{"phrase": "УНТАРАБ ХӀИНЧӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "тяжело страдая", "literal": "как раненая птица"}], "examples": [{"av": "Унтараб хӏинчӏ гӏадин букӏана гьеб цин хьиндалазул хӏурул нухалъан хъурщулеб, цин магӏарул гохӏа-лъан бахунеб, бахунеб.", "ru": "Как раненая птица, ползла песня по горным тропам, ущельям.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 312}
{"phrase": "УНТУЛЪ ХӀАЛЦЕН ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "приставать; как банный лист", "literal": "как кашель при простуде"}], "page": 312}
{"phrase": "УРГЪАЛАБАЗ РАКӀ ЧӀИНТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "сердце сжимается от боли, от отчаяния; скребёт на душе", "equiv": "approx", "literal": "сердце заботами задавить"}], "examples": [{"av": "— Ургъалабаз, къварилъабаз чӏинтӏулеб буго дир ракӏ, хоб гӏадин буго дунял,— ан риххизарун квералгун тӏаде яхъун ячӏана гьей.", "ru": "— Сердце моё сжимается от боли и отчаяния, всё кажется мрачным вокруг,— сказала она и встала.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 312}
{"phrase": "УРГЪАЛАБАЗДЕ ВАЗЕ", "senses": [{"translation": "погрузиться в размышления; думать", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ГӀебаб диваналда бокӏнида, ракӏарун бохдулгун, Вика ургъалабазде яна.", "ru": "Сидя на широком диване, подобрав под себя ноги, Вика погрузилась в размышления.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 312}
{"phrase": "УРГЪАЛИЛ РАГӀАД ГЬЕЧӀЕБ ГЬУМЕР", "senses": [{"translation": "радостное, светлое лицо", "literal": "лицо без тени печали"}], "examples": [{"av": "Ургъалил рагӏад гьечӏеб Гьумер цоги букӏинчӏо.", "ru": "Ни одного радостного лица — Все печальны были.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ХӀанчӏи кьижараб мехалъ"}], "page": 312}
{"phrase": "УРГЪАЛИЛЪЕ ТӀЕРХЬИНЕ", "senses": [{"translation": "мучить, беспокоить, терзать (о мыслях)", "literal": "в раздумьях утонуть"}], "examples": [{"av": "Цо-цо мехалъин абуни дида ракӏалде кколаан гьев цо кинабалиго ургъалилъе тӏерхьун вугилан, дихъ гьес гӏинго тӏамулеб гьечӏин, чӏалгӏаде гаргадулев чи дунгоги витилилан.", "ru": "Иногда мне* казалось, что его терзают какие-то не&едомые мне мысли, что он не слышит меня и что я зря говорю с ним.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 312}
{"phrase": "УРГЪЕЛ БИКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "поделиться [своим] горем; ИЗЛИТь душу", "equiv": "exact"}], "page": 313}
{"phrase": "УРГЪЕЛ БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "облегчить участь кого-л.", "literal": "Горе поднять"}], "examples": [{"av": "Гьалмагъасде ккараб ургъел борхизе, Бакараб цӏадайцин цӏала бахӏарчи.", "ru": "Чтоб участь друга облегчить. Даже в огонь пойдёт герой.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 313}
{"phrase": "УРГЬЁЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "думать, переживать, беспокоиться; Сам не свой", "literal": "беспокойство проявить"}], "examples": [{"av": "Чияр ургъел гьабизе", "ru": "Ирга дуде пдвеларин. Не твоего ума дело — Беспокоиться за других.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 313}
{"phrase": "УРГЪЕЛ ГЬЕЧӀЕБ ЖО РАКӀАЛДА ЧӀОЛАРЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "То, что безразлично, не запоминается."}], "page": 313}
{"phrase": "УРГЪЕЛ КӀУДИЯСЕ СОРДО КӀУДИЯБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Если печаль большая, то ночь длинная."}], "page": 313}
{"phrase": "УРГЪЕЛ ТӀАСА БОСИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "взять чью-л. боль, облегчить что-л. кому-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Эбел, дур ургъелал дихъе кье гьанже, Гьел тӏаса росизе хӏал кӏвелин дида.", "ru": "Мама, я боль твою возьму. Сумею я преодолеть её.", "author": "М. ХӀосенов", "source": "Ракӏазул кьаби"}], "page": 313}
{"phrase": "УРГЪЕЛ ТӀАСА БОСУН АРАБ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "будто гора с плеч 'свалилась", "equiv": "approx", "literal": "будто заботы унес-ли"}], "examples": [{"av": "Гьав циндаго ургъел тӏаса босун араб гӏадин гӏа тӏилъун лъугьана", "ru": "Он вздохнул свободно, будто гора с плеч свали-лась.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 313}
{"phrase": "УРГЪЕЛ ЧУЧИЗЕ", "senses": [{"see_also": "ургъел бикьизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЪЕЛ ЧӀВАН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "беспокойно, озабоченно", "literal": "забота ударила"}], "examples": [{"av": "— Унтун ватӏичӏони гьав нилъер Ражаб? — ан ургъел чӏван абуна дида чӏужуялъ.", "ru": "— Не заболел ли наш Ражаб? — спросила жена озабоченно.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЪЕЛАЗУЛ КЪОНО ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть озабоченным чем-л., расстроиться", "literal": "плиту забот поставить"}], "examples": [{"av": "Рисалатил рагӏабаз Мансурил рекӏеда ургьелазул КЪОНО чӏвана.", "ru": "Мансур был сильно озабочен словами Рисалат.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЪИЧӀОГО БОРЧӀАРАБ РАГӀИ — ИШАН ККВЕЧӀОГО РЕЧӀЧӀАРАБ ЧӀОР", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Слово, сказанное необдуманно, что стрела пущенная мимо цели."}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЪИЧӀОГО ВАГЪАНИ, ВАГЪИЧӀОГО ХОЛЕВ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Необдуманно подерёшься — умрёшь, не подравшись."}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЪУН БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "выдумать; высосать из пальца"}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЪУН ГЬАБЕ, АРАЛДА ХАДУБ РАКӀ БУХӀУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Поступай обдуманно, а о прошлом не жалёй."}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЬИБ ГЬОЦӀО ТӀИНКӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "согреть сердце, д у; успокоить кого-л.; лить бальзам на раны", "equiv": "approx", "literal": "мёд внутрь капнуть"}], "examples": [{"av": "Кияли, лъияли арай эбелалъ, Ургьиб гьанже гьоцӏо дир тӏинкӏиларо.", "ru": "Куда-то за кем-то ушедшая мать Теперь мне сердца не согреет.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЬИБГО ХУТӀАГИӀ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб тебе пусто было!; чтоб ты умер!", "literal": "чтоб съеденное осталось у тебя в желудке!"}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЬИБЕ БИЧЧАЗЕ", "senses": [{"translation": "понять, переварить что-л., вник-нуть во что-л.", "literal": "в утрббу пускать"}], "examples": [{"av": "Берцин гьабун абураб Ургьиб биччалеб гьечӏин.", "ru": "Плохо, хорошо — Ничего не хочет понять.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 314}
{"phrase": "УРГЬИБЕ ИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "понять, уразуметь", "literal": "внутрь войти"}], "examples": [{"av": "— ТӀаса лъугьа, гьалмагъ Сафаров... ургьибе ана, кватӏун кканиги, ургьибе ана...", "ru": "— Прости, товарищ Сафаров,... я всё понял; поздно, но понял...", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 315}
{"phrase": "УРГЬИБЕ ЦӀА БОРТИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "в душе огонь зажечь", "equiv": "approx", "literal": "огонь внутрь бросить"}], "examples": [{"av": "Бертадул къо цӏан буго, ЦӀа бортана ургьибе.", "ru": "День свадьбы назначен, Горит огонь в душе моей.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Гъалайчи"}], "page": 315}
{"phrase": "УРГЬИВЕ ЛЪУГЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "войти в душу; войти в доверие", "equiv": "exact", "literal": "войти в утробу"}], "page": 315}
{"phrase": "УРХЪАРАБ САЛАМ", "senses": [{"translation": "пламенный привет"}], "examples": [{"av": "Ролъул миллион пудаз Дагьистан цӏезабураб,", "ru": "Гучаб Украиналда,"}, {"av": "Урхъараб салам бице!", "ru": "За то, что в трудные годы Помогла Дагестану, Могучей Украйне Пламенный привет!", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 315}
{"phrase": "УЧУЧУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "соблазнить, прельстить кого-л. чем-л."}], "page": 315}
{"phrase": "УЯБ ХАБАР", "senses": [{"translation": "верное сообщение", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Уяб хабар буго — халкъалъул газа, КӀвар кьун кьабгӏун хадуб кьурда рекӏунеб.", "ru": "Верна молва, что если взяться вместе. Всё покорится народу. X", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 315}
{"phrase": "ХАБАДА ЧӀВАЗЕ ЗАНИГӀАНГИ", "senses": [{"translation": "не по душе, не бо сердцу", "equiv": "approx", "literal": "как надгробная плита"}], "examples": [{"av": "Амма хӏурматияв гьоболас бачӏараб колхоз гьабиялъул хабар, хабада чӏвазе занигӏанги бокьун букӏинчӏо гьасие.", "ru": "Ему был не по душе разговор уважаемого гостя об организации колхоза.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 316}
{"phrase": "ХАБАЛЪ ВУКЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "похоронить; предать зещ ё", "equiv": "approx", "literal": "в могилу уложить"}], "page": 316}
{"phrase": "ХАБАЛЪА ВАХЪАРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бледный; ни кретинки в лице", "literal": "из могилы вставший"}], "page": 316}
{"phrase": "ХАБАЛЪЕ БОХ БОРТАРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "— стояшци одной ногой в могиле"}], "examples": [{"av": "Бай, дир вас, хабалъе бох бортарав дий, Ватӏанги рехун тун, турараб рухӏ щай?", "ru": "О, мой сын, одной ногой в могиле стоящему, Зачем мне нужна жалкая жизнь взамен Родины?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 316}
{"phrase": "ХАБАЛЪЕ БОХ БОРТИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "— стоять одной ногой в могиле; дышать на ладан", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Паракурорилан вугев чияс гьеб рагӏи бндине ккани, цо пикру гьабун бихье, жакъа хабалъе бох бортараб къоялъ дие гӏарацги-меседги щайчӏо?", "ru": "— Как можешь ты говорить подобную вещь, а ещё прокурор называется! Ты только подумай: зачем мне золото, когда я стою одной ногой в могиле?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 316}
{"phrase": "ХАБАЛЪЦИН БАКӀ ГЬЕЧӀЕВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "неприятный, всеми нелюбимый", "literal": "и в могиле места не имеющий"}], "page": 316}
{"phrase": "ХАБАР БОСУН УНЕВ ЧАПАР КИНИГИН", "senses": [{"translation": "без оглядки, быстро; на всех парах, сломя голову Хабар босун унев чапар кинигин", "equiv": "approx", "literal": "как гонёц, спешащий с вестью"}], "examples": [{"av": "Чвахун унеб буго Гъара-Гъойсу гӏор.", "ru": "Как гонёц, быстро и шумно Течёт река Кара-Койсу.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 316}
{"phrase": "ХАБАР ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "поговорить с кем-л.", "literal": "сообщение сделать"}], "examples": [{"av": "ХӀукму бугеб дир хӏеренго, хӏалимго, гьуинго гьесдехун хабар гьабизе.", "ru": "Я решил поговорить с ним ласково и доверительно.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 317}
{"phrase": "ХАБАР ГЬУИН БУКӀАГО, ЛЪУГӀИЗЕ ТЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Разговор кончай вовремя", "literal": "пока сладкий"}], "page": 317}
{"phrase": "ХАБАР КЪОТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "исчезнуть, и след простыл", "equiv": "approx", "literal": "разговор прервать"}], "examples": [{"av": "Кьижарав ворчӏидал, ворчӏами кьезе, Бачӏунеб халкъалъул хабар къотӏана.", "ru": "Поток людей, что по утрам Приветствовать ходили, иссяк.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 317}
{"phrase": "ХАБАР ЛЪАЧӀОГО ТӀАГӀАРАЛ", "senses": [{"translation": "без вести пропавшие", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дир цӏар киб букӏинеб чӏваралъ, хваралъищ, Я хабар лъачӏаго тӏагӏаразулъищ?", "ru": "Как судьба распорядится именем моим, Найдут ли средь умерших иль убитых, Иль без вести пропавших?", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Магӏарул къиса"}], "page": 317}
{"phrase": "ХАБАР ЛЪИКӀАБ БАТАГИ", "interjection": true, "senses": [{"translation": "пусть весть будет доброй!"}], "examples": [{"av": "Дицаго гьекъелин дирго къварилъи, КӀиязго бикьилин бокьараб рохел, Хабар лъикӏаб батаги!", "ru": "Я сам вынесу горе своё, А с тобою поделим радость любую, Пусть только весть будет доброй!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 317}
{"phrase": "ХАБАР ЛЪУГӀИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "положить конец разговору", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Давла кьегийин, ГӀумар, цин биччан хадуб дуда!Ъеб Хабар лъугӏизабизе лъаларин, байбихьичӏого те.", "ru": "— Ради бога, Омар, лучше не начинай, а то ты йе закончишь этого разговора.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 317}
{"phrase": "ХАБАР ТӀАДЕ ЩВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "весть пришла"}], "examples": [{"av": "ГӀемер мех бахъилалдего хабар тӏаде щвана...", "ru": "Прошло немного времени, как была полнена весть...", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Салатавалъул партизанал"}], "page": 317}
{"phrase": "ХАБАР ТӀИБИТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ходят слухи", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Херав Кайитбегил яс ячӏуней йигалан абураб хабар росулъ хехго тӏибитӏана.", "ru": "Слух о том, что приезжает дочь старого Кайитбёга, мгновенно распространился по селу.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 318}
{"phrase": "ХАБАР ХАЛАТ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "приставать к кому-л., надоедать кому-л.; пристать как репей", "equiv": "approx", "literal": "разговор длинным делать"}, {"n": 2, "translation": "тянуть волынку"}], "examples": [{"av": "Хабар халат гьабун гьабизе жо гьечӏо.", "ru": "Нечего тянуть волынку.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Квартӏил кӏутӏи"}], "page": 318}
{"phrase": "ХАБАР ХИСИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "изменить разговор; сменить пластинку", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьенибги хабар хисизабизе ккана дица.", "ru": "И здесь я должен был изменить тему разговора.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 318}
{"phrase": "ХАБАР ЦӀЕХЕЗЕ", "senses": [{"translation": "собирать слухи", "literal": "новость спрашивать"}], "examples": [{"av": "— Гьалъул регӏи, росулъ лъугьун хӏажат гьечӏеб-щинаб хабар цӏехезе, — ян Бахтикада ццин бахъунаан Хажал.", "ru": "— Делать ей нечего, как собирать слухи по селу,— сердилась Хажа на Бахтику.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 318}
{"phrase": "ХАБАР АЛДЕ ТӀАДЕ РАКЬ ХЪВАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "молчать; в рот водщ набрать", "literal": "разговор землёй засьшать"}, {"n": 2, "translation": "забыть о чём-л.; из головы вон", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Дуца, Сагӏидбег, гьеб хабаралде тӏаде ракь хъвай.", "ru": ". Ты, Саидбёг, забудь об этом разговоре.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 318}
{"phrase": "ХАБАРАЛЪЕ ХОНО ЛЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "подготовить основу чего-л.; начать разговор", "literal": "класть яйцо для беседы"}], "examples": [{"av": "Нахъегӏан валагьун чӏарав дидаго кколеб букӏана, кинаб хабаралъе хоно лъолевдай гьав вугоян.", "ru": "я никак не мог понять, с чего он хочет начать разговор.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 318}
{"phrase": "ХАБАРАЛЪУЛ КӀАЛ БИЧИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "развязать язык", "equiv": "approx", "literal": "рот для разговора"}], "examples": [{"av": "Биччанте, Ханав хиялал, пикраби гьарулев вукӏине, дица хабаралъул кӏал бичилин.", "ru": "Пусть Ханав думает, размышляет, а я начну разговор.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 319}
{"phrase": "ХАБАРАЛЪУЛ ЛЪИКӀЛЪИ - КЪОКЪЛЪИ, БИЦАЛЪИ", "variants": ["Д/. ХӀамзат"], "senses": [{"translation": "Речь хороша короткая и содержательная (бутсе, толстая)."}], "page": 319}
{"phrase": "ХАБАР-КӀАЛАЛДА РУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "вести беседу, рассказывать", "literal": "иметь новости на устах"}], "examples": [{"av": "...кӏудиял гӏухьби тӏамуна можоро бахъизе, ва бйщунго къокъаб дихъе ккана,— ян бицана хабар--кӏалалда рукӏаго Тажудиница.", "ru": "...старшим чабанам предложили бросить жребий, и я проиграл,— рассказывал Тажудин.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Квартӏил кӏутӏи"}], "page": 319}
{"phrase": "ХАБАР-РУГЬЕЛ БИТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "уведомить кого-л., сообщить", "literal": "уведомление послать"}], "examples": [{"av": "Дие буго гьесул тӏадкъай, гьеб тӏубазабун буго, тӏадехун хабар-ругьел битӏизеги тӏадаб гьечӏишрса?", "ru": "Я выполнил то, что он мне поручал, надо же ему об этом сообщить?", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 319}
{"phrase": "ХАГАН ХУТӀИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "уди-виться; не поверить [своим] глазам", "equiv": "approx", "literal": "стать бесчувственным"}, {"n": 2, "translation": "оплошать"}], "examples": [{"av": "ТӀоцеве рос вихьулев вугев кинигин, хаган балагьун хутӏана Написатги.", "ru": "Написат удивилась, остановилась, будто впервые увидела мужа.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 319}
{"phrase": "ХАДУБ ГЪЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "подавать, поставлять непрерьшно что-л.", "literal": "сзади настигать"}], "examples": [{"av": "ГӀумарие гьабулеб хъулухъ, эб нужедаго бихьизе жоха, кваниеги битӏахъе пачаясул берталъ гӏадин кьер--кьераб бихьун сурсат бугоха хадуб гъезабулеб.", "ru": "Если бы вы видели, как ухаживают за Онаром: живёт как у Христа за пазухой, без конца подаьбт ему разные яства.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 319}
{"phrase": "ХАДУБ ГЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "понять, постичь", "literal": "сзади догнать"}], "examples": [{"av": "Тамашаяб гӏамалалъул гӏадан вуго гьев, гьесда хадув гъезе захӏмат буго.", "ru": "Человек со странным характером, трудно понять его.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 320}
{"phrase": "ХАДУБ КВАД", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "пропади пропадом!", "literal": "чтоб [тебя] съели потом!"}], "examples": [{"av": "— Хадуб квад! — анги абун, чӏваркьан гӏодоб речӏчӏана гьебги...", "ru": "— Пропади оно пропадом! — бросил он его на землю...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 320}
{"phrase": "ХАДУБ РАКӀ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "жалеть"}, {"n": 2, "translation": "желать, хотеть", "literal": "вслед сердце унести"}], "examples": [{"av": "Кигӏан нилъер хадуб ракӏ бахъаниги, Хварал вацал нилъер рахъунел гьечӏо.", "ru": "Как бы мы ни желали. Умершие наши братья не встанут.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 320}
{"phrase": "ХАДУВ ГЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "вдаваться в подробности; дойти до сути"}, {"n": 2, "translation": "догнать"}], "examples": [{"av": "Арал гӏасраби хъирщун, Хадув гъезе лъугьинчӏо.", "ru": "Копался в прошлых веках, А дойти до сути он не старался.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 320}
{"phrase": "ХАДУВ ГӀУНТӀАРАВ", "senses": [{"translation": "начитанный, умный, до всего доходяпщи"}], "page": 320}
{"phrase": "ХАДУР УГЬДИЗЕ", "variants": ["ИНАГЬДИЗЕ"], "senses": [{"translation": "сожалеть; стонать; падать духом", "literal": "вздыхать вслед"}], "examples": [{"av": "ГӀицӏго хадур угьдизе, Хутӏана рокъор лъудби.", "ru": "Дома остались жёны. Чтобы лишь вслед Стонать.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "ГӀинтӏи тӏегьалеб гӏуж"}], "page": 320}
{"phrase": "ХАЗАБЕ ГЬАНИСАӀ", "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "убираися отсюда!"}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЗИНА ГӀАДИН", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "как сокровище"}], "examples": [{"av": "Хазина гӏадин бугеб гьеб жйндирго бахӏаралъул ретӏелалде тӏаде яккулаан гьей мех-мехалъ.", "ru": "Как на сокровище смотрела она на свой подвенечный наряд.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЗИНАДЕ ГӀАРАЦ ТЕ, ГӀЕДАЛ ЯС РОСАСЕ КЬЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Деньги оставь на хранение, дочь вовремя замуж отдай."}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЛ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "наблюдать, присматривать за кем-л.; не сводить глаз с кого-л.", "equiv": "approx"}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЛАТАБ ГЪУРЩИДА ХАДУВ ЛЪУГЬИНЕ", "senses": [{"translation": "по гнаться за длинным рублём", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьелъие гӏиллалъун дида бихьула халатаб гъурщида хадур лъугьунезда нилъеца жиндир заманалда хӏакъаб рагӏи абунгутӏи.", "ru": "Этому причина, что мы вовремя не одёргиваем тех, кто гонится за длинным рублём.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЛКЪАЛЪУЛ ГАЗА", "senses": [{"translation": "сила народная", "literal": "мотыга народа"}], "examples": [{"av": "Уяб хабар буго, халкъалъул газа, КӀвар кьун кьабгӏун хадуб, кьурда рекӏунеб.", "ru": "Верна молва, что сила народная При усердии всё одолеет.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЛКЪАЛЪУЛ НАГӀАНА", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "гнев, проклятье народа Фашистазул эмен хварав ватани"}], "examples": [{"av": "Халкъалъул нагӏана кибе рехулеб?", "ru": "Если сгинул главарь фашистов, на кого Направит свой гнев народ?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЛКЪАЛЪУЛ РАГӀИ БИТӀАРАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Слово народа правдивое."}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЛКЪИЯВ БАХӀАРЧИ", "senses": [{"translation": "народный герой, богатырь"}], "examples": [{"av": "Жиндирго иргадулаб бидулаб бертаде бачӏунеб цӏумги чӏван, гьес халкъияв бахӏарчи хвасар гьавун вуго.", "ru": "Убив орла, прилетавшего пить кровь своей жертвы, он спас народного героя.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 321}
{"phrase": "ХАЛКЪУЛ ПАЛАМ", "senses": [{"translation": "народ, люди", "literal": "всё человечество"}], "examples": [{"av": "ГӀабасил Махӏамад, хӏеле дур шигӏру, ГӀищкъудай къулулин гьаб халкъул гӏалам.", "ru": "Абасил Магомед, пиши лишь про любовь — Любви поклоняется народ.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Къатӏраби"}], "page": 322}
{"phrase": "ХАЛ-ШАЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "внимательно рассматривать"}, {"n": 2, "translation": "нащупывать почву", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "ГӀабдулкъадиридаса мисал босун Асадулагьги ГӀольжагьраги лъугьана гьеб лъиниялъухъ лъикӏаб хӏалалъ хал-шал гьабизе.", "ru": "По примеру Абдулкадыра, Асадулла и Гюльжанат стали внимательно рассматривать долото.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 322}
{"phrase": "ХАМУТ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "надеть хомут, подчинить кого-л.; прибрать к рукам Батани, хамут базе заман щун буго. (М. Су лиманов", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ТӀасарищарал)", "ru": "Ёсли так — пора его прибрать к рукам."}], "page": 322}
{"phrase": "ХАНАЗДА ТӀАД КӀУСАРАБ ГӀАНКӀУ ГӀАДИН", "senses": [{"n": 1, "translation": "(букв. как курица, сидящая на яйцах постоянно"}, {"n": 2, "translation": "тер-пеливо"}], "examples": [{"av": "Ханазда тӏад кӏусараб гӏанкӏу гӏадин, росдада тӏад тӏох бан чӏун бихьула чӏегӏераб накӏкӏ.", "ru": "Над аулом как приклеенное висит чёрное облако.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 322}
{"phrase": "ХАНАЗУЛ ЛЪОР ЩВЕЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обманывать; кормить завтраками", "equiv": "approx", "literal": "набивать яйца за пазуху"}], "page": 322}
{"phrase": "ХАНАСДА АСКӀОВ ВАЗИР ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "послушно", "literal": "как визирь около хана"}], "examples": [{"av": "Уха, ав гӏакъиласухъги гӏенеккун, ханасда аскӏов вазир гӏадин, вуцӏцӏун чӏеларищ дун.", "ru": "Да, буду я делать послушно и молча всё, что он скажет.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 322}
{"phrase": "ХАНАСУЛ БИКА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как королева", "literal": "как ханская дочь"}], "page": 323}
{"phrase": "ХАНЖДАЕ КӀАЛ ТЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "молчать; в рот воды набрать, не распускать язык (т. е. для еды)", "literal": "рот оставить для муки"}], "examples": [{"av": "Ханждае жиндирго гьунар гьечӏеб кӏалги тун, вуцӏцӏун чӏарав ани, расги букӏинароан.", "ru": "Ёсли бы ты не распускал свой длинный язык, то всё было бы хорошо.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 323}
{"phrase": "ХАНЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "властвовать, царить"}], "examples": [{"av": "Дун гьавуна бищун мискинаб соналъ, Магӏарулаз ракъун хер кунеб соналъ, Рукъзабахъ гьороца ханлъи гьабулеб, Хурзабахъ гарцӏазул боял рещтӏараб.", "ru": "Я родился в самый голодный год. Когда горцы от голода ели траву, Когда в домах гулял ветер, А урожай съедала саранча.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 323}
{"phrase": "ХАНЛЪУН ЛЪУГЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "царить, господствовать", "literal": "ханом стать"}], "examples": [{"av": "Гьеб мехалъ нахъоги сверухълъиялда сихӏкъотӏи ханлъун лъугьана.", "ru": "В этот поздний час вокруг царила тишина.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 323}
{"phrase": "ХАРБАЗЕ АХИР ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "положить конец разговорам; пресечь сплетни", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьелъул гьесда ццин бахъун букӏана гьел киналго харбазе, мацӏие ахир лъезе гьесухъа бажаричӏолъи-ялъ, жиндирго чӏужуги гьелъул къадруги гьес цӏуни-чӏолъиялъ.", "ru": "Она злилась на него за то, что он не сумел положить конец этим сплетням, не смог защитить свою жену и её честь.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 323}
{"phrase": "ХАРБИДА ТӀАД РЕКЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "согласиться с чем-л.", "literal": "с разговором"}], "examples": [{"av": "Нуцалхан, Ибрагьимхан, харбида тӏад рекъола, Рекъел гьедин гьабизе Заркъотӏе тӏаделъула.", "ru": "Нуцалхан, Ибрагимхан с доводом согласны, И, чтобы помириться, обратились к Заркотё.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 323}
{"phrase": "ХАРБИДЕ ВАЗЕ", "senses": [{"translation": "начать разговор, приступить к беседе", "equiv": "exact"}], "page": 324}
{"phrase": "ХАРБИЦА КВАНАЗАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обещать что-л., кормить обещаниями", "equiv": "approx", "literal": "разговорами"}], "examples": [{"av": "Дица гьанжелъизегӏан мун харбица кваназавуна, гьанже хинкӏаца кваназавизе ккола.", "ru": "До сих пор я тебе всё обещала, а вот теперь накормлю хинкалами.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 324}
{"phrase": "ХАРЖ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "расходовать, тратить", "literal": "затраты произвести"}], "examples": [{"av": "КӀудияб харж буго гьабизе кколеб, Бухӏараб ракьалъе лъим кьолеб мехалъ.", "ru": "Очень много тратиться придётся, Чтоб воду дать засохшей земле.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 324}
{"phrase": "ХАРИЛЪ РУКӀКӀБИ КИНИГИН", "senses": [{"translation": "как иголка в стоге сена; бесследно", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьенив ана кӏиго вац, КӀиявго нахъ вуссинчӏо; Харилъ рукӏкӏби кинигин, Кин тӏагӏарал лъаларо.", "ru": "Туда ушли два брата. Но оба не вернулись; Исчезли без следа; Где остались — не знаю.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 324}
{"phrase": "ХАРИЛЪЕ ТӀЕГЬ ГӀАДАБ", "senses": [{"translation": "удачный, к месту", "literal": "как в траве цветок"}], "examples": [{"av": "Харилъе тӏегь гӏадаб рагӏи гьечӏо дир, Гьебги дун гӏелалде абун букӏана.", "ru": "Нет слов удачных у меня, Все они сказаны до меня.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 324}
{"phrase": "ХАСАБ БАЛАГЬИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "особое внимание", "literal": "особый, иной взгляд"}], "examples": [{"av": "Почтальоналъ хасаб балагьи гьабула гӏодгӏисчиказ-дехун.", "ru": "Особое внимание почтальон уделяет подписчикам.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 324}
{"phrase": "ХАСАЛИЛ БАКЪАЛДАГИ БОЖУГЕ, ТУШМАНАСУЛ ВЕЛЪИЯЛДАГИ БОЖУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Не верь зимнему солнцу и смеху врага."}], "page": 325}
{"phrase": "ХАСАЛО МЕГӀЕР БАЦӀИЕ ТЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Зимой горы волку оставь."}], "page": 325}
{"phrase": "ХАТИР ТЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "оказывать почести кому-л., быть почтительным с кем-л.", "equiv": "exact"}], "page": 325}
{"phrase": "ХАТӀА ЛЪУГЬАРАБ", "senses": [{"translation": "допустивший ошибку, промах, погрешность", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дуе хилиплъараб, хатӏа лъугьараб Хиянат батани, тоге чӏвачӏого.", "ru": "Убей меня, коль предал я тебя, Ослушался иль промах допустил.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 325}
{"phrase": "ХАТӀАЛЪУН ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "совершить ошибку, ошибиться", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "кусать [себе] локти"}], "examples": [{"av": "ТӀаса лъугьа, халилат, Хатӏалъун ккун ватанин. ЩӀ. ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "Прости меня, любимая, Совершил ошибку я."}], "page": 325}
{"phrase": "ХАХАРАБ РАХЬ ХӀАРАМ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "проклинать кого-л.", "literal": "молоко [матери] проклинать"}], "examples": [{"av": "Дуцаги хахараб рахь хӏарам гьабе, ХӀарамзада виччай чиякъго хвезе.", "ru": "Пусть молоко матери не пойдёт ему впрок, Пусть умрёт, мерзавец, непрощённым.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 325}
{"phrase": "ХВАЖАИНЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "властвовать, господствовать, хозяйничать", "literal": "быть хозяином"}], "examples": [{"av": "Муртаза л ригьниб гӏумру гӏажаибго хисана, Хважаинлъи гьабизе гьанже Роза лъугьана,", "ru": "В доме Муртазы жизнь резко изменилась. Теперь хозяйкой Роза тут.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 325}
{"phrase": "ХВАЖАЛ ИРС БОСАРАБ САПАР", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "бесполезное дело; сизифов труд", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "КӀудияб къасдалда къватӏивги -вахъун,", "ru": "Хважал ирс босараб сапар ккун буго. с энтузиазмом взялся он За явно бесполёзное дело.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 325}
{"phrase": "ХВАЛИЛ БУСАДА ВУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "на смертном одре", "equiv": "exact"}], "page": 326}
{"phrase": "ХВАЛИЛ КВАРКЬИ", "senses": [{"translation": "смерть; когти смерти", "literal": "крыло"}], "examples": [{"av": "КӀудияб хьул букӏана, Аллагьасул хӏукмуялъ, ХӀиллаяб хвалил кваркьи, ХӀасанида чӏваларин.", "ru": "Была лишь надежда, Что с божьей помощью Не коснутся Гасана Когти смерти.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 326}
{"phrase": "ХВАЛИЛ КВАЧӀИКЬА ВАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "вырвать из лап смерти", "equiv": "exact"}], "page": 326}
{"phrase": "ХВАЛИЛ КВАЧӀИКЬЕ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "находиться при смерти; ж уходить из жизни", "literal": "в лапах смерти находиться"}], "examples": [{"av": "Хвалил квачӏикье живго ккун вукӏараб лахӏзатги ракӏалде щун, борхатаб парсивеги валагьун Иманша-пигӏ заманаялъ вуцӏцӏун чӏана.", "ru": "Иманшапи смотрел на высокую скалу, вспоминал, как сам недавно находился при смерти.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 326}
{"phrase": "ХВАЛИЛ КӀИЧӀ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "петля", "literal": "крючок смерти"}], "examples": [{"av": "Гъотӏол рохтиялда буго хвалил кӏичӏ, Гьорохъе гьулчулеб, данде щапулеб.", "ru": "На высоком суку петля висит, Ветер её качает взад-вперёд.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 326}
{"phrase": "ХВАЛИЛ ЛЪЛЪАР ГЬЕКЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "скончаться, умереть; уйти из жизни, окончить дни свой", "equiv": "approx", "literal": "из рога смерти выпить"}], "examples": [{"av": "Дир бацӏцӏадаб хиял харабги гьабун. Хвалил лълъар гьекъезе мун кин вахъарав?", "ru": "Не оправдав мою мечту. Зачем из жизни ты ушёл так рано?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 326}
{"phrase": "ХВАЛИЛ ЦӀА БАКИЗЕ", "senses": [{"translation": "предать огню, уничтожить", "literal": "огонь смерти развести"}], "page": 326}
{"phrase": "ХВАЛИЦА КЪВАЛ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "быть при смерти; стоять одной ногой в могиле", "literal": "в объятиях смерти"}], "page": 327}
{"phrase": "ХВАЛЧЕН БАХЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "идти на врага", "literal": "саблю вынуть"}, {"n": 2, "translation": "ввязаться в ссору, в драку"}], "examples": [{"av": "Багьадурзабаца малъана гьезда, Бураназда гъорлъан хвалчен бахъизе.", "ru": "Герои научили их Сквозь бури идти на врага.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 327}
{"phrase": "ХВАРАБ ГӀАКА — РАХЬДАЛАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Мёртвая корова — молочная."}], "page": 327}
{"phrase": "ХВАРАЗДА ХАДУР ЧӀАГОЯЛ ИНЕ БЕГЬУЛАРО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Живым — живое, мёртвым — мёртвое."}], "page": 327}
{"phrase": "ХВАРАЗУЛ РУХӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как привидение", "literal": "как душа умерших"}], "examples": [{"av": "Цинги гьелъул хӏинцаб хӏатӏил хъабщиялъ нахъой-ги хъахӏлъизавулаан гьав ва щаялиго семизе: <«Хвара-зул рухӏ гӏадин мун дир гӏумруялъул нухда щибулей!»", "ru": "Её медленные, ленивые шаги раздражали и выво-дили его из себя: «Ты как привидение на моём жизнен-ном путии", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 327}
{"phrase": "ХВЕЗЕ ГӀАЖАЛГӀАНГИ", "senses": [{"translation": "я:; не по душе", "literal": "как смертный час"}], "examples": [{"av": "Кин бугониги гӏщбха, хвезе гӏажалгӏанги рекӏелъ рекъолеб гьечӏелъул.", "ru": "Какая разница, всё равно это мне не по душе.", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумрудул дарсал"}], "page": 327}
{"phrase": "ХВЕЛ БАТИЗЕ", "senses": [{"translation": "найти смерть; свернуть [себе] шею.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Биччай гьаниб хвел батизе Мирзал кьекӏелалъеги.", "ru": "Пусть Мирза найдёт здесь смерть.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 327}
{"phrase": "ХВЕЛ БЕКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "сеять смерть", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Хвел бекьулеб буго кибго ракьалда, Рагъилан хъван буго гьез байрахъалда.", "ru": "Всюду на земле сеют они смерть, Война лишь у них на уме.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 327}
{"phrase": "ХВЕЛ БУКЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "похоронить умершего; предать земле", "literal": "смерть"}], "page": 328}
{"phrase": "ХВЕЧӀОГО ЧИЯСУЛ КЪИМАТ ЛЪАЛАРЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Человека ценят после смерти. Нет пророка в своём отечестве.", "equiv": "approx"}], "page": 328}
{"phrase": "ХЕР КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "отравить; отправить на тот свет", "literal": "дать траву"}], "page": 328}
{"phrase": "ХЕРАБ КЪОЯЛЪ", "senses": [{"translation": "на закате дней", "equiv": "approx", "literal": "в день старости"}], "page": 328}
{"phrase": "ХЕХАБ ЛЪИМ РАЛЪДАЛЪЕ ЩОЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Бьют рая вода до моря не доходит. Поспешишь — людей насмешишь.", "equiv": "approx"}], "page": 328}
{"phrase": "ХЕЧ КЪАЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "подколоть, уколоть кого-л.; подпускать шпильки кому-л.", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Цебе жинда рукӏкӏен хӏунсани, хеч къазабизе хӏадурай, хьамулебги абулебги рагӏул устарлъи ками-лай гьей, гьанже хӏохь къотӏун чӏолаан.", "ru": "Готовая в любой момент подколоть кого угодно, если её хоть чуть заденут, теперь она молчала.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 328}
{"phrase": "ХИТӀАБ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "обратиться к кому-л."}], "examples": [{"av": "Лъугӏана тӏехь. ТӀад вуссун Дуде хитӏабги гьабун, Хирияв гьудул, буго Байбихьи хъвалеб дица.", "ru": "Закончена книга. Обрапдаясь к тебе, дорогой друг, Начал я вступление писать.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 328}
{"phrase": "ХИЯЛ ПАХРУЯВ", "senses": [{"n": 1, "translation": "гордый", "literal": "мечтами гордый"}, {"n": 2, "translation": "отважный, храбрый; не робкого десятка", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "ТӀоцересел къоязго ккун вуго асирлъуде, инсуе гӏоло къисас босизе гӏедегӏун вукӏарав, ракӏ хехав, ХИЯЛ пахруяв гӏолохъан.", "ru": "Нетерпеливый и отважный юноша, который хотел отомстить за отца, в пёрвыи же день попал в плен.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 328}
{"phrase": "ХИЯЛ ХӀОРЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "потерпеть неудачу", "literal": "мёнтл стала бесплодной"}], "examples": [{"av": "Ракӏалде рехараб хиял хӏорлъидаЛу ХӀисаб гьабуна ас, вуссун лъикӏилан. ЩӀ. ХӀамзат, ТӀаса рищарал кучӏдул)", "ru": "Когда потерпел неудачу, Решил он вернуться."}], "page": 328}
{"phrase": "ХИЯЛАЗ ХУР БЕКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "терзать душу; хватать за душу", "equiv": "approx", "literal": "мечтами пашню вспахать"}], "examples": [{"av": "Рахӏат хварал хиялаз хур бекьулеб букӏана Махӏмудил каранлъ.", "ru": "Беспокойные мысли терзали душу Махмуда.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 329}
{"phrase": "ХИЯЛАЗДЕ НУЦӀА КЪАН ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "распрощаться с надёждой, с мечтой", "literal": "мечтам закрыть дверь"}], "examples": [{"av": "Къоял тӏагӏаразе тӏокӏаб гӏух гьечӏин, Хиялазде нуцӏа къан тезе ккела.", "ru": "Нет пути назад для ушедших, С надеждами придётся распрощаться.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 329}
{"phrase": "ХИЯЛАЗУЛ ХАН", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "властелин души", "literal": "хан мечтаний"}], "examples": [{"av": "Дир рекӏел бахӏарчи, хиялазул хан, Хех баче дуца чу, дун урхъун йиго.", "ru": "Властелин души моей, добрый молодец, Пришпорь коня, я жду тебя.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 329}
{"phrase": "ХИЯЛАЗУЛ ХУР", "senses": [{"translation": "бесплодные надежды Хиялазул хур буго", "literal": "пашня мечтаний"}], "examples": [{"av": "Бекьичӏого лъилъулеб.", "ru": "Поле бесплодных надежд Жну, не засеяв.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 329}
{"phrase": "ХИЯЛАЗУЛ ЧОДА ВУКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "быть на крыльях мечты; чувствовать себя на верху блаженства", "equiv": "approx", "literal": "быть на коне мечтаний"}], "examples": [{"av": "Духъе щвезе дица жеги кӏигогӏаги сагӏат батила, Месей! Дун, дагьабги пикрабазул хулжалги цӏун, хиялазул чодаго вуго.", "ru": "Мне ехать к тебе ещё два часа, но я лечу к тебе на крыльях мечты, Месёй!", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Севералда бугеб дир милъиршо"}], "page": 329}
{"phrase": "ХИЯЛАЗУЛ ЧӀОРАЗ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "лишиться покоя, сна; сердце падает", "literal": "стрелу мыслей послать"}], "examples": [{"av": "Дур лъимал хванилан хабар рагӏидал, Хиялазул чӏораз чӏвазе вахъана.", "ru": "Как услышал о смерти детёй твоих, Лишился покоя я.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Кучӏдул"}], "page": 330}
{"phrase": "ХИЯНАТАБ АГЬЛУ", "senses": [{"translation": "предатели, изменники", "literal": "род предателей"}], "examples": [{"av": "Квешаб чехь бихъаги, хъамалчи хваги, Хиянатаб агьлу гьороца аги.", "ru": "Пусть животы у жадных лопнут. Предателей пусть ветер унесёт.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 330}
{"phrase": "ХИЯНАТАБ КВЕР", "senses": [{"translation": "нечестная рука", "equiv": "exact"}], "page": 330}
{"phrase": "ХОНЖРОДЕ ВАХЪИНЕ", "senses": [{"translation": "взяться за оружие", "equiv": "exact", "literal": "за кинжал"}], "examples": [{"av": "Дица гьеб гьедин тезе гьечӏин. ХӀажат ккани жив хонжроде вахъине вугилан.", "ru": "Я этого так не оставлю. Ёсли нужно будет, я и за оружие возьмусь.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 330}
{"phrase": "ХОНО ЧӀВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "торговаться с кем-л.", "literal": "яйцо бить"}, {"n": 2, "translation": "говорить, разговаривать"}], "examples": [{"av": "Мехтараб мехалъ гӏазаналагьха, гьесулгун хоно чӏвазеӏ", "ru": "Не дай бог с ним разговаривать, когда он пьян.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 330}
{"phrase": "ХУЛЖАЛ ГЪЕЖТӀЕ РЕХИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "(хурджин — большая перемётная сума) отправиться в путь", "literal": "хурджины на плечо взвалить"}, {"n": 2, "translation": "отправиться восвояси"}], "page": 330}
{"phrase": "ХУЛЖИЛ КӀАЛ ККВЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "угождать, угодничать", "literal": "держать края хурджи-на"}, {"n": 2, "translation": "оказывать помощь; принимать участие в ком-л."}], "examples": [{"av": "Жеги ханзабазул хулжил кӏал ккурав, Хунзахъа ватизе бегьула гьев чи.", "ru": "Из Хунзаха, видно, этот человек, Кто ж ещё угодничает перед ханом?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 330}
{"phrase": "ХУНГИ-ЧЧУНГИ", "senses": [{"translation": "желать многого; гнаться за двумя зайцами, сидеть на двух стульях", "literal": "и хлебать, и макать"}], "examples": [{"av": "Боцӏуда рухӏги лъун, рахӏатал ххазе, Хунги-ччунгийилан щай ал лъугьунел?", "ru": "И жалеть, и богатством наслаждаться — Как же гнаться за двумя зайцами?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 331}
{"phrase": "ХУР БЕКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "терзать, не оставлять в покое", "literal": "поле посеять"}], "examples": [{"av": "Рахӏат хварал хиялаз хур бекьулеб букӏана Махӏмудил каранлъ.", "ru": "Беспокойные мысли терзали душу Махмуда.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 331}
{"phrase": "ХУРИБЕ ГЪЕГЪ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "бросать камни в чей-л. огород; бросать тень на кого-что-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "УНГО лъицадайха дир хурибе гъегъ балеб бугеб? — ан живго жиндаго гаргадулев гӏадин абуна гьес.", "ru": "Кто не бросает камешки в мой огород? — подумал он, будто разговаривая с самим собой.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 331}
{"phrase": "ХУРХЕН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "найти общий язык", "literal": "связь делать"}], "examples": [{"av": "Дур къуват батичӏони, ниж нахъе ине руго, Гьидерил ханасулгун хурхен гьабизе буго.", "ru": "Мы уйдём, если нет сил у тебя, С ханом гидатлинским общий найдём мы язык.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 331}
{"phrase": "ХХВЕЛ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "притворяться; делать вид"}], "examples": [{"av": "Амма дур къварилъи бихьараб мехалъ, Бихьичӏеб ххвел гьабун чӏана поэтал.", "ru": "Когда увидели горе твоё, Притворились поэты, что ничего не видят.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 331}
{"phrase": "ХЪАБЧИДА РЕКЪАРАБ РУКЪИ", "senses": [{"translation": "подходящая пара", "literal": "латка, соответствующая шубе"}], "examples": [{"av": "Ине бокьун букӏарабани, хъабчида рекъараб рукъй камун дунги хутӏилароан.", "ru": "Если бы я захотела выйти замуж, то нашла бы себе подходящую пару.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 332}
{"phrase": "ХЪАБЧИЛ ГӀАРАДА ГЬАВИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"n": 1, "translation": "удрать; дать стрекачи", "equiv": "approx", "literal": "из шубы делать пушку"}, {"n": 2, "translation": "прогнать кого-л."}], "examples": [{"av": "...Пайда щиб, хӏанчӏил тӏанчӏи гӏадал лъйМал гьечӏелани... некӏого хъабчил гӏарада гьабилаан дица долъул...", "ru": "...Ёсли бы не маленькие дети, как птёнчики... я бы прогнал её давным-давно...", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 332}
{"phrase": "ХЪАБЧИЛ КЪВАЛИДА КЪОГО РУКЪИ ВАРАВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "бедный; гол как сокол; беден как церковная мышь", "literal": "имеющий на рукаве шубы двадцать латок"}], "examples": [{"av": "Унгоха, ле, дудаго дунял хисараб куц бухьуларйщ, хъабчил къвалида къого рукъиги бан, къадада цохӏо бугеб хӏерчги далун вукӏарав инсул вас аб дунялалъ вахинавураб борхалъи.", "ru": "Смотрите, как изменился мир, на какую высоту подняла жизнь этого бедного, забытого всёми един-ственного сьша, у отца которого на стенё висёла лиШЬ одна тарёлка.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 332}
{"phrase": "ХЪАБЧИЛ УМАТ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "бедняки, нищие; голь Перекатная"}], "examples": [{"av": "Гьеб мехалъ ракьда бетӏер цуйзегӏан къулила Дне гьаб хъабчил уматалъ бутӏрул.", "ru": "Тогда эти бедняки будут низко кланяться мне.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 332}
{"phrase": "ХЪАБЧИЛЪ НАЦӀ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "неотвязно, назойливо; как банный лист", "literal": "как вошь в шубе"}], "page": 332}
{"phrase": "ХЪАЗАН КЬОЛОЗЕ", "senses": [{"translation": "ставить котёл на огонь", "literal": "котёл седлать"}], "page": 332}
{"phrase": "ХЪАЛИКЪАБ АГЬЛУ", "senses": [{"translation": "рлзг. бедняки, нищие; гол как сокол", "equiv": "approx", "literal": "тонкокожий люд"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАЛИЯН ЦӀАЗЕ ЧИ ХУТӀИЧӀЕБ", "variants": ["РУКЪ"], "senses": [{"translation": "опустевший, разорённый [очаг] (т. е. мужчин)", "literal": "дом, в котором не осталось курящих"}], "examples": [{"av": "Бихьинчи къавулъа лъугӏараб хъизан, Хъалиян цӏазе чи хутӏичӏел чӏуднул.", "ru": "Безжизненные развалины, Семья, оставшаяся без мужчин.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАМАЛ ГЬДБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "грабить, заниматься разбоем"}, {"n": 2, "translation": "пустить по миру (с сумой)", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Деникинил бандаз рухӏана Гъадар, Дургели росаби, хъамал гьабуна гӏи-боцӏи, цӏоб течӏо руччаби лъима-даздацин.", "ru": "Банды Деникина сожгли сёла Дургели и Га дар, угнали скот, не пожалели даже детей и женщин.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАМИХЪУЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"see_also": "хъамал гьабизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАНДА КЪО", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "короткий день", "literal": "куцый"}], "examples": [{"av": "Бецӏлъана хасалил хъанда къо.", "ru": "Пришёл к концу короткий зимний день.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Квартӏил кӏутӏи"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАНДА ТАЛИХӀ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "недблгое счастье", "literal": "бесхвостое, куцее"}], "examples": [{"av": "Гьудуллъигун лъай-хъваялъ, Хъанда талихӏ кьун бугин.", "ru": "Дружба, знакомство — И вот недблгое счастье.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАРАВУЛЛЪИ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "выслёживать, сторожить кого-л.", "literal": "в карауле стоять"}], "examples": [{"av": "— Мун дир хъаравуллъи кквезе тӏамурав чийищ?", "ru": "— Тебе что, поручили выслёживать меня?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАРХЪАЛЪЕ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "запутаться в чём~л., впутаться во что-л.", "literal": "в кустарник попасть"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАРЧИГЪА РИХЬИДАЛ ХӀАНЧӀАЗУЛ ТӀЕЛ ПА ДИН", "senses": [{"translation": "испуганно; поджилки затряслись; ни жив НИ мёртв", "equiv": "approx", "literal": "как птицы, увидевшие ястреба"}], "examples": [{"av": "Гьесул гьаркьихъе, хъарчигъа бихьидал хӏанчӏазул тӏел гӏадин, рихун, тӏурун лъималги ана...", "ru": "От его голоса дети испуганно кинулись врассыпную...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 333}
{"phrase": "ХЪАТ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "хватать, жадничать, урывать что-л.", "literal": "лапой бить"}], "examples": [{"av": "Хвалилъ бугеб ращалъи Лъалеб букӏарабани, Лъугьинароан щивго, Щва-щваралда хъат базе.", "ru": "Ёсли бы знали все, Что перед смёртью равны, Никто бы не старался Урвать кусок побольше.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 334}
{"phrase": "ХЪАТ БАЗЕ БАКӀ ТӀАГӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "не за что зацепиться", "equiv": "approx", "literal": "потерять место, чтобы рукой зацепиться"}], "examples": [{"av": "Ракъарал хъабаназул, Хъат базе бакӏ тӏагӏана.", "ru": "Голодным кабанам Теперь туго приходится.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "ТӀабигӏаталъул накъишал"}], "page": 334}
{"phrase": "ХЪАТ ГӀАНАСЕБ", "senses": [{"translation": "небольшой, маленький; с гулькин нос", "literal": "величиной с ладонь"}], "examples": [{"av": "Гьале хъат гӏанасеб басрияб базар, Азарго къварилъи тӏасан хьвадараб, ЧӀарбида сокӏкӏарал кьурдаса къанал.", "ru": "Вот небольшой, старенький дворик И серые плиты, через которые Много несчастий прошло.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 334}
{"phrase": "ХЪАТ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "присвоить; прибрать К рукам", "literal": "руку положить"}, {"n": 2, "translation": "командовать; подчинить себе; взять в руки, наложить лапу"}], "examples": [{"av": "Мугӏрузда хъат лъун буго Нажмудиница.", "ru": "Теперь Нажмудин стал властелином гор.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 334}
{"phrase": "ХЪАТАЛДА РИКЬИ БУГЕВ, РУКЬАЛДА РАТӀАЛ", "senses": [{"translation": ". БУГЕВ разг. косая сажень в плечах", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "«Хъаталда рикьи бугев, рукьалда ратӏал бугев», Зайнудинилан абулаан гьесде гӏадамаз.", "ru": "Люди говорили о нём: «косая сажень в плечах»>.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 334}
{"phrase": "ХЪ АТАМ АС АН ГЬАБУРАБ", "senses": [{"translation": "на скорую руку, на живую нитку", "equiv": "approx"}], "page": 335}
{"phrase": "ХЪ АТАМ АС АН НУХДА КЪОКЪИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "незамедли-тельно отправиться в путь", "literal": "второпях собраться в дорогу"}], "examples": [{"av": "Гьелъ хъатамасан нухда къокъине къасд гьабуна...", "ru": "Она быстро собралась в дорогу...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 335}
{"phrase": "ХЪАТИКЬЕ БАЧИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "прибрать к рукам", "equiv": "exact"}], "page": 335}
{"phrase": "ХЪАТИКЬЕ ВАЧИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пленить; поставить в зави-симое положение; прибрать к рукам", "literal": "в руки взять"}], "page": 335}
{"phrase": "ХЪАТИНИБ ЛЪУРАБ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как на ладони", "equiv": "approx", "literal": "как на ладонь положили"}], "examples": [{"av": "Гьасда хъатиниб лъураб гӏадин бихьула росу, гьенисан рукъзал релълъуна цоцазде тӏаде рарал спичкадул къалазда.", "ru": "Отсюда он видел село как на ладони, дома лепились друг над другом как ульи.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 335}
{"phrase": "ХЪАТИНИБ ХАЙИГЕН БЕЖУН КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "стараться; из кожи вон лезть, разбиться в лепёшку", "equiv": "approx", "literal": "на ладони яичницу пожарить"}], "examples": [{"av": "Хъатиниб хайиген бежун кьуниги, Дихъа налъи бецӏун лъугӏизе гьечӏо.", "ru": "Ёсли даже расшибусь я в лепёшку, Не отдать мне весь мой долг.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 335}
{"phrase": "ХЪАХӀАБ ГЬУМЕР", "senses": [{"translation": "доброе дело", "literal": "белое лицо"}], "examples": [{"av": "Гьумер хъахӏаб иш дудаса лъугьунгутӏияли лъалеб-ха дида. Лъаниги щибха, рес къотӏуде ккун вугелъул, щибго лъалареб, щибго бихьулареб ххвел гьабизе кколеб буго.", "ru": "Что доброго дела ты не сделаешь, я знаю, но что из того, что я это знаю? Я в таком положении, что приходится делать вид, будто ничего не знаю, ничего не слышу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 335}
{"phrase": "ХЪАХӀАБ ГӀАРАЦ ЧӀЕГӀЕРАБ КЪОЯЛЪЕ КЪВАРИГӀУНЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Серебряные деньги пригодятся на чёрный день."}], "page": 335}
{"phrase": "ХЪАХӀАБ МЕГЕЖ", "senses": [{"translation": "аксакал", "literal": "седия борода"}], "examples": [{"av": "Хъахӏал мугжул даим данде кӏурулеб, Росдал годекӏан, мун кибе тӏагӏараб?", "ru": "Где ты теперь, сельский го декан, Где собирались аксакалы?", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 336}
{"phrase": "ХЪАХӀАБ ЧОДУЛ ГӀАДИН ЩАР ИНЕ", "variants": ["ЧОЛ"], "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "прослыть кем-л.; прославиться", "literal": "как белая лошадь"}], "examples": [{"av": "ЧӀечӏого макьилъги бихьулеб букӏана гьесда, гьеб къадруялъ хъулухъалдеги ккун, хъахӏаб чодул гӏаДШ цӏар унеб.", "ru": "Ему всё время снилось, что он на уважаемой работе, что прославился.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 336}
{"phrase": "ХЪАХӀАБ ЧУ", "senses": [{"translation": "шут л. водка; спиртное", "literal": "бёлый конь"}], "examples": [{"av": "Гьадин ана сордо хабар-кӏалалда, Хеккого бачӏана <«хъахӏаб чу» тӏаде.", "ru": "Вечер проходил в дружеской беседе, Вскоре принесли спиртное.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 336}
{"phrase": "ХЪАХӀАЛ САРДАЛ", "senses": [{"translation": "белые ночи", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гъора хъахӏал сардал нуха регӏулел, ГӀолилазул гьаркьал руго рагӏулел.", "ru": "Слышны голоса молодых. Провожающих белые ночи.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 336}
{"phrase": "ХЪАХӀЛЪИ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "рассветать", "literal": "рассвет наступил"}], "page": 336}
{"phrase": "ХЪАХӀЛЪИ РЕХУЛАГО", "senses": [{"translation": "с рассветом", "literal": "рассвет бросая"}], "examples": [{"av": "Радал хъахӏлъи рехулаго рагъида милъиршабазул чӏичӏиялъги, инсул гьаракьалъги йорчӏизаюна дун.", "ru": "Я проснулась с рассветом от крика ласточек и от голоса отца.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 336}
{"phrase": "ХЪАХӀЛЪИ РЕЩТӀИНЕ", "senses": [{"translation": "светать", "literal": "рассвет спу-стился"}], "examples": [{"av": "Хасалил сордо рогьун, Рагьдухъ хъахӏлъи рещтӏана.", "ru": "Кончилась зимняя ночь, Рассвело.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Борхалъи"}], "page": 336}
{"phrase": "ХЪВАЙ БУКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "на роду написано", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Чара къосараб бакӏалде ккарав, квер базе бакӏ тӏагӏарав чияс, жиндирго хӏал-хӏукму бигьалъиялъе абула гьадин хъван букӏун батилилан.", "ru": "Когда человек попадает в безвыходное положение, когда ему не за что зацепиться, чтобы успокоить себя, в народе говорят, что так ему на роду написано.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 337}
{"phrase": "ХЪВАЙ-ХЪВАГӀАЙ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "вести учёт; вести записи", "literal": "писанину делать"}], "examples": [{"av": "Ире гьабулеб бугони, гьеб дида лъазе ккела, Киналъулго хъвай-хъвагӏай дица гьабизе", "ru": "ккела. Ёсли наследство оставляют — я должен знать. Чтобы вести учёт всего.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 337}
{"phrase": "ХЪВАШ-БАШ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "приветствовать", "literal": "расспрашивать о житьё-бытьё"}], "examples": [{"av": "Ниж киналго рахъун гьесухъе щвана, Гьикъа-бакъарана, хъваш-баш гьабуна.", "ru": "Мы в гости к нему пришли, Попривётствовали, о делах расспросили.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 337}
{"phrase": "ХЪВЕХЪАРИ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "заниматься убоем скота (на зиму)", "literal": "резню дёлать"}, {"n": 2, "translation": "устраивать резню"}], "page": 337}
{"phrase": "ХЪИЗАН ХЬИХЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "содержать семью", "equiv": "exact"}], "page": 337}
{"phrase": "ХЪИЗАН ЯТӀА ГЬАЙИЗЕ", "senses": [{"translation": "разрушать семью", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дунги херлъизе гьавун, Хъизан ятӏа гьайизе", "ru": "Хиял нужер батани,"}, {"av": "Букӏинаро кидалго.", "ru": "Ёсли вы намёрены Семью мою разрушить, Когда я ужё стар, То не бывать этому никогда.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 337}
{"phrase": "ХЪИЗАНАЛЪУЛ ГӀАЙИБАЛ ГӀАДАМАЗЕ ГЬУРЩУГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "О недостатках семьи людям не рассказывай. Не выноси сора из избы."}], "page": 338}
{"phrase": "ХЪИНТӀАРАБ РАГӀИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "обидное слово", "literal": "колючее"}], "examples": [{"av": "...Лъицаниги дуда хъинтӏараб рагӏи абулеб бугони, мун дида аскӏое ячӏа.", "ru": "...Ёсли кто-нибудь скажет тебе хоть одно обидное слово, иди сразу ко мне.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 338}
{"phrase": "ХЪУЙ ХЪАЙ ГӀОДОБЦИНАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "привести в равновесие, успокоить кого-л.", "literal": "шум-гам успокоить"}], "examples": [{"av": "Зама-заманаялъ Рисалат, столалда зарги кьабулаго, ахӏдолаан лъималазул хъуй-хъай гӏодобцинабизе.", "ru": "Время от времени Рисалат стучала по столу кулаком, чтоб успокоить детёй.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 338}
{"phrase": "ХЪУЛУХЪ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "служить где-л.", "literal": "услугу делать"}, {"n": 2, "translation": "обслуживать кого-л."}], "examples": [{"av": "Гьенисанги пачаясулаб армиялде мухьдахъ хъулухъ гьабизе ана.", "ru": "И там нанялся служить в царской армии.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 338}
{"phrase": "ХЪУЛУХЪ ТӀУБАЗЕ", "senses": [{"translation": "выполнить поручение", "literal": "услугу"}], "examples": [{"av": "ХӀукуматалъул хъулухъ тӏубазе унаго, нухда хвана гьелъул эмен. Нилъер у му муз ул кици гьечӏищха: бахӏарчи нухда холин, хӏалихьат боснов холин.", "ru": "Её отец погиб в пути, отправляясь выполнять поручения Совётской власти. Есть поговорка у дёдов напшх, что храбрый умирает на поле брани, трус — в постёли.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 338}
{"phrase": "ХЪУРАЙСЕН ТӀАГЪУР", "senses": [{"translation": "каракулевая шапка (в старину каракулевые шкурки привозили из Хорасана)", "literal": "шапка из Хорасана"}], "page": 338}
{"phrase": "ХЬАГ ЛЪИКӀ ГЬАЛИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "соображать; [иметь] голову на плечах, котелок варит", "literal": "котёл хорошо кипит"}], "examples": [{"av": "Гьав васасул хьаг лъикӏ гьалулеб буго. КӀудияв гӏалимги вахъина,— ян абула школалъул сторож Расу-лицагицин.", "ru": "У этого парня [есть] голова на плечах. Большим учёным станет, когда вырастет,— говорил даже школьный сторож Расул.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 339}
{"phrase": "ХЬАГИНИСА ГЕЛГӀАНГИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "водой не разольёшь", "equiv": "approx", "literal": "как половник в кастрюле"}], "examples": [{"av": "ЦӀоросаролъ чӏучӏунеб гвавулъги, бакӏиде рахъин гьабулеб рохалилъги, хьагиниса гелгӏанги камулароан кӏиявго гьудул.", "ru": "На коллективных помочах, когда лущили кукурузу, они всегда были вместе, как говорят, их водой не разольёшь.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 339}
{"phrase": "ХЬВАГӀУН КВЕРГУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "с пустыми руками", "equiv": "approx", "literal": "размахивая рукой"}], "page": 339}
{"phrase": "ХЬВАДИЗЕ ЛЪАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "уметь вести себя", "literal": "умёть ходить"}, {"n": 2, "translation": "умело вести хозяйство; набить руку, наметать глаз в чём-л."}], "page": 339}
{"phrase": "ХЬИБИЛ БАЗАБИЗЕ", "senses": [{"see_also": "хьибил рехизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 339}
{"phrase": "ХЬИБИЛ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть рядом, поддержать кого--л.; держать чью-л. сторону", "equiv": "approx", "literal": "бок держать"}], "examples": [{"av": "Цо васгӏаги гьавун вукӏаравани дир хьибил кквезе", "ru": "Был бы у меня сын, чтоб поддержать меня в трудный момент.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 339}
{"phrase": "ХЬИБИЛ РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вздремнуть, поспать; отправиться на боковую"}], "examples": [{"av": "Ялъуни скверахъ скамейкаялда, Сардил буртинадухъ хьибил рехилищ?", "ru": "Или в сквере на скамейке. Поспать под покровом ночи?", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 339}
{"phrase": "ХЬИБИЛ ЦУН", "senses": [{"n": 1, "translation": "бок 6 бок", "equiv": "exact", "literal": "боком примыкая"}, {"n": 2, "translation": "под боком; в двух шагах, под [самым] носом"}], "page": 339}
{"phrase": "ХЬИТАХЪЕ ТЕРЕТ БАРАВ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как на [горячих, раскалённых] углях, как на иголках", "literal": "будто в обувь бросили горячие угли"}], "examples": [{"av": "Дилималда вукӏарав имам хьитахъе терет барав гӏадин лъугьана.", "ru": "В Дылыме имам чувствовал себя как на горячих углях.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Салатавалъул партизанал"}], "page": 340}
{"phrase": "ХЬОЛБОДА ЗАЗ ХӀУНЧАРАБ ГӀАДИН ТӀАДЕ ВАХЪИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "вскочить как ужаленный", "equiv": "approx", "literal": "вско-чить, как будто колючкой бок уколол"}], "examples": [{"av": "— Семичкаги чӏучӏинчӏого, сакъисги чӏамичӏого щиб нижеца гьабилеб? — илан хьолбода заз хӏунчарав гӏадин тӏаде вахъун вачӏана тӏерен халатав Гъайичо.", "ru": "— Что же нам ещё делать, как не грызть семечки или жевать жвачку? — вскочил как ужаленный худой высокий Кайичо.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 340}
{"phrase": "ХЬУЛ КЪОТӀАРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "безнадёжный", "literal": "с отрезанной надеждой"}, {"n": 2, "translation": "потерявший надежду"}], "examples": [{"av": "— Разакъов тӏубан хьул къотӏарав чи гуро. Гьев витӏизавизе кӏвезе вуго,— ян хӏукму гьабуна гьес, гӏолохъанчиясул тӏолго гӏумруги жиндирго гӏакълуялъул цӏадироялда лъун.", "ru": "— Разаков не совсем безнадёжный человек. Его можно исправить,— подумал он, делая скидку на его молодость.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "ГӀурччинаб борохь"}], "page": 340}
{"phrase": "ХЬУЛ КЪОТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "потерять надежду", "literal": "надежду отрезать"}, {"n": 2, "translation": "разочароваться в ком-л."}], "examples": [{"av": "Хьулги къотӏун рахъун унаан цо-цоял, цойгидал абуни, хӏохь къотӏун гӏенеккун чӏолаан.", "ru": "Одни уходили, потеряв всякую надежду, другие оставались сидеть молча.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}, {"av": "Дудаса хьулги къотӏун, КӀалъараб кӏал букӏанин...", "ru": "Разочаровавшись в тебе, Высказал я эти слова...", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 340}
{"phrase": "ХЬУЛ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "надеяться на что-л.; питать надежды", "equiv": "approx", "literal": "надежду положить"}, {"n": 2, "translation": "соблазниться гсем-л.; не устоять против соблазна", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Асулги хьул лъуна, унареб жо бугониги, гьеб гӏарац щвеялде.", "ru": "Он надеялся, что достанет эти деньги.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 341}
{"phrase": "ХЬУЛ МЕРХЬИНЕ", "senses": [{"translation": "заглушить надёжду", "literal": "топтать"}], "page": 341}
{"phrase": "ХЬУЛ ТӀАГӀИНЕ", "senses": [{"see_also": "хьул кьотӏизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 341}
{"phrase": "ХЬУЛАЗУЛ КВАР", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "надежда", "literal": "нить надежд"}], "examples": [{"av": "Рагӏараб жойищ бугеб цохӏого цо вугев, росдалго ва жеги районалъулго хӏакимзабазда гьоркьоб хӏурматияб бакӏ кквезе къачӏарав васас къотӏун рехана гьезул хьулазул квар.", "ru": "Слыханное ли дело: их единственный сын, который должен был занять уважаемое и почётное место в селе и в районе, не оправдал их надежд.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 341}
{"phrase": "ХЬУЦӀИЛ ЛЪИМ ГӀАДИН", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "как вода в болоте", "literal": "наши часы идут медленно"}], "examples": [{"av": "— Доба, бусурман ракьалда, нижер сагӏат цӏакъ хӏинцго хьвадулеб буго дир яс, хьуцӏил лъим гӏадин чӏаралъубго хутӏун буго, доба гӏумруги.", "ru": "— Там, на мусульманской земле, всё иначе, дочь моя, и жизнь там стоит, как вода в болоте. XI", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 341}
{"phrase": "ХӀАБУРГЪИНЕ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "беспокоить; мутить воду", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьедун чӏана жакъаги Къисматалда къвалги бан, Дир рахӏаталъул хӏавуз ХӀабургъине гьабизе.", "ru": "И сегодня ты остался верен себе, И опять нарушаешь мой покой.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 341}
{"phrase": "ХӀАЖИГӀИСАЛ ХЪУЛУХЪ", "senses": [{"n": 1, "translation": "медвежья услуга (Когда-то наиб гостил у Гад-жиисы. Но тот, со своей чрезмерной услужливостью и старанием угодить, не отходил от наиба ни на шаг и помешал ему поговорить с любимой женщиной)", "literal": "услуга Гаджиисы"}, {"n": 2, "translation": "за спасибо работать"}], "examples": [{"av": "Я дир яс, гьебщинаб гӏакъубаги бихьун гьеб «ХӀажигӏисал хъулухъ».", "ru": "Дочь моя, зачем тебе всё это делать только за спасибо?", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 341}
{"phrase": "ХӀАЙРАН ГЪАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "изумить; очаровать", "literal": "в изумление привести"}], "examples": [{"av": "ХӀарисезул Кизилюрталда бугеб гъутаде щваравго батараб магӏишаталъ дун битӏахъего хӏайран гьав’уна.", "ru": "Я был удивлён, приехав на кутан (пастбище)‘ хариколинцев, который находился в Кизилюрте.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 342}
{"phrase": "ХӀАКЪ БАТИЗЕ", "senses": [{"translation": "брать грех на дупху", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Дунги мунго гӏадаб квана-гьекъолеб, Рухӏ бугеб хӏайванин, хӏакъ батиларищ?", "ru": "Я, как и ты, существо живое, Как можешь ты брать грех на душу?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 342}
{"phrase": "ХӀАКЪАБ ХАБАР", "senses": [{"translation": "истина, правда", "literal": "верная молва"}], "examples": [{"av": "Эбел, хӏакъаб хабар, рагъ халалъила, Чанги лъикӏал васал гуллий сукӏила.", "ru": "Мать, это правда, продлится война. Многих хороших ребят унесёт она.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 342}
{"phrase": "ХӀАКЪАБГИ ТӀЕКЪАБГИ ЧӀВАН", "senses": [{"translation": "всеми правдами и неправдами", "equiv": "exact"}], "page": 342}
{"phrase": "ХӀАКЪИКЪАТ БАЯН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "выяснить суть дела"}, {"n": 2, "translation": "объяснить, растолковать что-л."}], "examples": [{"av": "Малъкъосарай дун ахирги ана дирго инсухъе, баян гьабуна бугеб хӏакъикъат, абуна гьев чиясда аскӏоб гӏумру гьабизе тӏокӏаб дида кӏоларилан.", "ru": "В конце концов, оказавшись в безвыходном положении, я пошла к отцу, объяснила ему всё, сказала, что не могу жить дальше с этим человеком.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 342}
{"phrase": "ХӀАКЪИР ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "оскорбить, унизить кого-л.; поднять на смех", "equiv": "approx", "literal": "ничтожным делать"}], "examples": [{"av": "Заводалъул директорлъун яхъунилан рос хӏакъир гьавизе ихтияр щиб гьалъул?", "ru": "Разве оттого, что она директор завода, она имеет право оскорблять своего мужа?", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 343}
{"phrase": "ХӀАЛ БАЗЕ", "senses": [{"translation": "помочь; принять участие", "equiv": "approx", "literal": "усилие применить"}], "page": 343}
{"phrase": "ХӀАЛ БЕРГЬИНЕ", "senses": [{"translation": "взять верх", "equiv": "approx", "literal": "силой побе-ДИть"}], "page": 343}
{"phrase": "ХӀАЛ БИКЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "облегчить что-л. кому-л., успокоить кого-л., разделить печаль", "literal": "силой поделиться"}], "examples": [{"av": "Сардил моцӏгун кӏалъана гьев, КӀоларищан хӏал бикьизе.", "ru": "У мёсяца он попросил Разделить его печаль.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Гъалайчи"}], "page": 343}
{"phrase": "ХӀАЛ БОХХИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "обрадовать", "literal": "сердцем обрадоваться"}, {"n": 2, "translation": "радоваться; вне себя от радости, сердце радуется чему-л."}], "examples": [{"av": "Эмен хун магӏирукъ угьдулеб мехалъ, Инсул хӏал боххизе чӏегӏер базеян, Сонаца цӏунарал ясалъул гъалал Къотӏулаанила чахтӏикьа рахъун.", "ru": "В день смерти отца Девушке косы постригали. Чтобы обрадовать душу отца И этим объявить траур.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 343}
{"phrase": "ХӀАЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "применить силу", "literal": "силой делать"}, {"n": 2, "translation": "изнасиловать"}], "page": 343}
{"phrase": "ХӀАЛ ДАГЬЛЪУН", "senses": [{"translation": "выбившись из сил", "equiv": "approx", "literal": "силы убавив"}], "examples": [{"av": "Багӏарараб бакъукь хӏал дагьлъун, угьдизе, зигар-дизецин къуват гьечӏого гӏадин бегун букӏана Гъойсу-булиялъул тӏалъи-ахал, хурзал, гамчӏахарал нухал, харибакӏал.", "ru": "Под знойным солнцем, будто выбившиеся из сил, лежат койсубулинские поля, луга, сады, каменистые тропы.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух щвечӏеб бис"}], "page": 343}
{"phrase": "ХӀАЛ КВЕШЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "завидовать кому-л.; на зависть", "equiv": "approx", "literal": "душой портиться"}], "examples": [{"av": "Цойгидал руччабазул габуралда гьединаб бихьараб мехалда хӏал квешлъун лъугьунаан дун, битӏахъе мурадлъун лъугьана меседил рахас.", "ru": "Я очень завидовала, когда видела её на женщинах; золотая цепочка стала моей мечтой.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "устоять, стойко перенести; и бровью не повёл (.букв, положение держать)", "equiv": "approx"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ ХЬЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "насытить чем-л.; иметь в достатке", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Аза-азар соназ къечон холеб бугеб ракьалъул хӏал хьезабизе татавулалъул лъим бачӏинарищ гьани-беги.", "ru": "Земля, умирающая от тысячелетней засухи, теперь оживёт, воды здесь будет в достатке.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ ККУН ГӀЕМЕР", "senses": [{"translation": "как можно больше"}], "examples": [{"av": "— Дие къваригӏун буго хӏал ккун гӏемераб Дагъистаналъул гӏолохъабазе махщел кьезе...", "ru": "— Я хочу дать молодёжи Дагестана как можно больше мастерства...", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "помогать кому-л.; принимать участие в ком-л.", "equiv": "approx", "literal": "силу отдать"}], "examples": [{"av": "Гьалъул гӏолохъанав лъикӏав росасе, Лъадуе хӏал кьезе бокьун букӏана.", "ru": "Её молодой добрый муж Хотел помочь ей.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ КӀОВУХЪЕ", "senses": [{"translation": "по мере возможности"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ КӀОЛЕВ БЕТӀЕРГЬАН", "senses": [{"translation": "всемогупщи Аллах", "literal": "господин"}], "examples": [{"av": "Щиб лъалеб, хӏал кӏолев бетӏергьанасул цӏоб гӏатӏидаб буго.", "ru": "Кто знает, Аллах всемогущ.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ ЛЪАЗАБИЗЕ", "senses": [{"see_also": "хӏал лъазе тезе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ ЛЪАЗЕ ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "выдать себя", "equiv": "approx", "literal": "положение показать"}], "examples": [{"av": "Щиб лъалеб гьалъул цо сабаб батила. ХӀал лъазе тоге, ХӀасан,— ан абулеб букӏана гьес жиндаго.", "ru": "Безвыходного положения нет. Не подавай виду, Гасан,— говорил он себе.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 344}
{"phrase": "ХӀАЛ РЕКЪЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "ладить; найти общий язык", "equiv": "approx", "literal": "состояние налаживать"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛ ХИСИЗЕ", "senses": [{"translation": "измениться в лице", "literal": "состояние изменить"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛ ХЪУБЛЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "за-видовать кому-л.", "literal": "душа загрязнилась"}, {"n": 2, "translation": "тошнить кого-л."}], "examples": [{"av": "Унгоха, бахӏарзал, хӏал хъублъун буго, ХӀажиясул ашбаз бихьаралдаса.", "ru": "Ну и харчевня у Хажиява, От одного вида стало тошно мне.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛ ХЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "испытывать удовольствие; насытиться, насладиться чем-л."}], "examples": [{"av": "Балагьун хӏал хьезе йихьуларей духъ, Рукьбазда цӏаги лъун, цӏуллъун вухӏула.", "ru": "Не могу наслаждаться, не видя тебя. Горю я огнём, огонь в теле моём.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛ ЧУЧИЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "успокоить кого-л.", "literal": "состояние успокоить"}], "examples": [{"av": "Гьудуласул бераца Дун ялагьичӏеб къоялъ, Къварилъараб хӏал дуца", "ru": "Чанги чучизабуна. День, когда я не смотрела Глазами друга. Была с любимым в ссоре. Песня, ты успокаивала меня.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛЧӀАХЪАД", "interjection": true, "senses": [{"translation": "голубчик мой!, душа моя!"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛ ЩВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "надорваться", "literal": "сила сломила"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛАЙ ВАТИЗЕ", "senses": [{"see_also": "хӏалай вахъине", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛАЙ ВАХЪИНЕ", "senses": [{"translation": "прийти на помощь, оказать помощь; идти навстречу кому-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дир кумек хӏажалъани, ХӀалай вахъине ккани...", "ru": "Ёсли нужно будет На помощь прийти...", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 345}
{"phrase": "ХӀАЛАЙ ЛЪУГЬИНЕ", "senses": [{"see_also": "хӏалай вахъине", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛАКАРАБ ИШ", "senses": [{"translation": "срочное (спешное) дело", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ХӀалакараб иш батила, гуребани вачӏинароан,— абурал пикрабаз рахӏат хвезабурав ХӀасаница хӏетӏеги тункун рагьана каву.", "ru": "Наверно, срочное дёло, а то бы не приехал так вдруг,— подумал Гасан беспокойно, и, толкнув ногой, открыл калитку.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛАЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "прощать что-л.", "literal": "дозволенным делать"}], "examples": [{"av": "Дица гьесие хӏалал гьабула дирго би...", "ru": "Я прощаю ему свою кровь...", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛТӀИ БАГӀАРИЗАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "наладить дёло; работать с огоньком", "literal": "работу накалить"}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛТӀИ БАТАРАЛЪУВ ХӀАЛТӀЕ, КВЕН БАТАРАЛЪУВ КВАНАЙ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Работай где работа, ешь где еда."}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛТӀИ ЛЪИКӀАБ ХЕХДАРИЧӀЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Хороша работа, которая делается неспеша."}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛТӀАРАСДА ЛЪАЛА ХИНКӀАЗУЛ ТӀАГӀАМ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто трудится, тот знает цену труда своего."}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛТӀУДА КВЕР БАЗЕ", "senses": [{"translation": "начинать работу; сделать первые шаги", "literal": "руку на работу положить"}], "examples": [{"av": "— ГӀемералго эргъон щиб гьабилеб, хӏалтӏуда квер базе буго,— ян абуна Саратица ва босун гӏащтӏигун тӏоцее ана муцӏи бугеб рахъалдехун.", "ru": "— Что много раздумывать, начнём работать,— сказала Сарат и пёрвой отправилась в сторону, где виднёлся тростник.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛТӀУДА КВЕР РЕКӀАРАВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "трудолюбивый", "literal": "к работе руку приклеивший"}], "examples": [{"av": "ХӀалтӏуда кверги рекӏарай, квание махщелги тӏокӏай, цӏикӏкӏаразул адаб-хъатирг ккурай яс йиго.", "ru": "Эта девушка и трудолюбивая, и мастерица готовить, и старших уважает.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 346}
{"phrase": "ХӀАЛТӀУДА РЕКЪАРАБИЛА БУКӀУНЕБ МУХЬ", "senses": [{"translation": "йогов. Каков труд, такова и оплата."}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАЛТӀУДАСА РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "уволить с работы", "literal": "сбросить"}], "examples": [{"av": "Берцинго абун инчӏелъул хӏалтӏудаса рехана гьес шеф-повар.", "ru": "Он уволил с работы шеф-повара.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАЛ-ХӀУКМУ ЦӀЕХЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "узнать про что л., расспрашивать", "literal": "про житьё-бытьё"}], "examples": [{"av": "Аммаха, бандабаз ккурал росабалъе разведкаялъ ун, гьениб бугеб хӏал-хӏукму цӏехезе, хӏиллаби ургъизе мадар гьабулаан гьес.", "ru": "Он ходил в разведку в сёла, занятые бандитами, узнавал про положение там, выдумывал всякие хитрости.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАМА ГӀАДИН ХӀАЛТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "работать не покладая рук, работать как вол", "equiv": "approx", "literal": "как осёл"}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАМАБАГЬАДУРЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "проявить безрассудное геройство", "literal": "ослиное"}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАМАГИ КЪВАРИГӀУН, КЪАДРУГИ БОКЬУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "гнаться за двумя зайцами", "literal": "и осёл нужен и авторитет"}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАМИДА КЕЧӀ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "разбираться как свинья в апельсинах", "equiv": "approx", "literal": "как осёл в стихах"}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАМИДА КӀЕРТ ГӀАДИН БИХЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть высокого мнения о себе", "literal": "[видеть] как осёл ослёнка"}], "examples": [{"av": "Жидерго гьаваги гьагаб чӏухӏиги ХӀамида кӏерт гӏадин бихьула гьезда.", "ru": "Со своей гордостью и глупым чванством Высокого мнения о себе они.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАМИЛ БЕТӀЕР ГӀАНАСЕБ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "маленький, небольшой", "literal": "величиной с голову осла"}], "examples": [{"av": "Бихьулищ, мугӏрузда рекӏараб хӏамил бетӏер гӏанасеб Бакъдаб росдал цӏар эсесералдаго лъан буго Сайдулагь сабалъун...", "ru": "Видишь, такой небольшой аул, как Бакдаб, прославился на весь Союз благодаря Сайдуллё...", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 347}
{"phrase": "ХӀАМИЛ РАЧӀАЛЪ ЧАРГЪЕДО ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "повезти; счастье привалило", "equiv": "approx", "literal": "ослиным хвостом поймать сороку"}], "examples": [{"av": "ХӀамил рачӏалъ гурищ чаргъедо кколеб, Щиб лъалеб, цосина та лих Ӏ кьелеб дуй.", "ru": "Быть может, и тебе повезёт. Кто знает, вдруг привалит счастье.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 348}
{"phrase": "ХӀАНИЛЪАН РАС ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "легко, плавно; как по маслу", "equiv": "approx", "literal": "как из сыра [вытаскивать] волосок"}], "examples": [{"av": "ГӀадатго бачӏунеб букӏинчӏо, хӏанилъан рас гӏадин росулаго хӏатӏалгун, кьурдулеб букӏана баркаман, борхун ккураб бетӏерги рахъ-рахъалде кӏичӏизабу-лаго... Ияхӏ, музыкаялде ругьунаб чу батила.", "ru": "Он шёл необычным шагом, легко, как бы танцуя, гордо подняв свою красивую голову... Да, конь, наверно, приучен к музыке.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 348}
{"phrase": "ХӀАНЧӀУН РЕХУН ТЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "оставить без внимания; махнуть рукой", "literal": "оставить, откусив"}], "examples": [{"av": "Маян кьолеб хӏурият хӏанчӏун рехун тезе рес гьечӏо нилъер.", "ru": "Мы не можем махнуть рукой на завоёванную для нас свободу.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Салатавалъул партизанал"}], "page": 348}
{"phrase": "ХӀ АРАК АТ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "прилагать усилия; стараться", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дуцаго, хӏаракат бахъе, ГӀатӏимат, тӏабигӏаталъул мацӏ лъазабизе.", "ru": "Ты сама старайся, Патимат, понять язык природы.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 348}
{"phrase": "ХӀАРИМ КЪАЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "наложить запрёт (на общественный сенокос)"}], "page": 348}
{"phrase": "ХӀАРП АБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "знать что-л.", "literal": "сказать букву"}], "examples": [{"av": "ТӀаде нилъ ахӏданиги, ХӀарп абизе лъаларо.", "ru": "Сколько бы мы ни кричали, Они не смогут ничего сказать.", "author": "ХӀ. ХӀабибов", "source": "Недегьаб гьими"}], "page": 348}
{"phrase": "ХӀАРЩ БАГЪАРИЗЕ", "senses": [{"translation": "мутить воду", "equiv": "approx", "literal": "грязь перемешивать"}], "page": 349}
{"phrase": "ХӀАРЩ БАХИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "осквернить что-л., очернить, оскорбить кого-л.; смешать с грязью", "equiv": "approx", "literal": "грязью мазать"}], "examples": [{"av": "Гуро! Шив магӏарул яхӏ бугев чияс ХӀарщ бахине тараб нужер цӏаралда?", "ru": "Нет! Разве честный горец Позволит имя ваше очернить?", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 349}
{"phrase": "ХӀАРЩУЛЪ МЕРХЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "втоптать в грязь, унизить, оскорбить кого-л.; смешать с грязью", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Нагӏана хӏалалав хӏарщулъ мерхьине, Баркала рекъарав каранде къазе.", "ru": "Достойного проклятья втоптать в грязь, Достойного похвалы обнять.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 349}
{"phrase": "ХӀАРЩУЛЪ ТӀИЛ КЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заниматься пре-досудительным делом", "literal": "палкой ударить по грязи"}], "examples": [{"av": "ХӀарщулъ тӏил кьабурал балагьунги тун, Мунагь гьечӏел лагъзал гъоркье рехана.", "ru": "Оставив в покое тех, кто был замешан в этом, Безвинных рабов обвинили во всём.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 349}
{"phrase": "ХӀАРЩУЛЪ ТӀИЛ КЬАБУНИ, ТӀИРИ НИЛЪЕДЕГО ЩОЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Ударишь палкой по грязи — брызги нас же коснутся. Не рой другому яму, сам в неё попадёшь."}], "page": 349}
{"phrase": "ХӀАРЩУЛЪЕ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "исчезнуть, рухнуть", "literal": "в грязь попасть"}], "examples": [{"av": "Гьанже ккун хадусеб гӏумруялъул магӏна гьаб ахӏи-хӏуралъулъ бигъа-билъун анин, анищалги хьулал-ги хӏарщулъе кканин ва кинабго, кинабго хванилан,— хиял гьабулеб букӏана гьес.", "ru": "С этого дня жизнь превратилась в супщи ад, все мой мечты рухнули, всё погибло,— подумал он.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 349}
{"phrase": "ХӀАСИЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "подвести итог", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "разобраться в чём-л."}], "examples": [{"av": "Гьезул киназулго хӏасилал гьаризе лъугьани, я заман гӏеларо, я сабру гӏеларо.", "ru": "Чтоб во всех них разобраться, не хватит ни времени, ни терпения.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 350}
{"phrase": "ХӀАСРАТАЛЪУЛ БУХӀИ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "страсть, огонь страсти", "literal": "жар"}], "examples": [{"av": "ТӀерхьун унеб буго бакъул хӏинцаб хӏор, ХӀасраталъул бухӏи цадахъги босун.", "ru": "Медленно гаснет солнца шар. Унося с собой страсти огонь.", "author": "Ш. Мухӏамадов", "source": "Инсухълъи"}], "page": 350}
{"phrase": "ХӀАТӀАЗДА ГЪОРКЬ РАКЬ ХЬВАДИЗЕ", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "земля под ногами ходит"}], "examples": [{"av": "Сверухъ гӏасиял сасал руго. ХӀатӏазда гъоркь ракь хьвадизе лъугьана, нижерги къоял лъугӏанин ккана.", "ru": "Вокруг слышны ужасные звуки. Земля под ногами ходит, кажется, и нам пришёл конец.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 350}
{"phrase": "ХӀАТӀАЗДА ГЪОРКЬ ХӀАЛАКАРАБ ЦӀА БАКИЗЕ", "senses": [{"translation": "земля под ногами горит"}], "examples": [{"av": "Дица гъосулги гъолъулги хӏатӏазда гъоркь хӏалакараб цӏа бакила.", "ru": "Я сделаю так, чтобы у них земля горела под ногами.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 350}
{"phrase": "ХӀАТӀАЗДАСА БЕТӀЕРАЛДЕ ЩВЕЗЕГӀАН", "senses": [{"translation": "с ног до головы; до мозга костей", "equiv": "exact"}], "page": 350}
{"phrase": "ХӀАТӀАЗУЛ АГЪАКЬЕ УН ВИЧӀЧӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "хорошо понимать кого-л.; узнать всю подноготную", "equiv": "approx", "literal": "до пяток"}], "examples": [{"av": "ЦӀакъ вичӏчӏула дида мун, вичӏчӏизегицин хӏатӏазул агъакье унӏ", "ru": "Я очень хорошо понимаю тебя, понимаю всю суть.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 350}
{"phrase": "ХӀАТӀИКЬ ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"translation": "унижать, подвергать унижениям; насмехаться; поднимать на смех"}], "examples": [{"av": "Мискинлъи-пакъирлъи хӏатӏикьги тӏамун, ХӀал бугехъ букӏана некӏо балагьи.", "ru": "Унижали бедных и нищих в прошлом, И власть у сильных была.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 350}
{"phrase": "ХӀАТӀИКЬЕ ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "оказаться под башмаком", "equiv": "approx", "literal": "под ноги попасть"}], "page": 351}
{"phrase": "ХӀЕЖ БОРХИЗЕ", "senses": [{"translation": "совершить паломничество, хадж", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьев вегараб рукъалда цебесан бугеб нухдасанин абуни унел ва унел руго хӏеж борхизе хӏасратаб Мак-каялде сапаралъ рахъарал.", "ru": "Прямо перед его окнами шли и шли люди, совершающие паломничество в Мекку.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 351}
{"phrase": "ХӀЕЛЕКО ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заносчиво, гордо; знай наших!", "literal": "как петух"}], "page": 351}
{"phrase": "ХӀЕЛИ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "угождать, подхалимничать, льстить; вилять хвостом перед кем-л., лизать пятки кому-л."}], "examples": [{"av": "Щайгурелъул цояз ракӏ-ракӏалъго, кӏиабилез, бахӏарасул гӏагаразениги цо дагьа-макьабниги хӏели гьабизе ккелилан ккун, тӏагъур бахъун буссин гьабулаан, гьезие чӏагӏдал гӏартил.", "ru": "Потому некоторые от души, нёкоторые, чтоб уго-дить родственникам жениха, снимая папаху, уступали подносившим бузу в кувшинах свою долю.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 351}
{"phrase": "ХӀЕЛКИЛ ГӀАМАЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "задиристый характер", "literal": "петушиный"}], "examples": [{"av": "ГӀолохъабаз абулаан анкьида жанив цо нухалъ вухичӏони хӏелкил гӏамал гьас толарилан.", "ru": "Парни говорили, что если его хоть раз в неделю не проучить, то он не изменит свой задиристый характер.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 351}
{"phrase": "ХӀЕЛХӀЕЛ ЧИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "подлиза, подхалим, льстец", "literal": "человек лести"}], "examples": [{"av": "Гьале хӏелхӏел чагӏи, гьезул кӏал бухе, КӀал чӏвараб кверги ккун, гьелда къочулел.", "ru": "Вот подхалимы: бей их по губам, Они ж целуют руку, их побившую.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 351}
{"phrase": "ХӀЕТӀ БАЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "ставить подножку; становиться на дороге (на пути)", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ЦӀиялъ басриялда балеб хӏетӏ бихьун, ХӀикмалъун ракьалъухъ дун валагьана.", "ru": "Видя, как новое преграждает путь старому, С удивлением я на землю посмотрел.", "author": "Адалло", "source": "Нилъ рукӏанищан гьикъани"}], "page": 352}
{"phrase": "ХӀЕТӀ БУХЬИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "соревноваться с кем-л.", "literal": "ногу связать"}, {"n": 2, "translation": "спорить с кем-л."}], "examples": [{"av": "— Гьазулгун хӏетӏ бухьинегӏан, хӏохь къотӏун чӏунго лъикӏан,— рукӏунаан цӏодорал чагӏи.", "ru": "— Чем спорить с ними, лучше сидеть молча,— говорили умные люди.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 352}
{"phrase": "ХӀЕТӀ ХЕХ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "торопиться", "literal": "заставить ногу поспешить"}], "examples": [{"av": "ЦӀакъ хехго чӏвала гьезда гьалъул махӏ,— ан ракӏалдеги ккун, Хасбулатица хьибилалдехун лъураб туманкӏ кодобе босана, рукӏарабго бакӏалда дурнабиги лъун, гъоркьан тӏаде, цӏумал данделъараб рахъалдехун валагьун хӏетӏ хех гьабуна.", "ru": "Они очень быстро чувствуют запах,— подумал Хасбулат; взяв ружьё и положив бинокль на землю, он стал быстро подниматься наверх в сторону, где находились орлы.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 352}
{"phrase": "ХӀЕТӀЕ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сделать шаг, сдвинуться с места", "literal": "ногу взять"}], "examples": [{"av": "ХӀетӏе бахъизе дида кӏолеб букӏинчӏо.", "ru": "Я не мог сдвинуться с места.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 352}
{"phrase": "ХӀЕТӀЕ ЛЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "входить, вступать", "literal": "ногу поставить"}], "examples": [{"av": "Гьадинаб гуродай доб ихх букӏараб, Хвел гьечӏолъиялде гьез хӏетӏе лъураб?", "ru": "Такой же, наверно, была та весна. Когда вошли они в бессмертие?", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 352}
{"phrase": "ХӀЕТӀЕ ТАРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поскользнуться, ошибиться", "literal": "нога сбилась"}], "examples": [{"av": "Нагагь хӏетӏе тарани, хъущтӏани гьай лъица хвасар гьайилей, кумекалъе щал рачӏинел?", "ru": "Ёсли вдруг она ошибётся, кто её спасёт, кто придёт на помощь?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 352}
{"phrase": "ХӀЕТӀЕ ЦЕБЕ ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "поставить подножку; ставить палки в колёса", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Налъаби ракӏаризе дун лъугьараб мехалъ, цебе хӏетӏе щайха кколеб?", "ru": "— Когда я начал собирать долги, зачем ставить мне палки в колёса?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 353}
{"phrase": "ХӀЕХЬМАХӀАВ ЧИ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"n": 1, "translation": "тяжёлый на подъём", "equiv": "approx", "literal": "человек, подобный пню"}, {"n": 2, "translation": "тупой, глупый"}], "examples": [{"av": "Гьевги цӏакъ хӏехьмахӏав чи вугин ккола.", "ru": "Он тоже, кажется, человек недалёкий.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Икъбал"}], "page": 353}
{"phrase": "ХӀИКМАТ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "очаровать, удивить; брать за душу (за сердце)", "equiv": "approx", "literal": "делать изумлённым"}], "examples": [{"av": "Амма кӏодо гьечӏо, кӏодо хун йиго, Гьей хӏикмат гьайизе дун кватӏун ккана.", "ru": "Но бабушки нет, умерла она. Её удивить я опоздал.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 353}
{"phrase": "ХӀИЛЛА РЕКӀКӀАЛЪ МУГЪ БАРАБ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "нечестный; без зазрения совести", "equiv": "approx", "literal": "обман спиной подпе-рёвший"}], "page": 353}
{"phrase": "ХӀИЛЛАЯЛЪУЛ КӀИЧӀ РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "дёлать что-л. исподтишка, втихаря; обводить вокруг пальца", "literal": "петлю вероломства кинуть"}], "examples": [{"av": "КӀалъай букӏинчӏо хӏинкъи кьолеб. Букӏана хӏеренаб, хӏиллаялъул кӏичӏ рехулеб...", "ru": "В разговоре угрозы не было. Наоборот, всё дёла-лось осторожно, исподтишка...", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 353}
{"phrase": "ХӀИНКЪАБИ КЬЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пугать кого-л., угрожать кому-л.", "literal": "угрозы давать"}], "examples": [{"av": "Казбекие хӏинкъаби кьезе лъугьана ГӀабдулкъадир.", "ru": "Абдулкадыр угрожал Казбеку.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Къисаби ва хабарал"}], "page": 353}
{"phrase": "ХӀИНКЪАРАВ ЧИ КЪОЙИЛ ХОЛЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Трус умирает каждый день."}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀИНКЪАРАСЕ ХӀАЛХЬИ ГЬЕЧӀЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Трусу нет покоя"}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀИНКЪАРАСУЛ ХӀЕТӀ ХЕХАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "У труса ноги быстрые."}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀИНКЪИГУН ДАНДЕ ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"translation": "встретиться с опасностью", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Макьу, рахӏат кӏочон хӏадурав вуго, ХӀинкъигун данд чӏвазе, гьебгун данд хвезе.", "ru": "Готов я, забыв сон и покой, Встретиться с опасностью, бороться с ней.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀИНКЪУЦА ХВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "умирать от страха", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ХӀинкъуца холел гьел гьасда сверун гурулел рукӏана.", "ru": "Напуганные до смерти, они собрались около него.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀОР БУКӀАРАЛЪУБ, ХӀАРИ КАМУЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Там, где было озеро, песок всегда найдётся."}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀОРАБ РАГӀИ", "senses": [{"translation": "пустые слова", "equiv": "approx", "literal": "бесплодное слово"}], "examples": [{"av": "Бихьулеб букӏахъе, дуца кьураб рагӏи хӏораб букӏун буго.", "ru": "Как видно, всё, что ты говорил, оказалось пустыми словами.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Квартӏил кӏутӏи"}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀОХЬ КЪОТӀУН", "senses": [{"translation": "молча; затайв дыхание", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Гьез тушбабазде бугеб ццин ва жидерго ургъел хӏохь къотӏун хӏалтӏудехун бикьулеб бугилан кколаан.", "ru": "Казалось, что свою ненависть к врагам и душевную боль они притупляют работой.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀОХЬЕЛ УГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "вздыхать по ком~л."}], "examples": [{"av": "Баккараб моцӏролгӏан цӏар бугел лугбахъ ЦӀерлъун рухӏ биараб хӏохьел угьизин.", "ru": "По девушке, что подобна луне, Вздыхаю я с тоскою в душе.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀУКМУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "принять решение, решить"}], "examples": [{"av": "Гьелъ хӏукму гьабуна гьелдаса пайда босизе.", "ru": "Она решила воспользоваться этим.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 354}
{"phrase": "ХӀУКМУ-ХӀАЛ БИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "изложить суть дела", "literal": "суть рассказать"}], "examples": [{"av": "ХӀасратго урхъарав Ильич вихьизе, Жидерго хӏукму-хӏал гьесда бицине...", "ru": "Чтоб увидеть дорогого Ильича, Рассказать ему о своих делах...", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУНСУН БАЛАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "смотреть с укором, косо"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУР ККЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "долго не применять; быльём поросло", "literal": "пыль осела"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУР КӀУТӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "намылить холку, шею кому-л., задать взбучку", "equiv": "approx", "literal": "пыль встряхнуть"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУР ХЪВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "осквернить что-л., очернить кого-л.", "literal": "пылью коснуться"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУРИГАТ БАХЪИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "завоевать свободу", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ХӀуригат бахъанилан Хабар бачӏана тӏаде.", "ru": "Вскоре весть пришла: Свобода завоёвана.", "author": "Адалло", "source": "Годекӏан"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУРЛЪУН ЩУЩАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "разбежаться в страхе; только пятки засверкали", "equiv": "approx", "literal": "как пыль разлететься"}], "examples": [{"av": "Ракӏалде кколаан гьабсагӏаталда Гьесул хӏасратаб чу хӏинчӏлъун боржинин, Хъахӏаб тӏагъиялда гьес квер лъурабго, Киналго тушбаби хӏурлъун щущалин.", "ru": "Казалось, что вот сейчас Конь его птицей взовьётся, И только он саблю достанет, Враги разбегутся от страха.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУРМАТ ХВЕЗЕ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "подорвать чей-л. авторитет", "literal": "испортить"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУРМАТ ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"translation": "беречь чей-л. авторитет", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Нахъе кколезе кумек гьаби, предприятиялъул маркаялъул хӏурмат цӏунизе гӏоло къеркьей Рашидие лъугьун буго кибниги хъвай-хъвагӏай гьабичӏеб за-конлъун.", "ru": "Помогать отстающим, высоко держать марку предприятия, беречь его авторитет — для Рашида является неписаным законом.", "author": "ГӀ. М. ГӀалиев", "source": "Дир захӏмат — дир талихӏ"}], "page": 355}
{"phrase": "ХӀУРУДАХЪ РИХХУН", "senses": [{"translation": "врассыпную", "literal": "в пыль рассыпавшись"}], "examples": [{"av": "Рагьдухъан гьунарей гьоболги ячӏун, Анин лъимал хӏинкъун, хӏурудахъ риххун.", "ru": "Как увидели гостью, что в дверь не влезала, Врассыпную кинулись дети.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 356}
{"phrase": "ХӀУРУДАХЪ РИЧЧАЗЕ", "senses": [{"translation": "пустить по ветру", "equiv": "exact", "literal": "в пыль"}], "examples": [{"av": "Цере рукӏарал дур гьу пара лги, гьороца хӏули гӏадин, хӏурудахъ риччана асирлъиялъ.", "ru": "Твой плен перечеркнул все твой былые заслуги.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 356}
{"phrase": "ХӀУХЬ БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "передохнуть, отдохнуть; перевести дух", "equiv": "approx"}], "page": 356}
{"phrase": "ХӀУХЬ КЪОТӀИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "исчезнуть; не давать о себе знать", "literal": "дыхание прекратить"}, {"n": 2, "translation": "не иметь вестей о ком-л. ц"}], "page": 356}
{"phrase": "ЦА БИХЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "улыбаться", "literal": "зуб показать"}], "page": 356}
{"phrase": "ЦА БИХЬУН КӀАЛЪАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "проявлять радушие", "literal": "разговаривать, показывая зубы"}, {"n": 2, "translation": "льстить кому-л."}], "page": 356}
{"phrase": "ЦА ТАРАЛЪ МЕГӀЕР ТОЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Что от зубов ушло, уйдёт и за гору."}], "examples": [{"av": "Халид чӏваялъул хабар эбел-инсуца лъиданиги бицинарилан таниги, поч босулей чӏужуялдасан, «ца таралъ мегӏер толин»- абухъего, загьирлъун руччабазда, ясазда гьоркьоб цоцахъе кьолеб букӏана росулъ.", "ru": "Хотя родители Халида не хотели говорить о его смерти, но от почтальонши слух распространился моментально; женщины и девушки передавали весть друг другу.", "author": "М. Абакар", "source": "Эбел"}], "page": 356}
{"phrase": "ЦАБИ РУКЪУН", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "стиснув зубы, скрепя сердце", "equiv": "approx"}], "page": 357}
{"phrase": "ЦАБИ ЧАРХИДА ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "точить зубы; иметь зуб на кого-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Цаби чархида ккве, эмехвад, халкъалъул буголъи чӏамизе,— ян ахӏана цояс.", "ru": "— Точите зубы, чтоб сожрать народное добро,— закричал один из них.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 357}
{"phrase": "ЦАГЪУР РОЛЪУЛ ЦӀЕЯВӀ", "senses": [{"translation": "пусть удача сопутствует тебе всегда!", "literal": "чтоб амбар твой наполнился пше-ницей!"}], "page": 357}
{"phrase": "ЦАРАЙ ЧӀУЖУ ЯЧИН", "senses": [{"translation": "грибной дождь", "literal": "лисья свадьба"}], "examples": [{"av": "Бухӏараб бакъул къоялъ, ХӀеренго балеб цӏадулъ, Царай чӏужу ячуней Вечералда рукӏана.", "ru": "Дождь и солнце среди лёта — А в народе говорят: «Лисья свадьба в этот день».", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 357}
{"phrase": "ЦАР АЛ МАХӀ БУГЕВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "хитрый, ловкий", "literal": "имеющий запах лисы"}], "page": 357}
{"phrase": "ЦАРАЛАБ ХӀАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "лицемерить, льстить кому-л.", "literal": "по-лисьи играть"}], "examples": [{"av": "ХӀилладулъ руцарал Цо-цояз гӏадин, Царалаб хӏазе дун ХӀадурав гьечӏо.", "ru": "Лицемерить, как те. Что поднаторели на хитростях, Я не привык.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 357}
{"phrase": "ЦЕБЕ ХӀЕТӀЕ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "ставить подножку, преградить дорогу; ставить рогатки кому-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Таманал сонаца гьелъ дир росулъе, Ракъиялда цебе хӏетӏ лъун букӏана.", "ru": "В те трудные годы дорогу голоду Смело преградила она.", "author": "ГӀ. Даганов", "source": "Хъахӏилаб расалъи"}], "page": 357}
{"phrase": "ЦЕБЕХЪАНЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "руководить; вести за собой", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Шибдайха ккела, Аминат, гьал кьварарал къояз росдае цебехъанлъи гьабизе гьунар гӏеладай Гуна-шиласул? — ан махсародего гӏадин цӏехана гьелда райкомалъул секретарь Муртазагӏалица.", "ru": "— Ну что, Аминат, хватит ли умения у Гунаши-лава в это трудное время повести за собой односельчан? — как бы в шутку спросил её секретарь райкома Муртазаали.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 358}
{"phrase": "ЦЕВЕ ЧӀЕЗАВИЗЕ", "senses": [{"translation": "мысленно представить кого-л.; стоять перед глазами", "literal": "заставить стоять перед собой"}], "examples": [{"av": "Гьеле гьев чи вукӏана Иван Николаевичас бицухъе, дица пикрабазулъ дидаго цеве чӏезавулев, дица валагьулев, ахир-къадги къоги бихьун, дида ватарав дов Мухӏамад, гӏадатияв гурев Мухӏамад.", "ru": "Я себе представлял этого человека по рассказу Ивана Николаевича, человека, которого я так долго искал и наконец нашёл, это тот самый Магомед, уникальный Магомед.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 358}
{"phrase": "ЦЕВЕСА ТӀАГӀИНЕ", "senses": [{"translation": "скрыться из глаз, исчезнуть; [и] след простыл"}], "page": 358}
{"phrase": "ЦЕР ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "хитро; скрытно", "literal": "как лиса"}], "page": 358}
{"phrase": "ЦИДУЛ КУТАКАЛДАСА ЦАРАЛ ХӀИЛЛА БЕРГЬАРАБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Хитрость лисы победила силу медведя."}], "page": 358}
{"phrase": "ЦИДУЛГУН ГЕНИ КВАНАЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "взяться за опасное дело; играть (шутить) с огнём", "equiv": "approx", "literal": "есть груши с медведем"}], "examples": [{"av": "Лъиеха бокьилеб цидулгун гени кваназе? Мазгару-лас гьел гъурун ралаан, рахчун чӏечӏелани.", "ru": "Кто захочет играть с огнём? Мазгарулав уничтожил бы их, если бы они не спрятались заблаговременно.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 358}
{"phrase": "ЦИДУЛГУН ДАР АН ДАНД БАЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "взяться за опасное дело; играть с огнём", "literal": "с медведем торговать"}], "examples": [{"av": "Къо-ас бугел эбел-инсул цого жо,", "ru": "Цилгун даран данд базейищ дур хиял? Возьмёшься ли за опасное дело, Единственный сын богачей?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 358}
{"phrase": "ЦИН ВИХЬУН ЧИ ЛЪАЛАРЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Человека не узнаешь с первого взгляда."}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО БЕТӀЕРАЛДА ЛЪИКӀ ЛЪАЛА — КӀИГО БЕТӀЕРАЛДА ДАГЬАБГИ ЛЪИКӀ ЛЪАЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Одна го лова хорошо, а две лучше."}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО ГАЛИ БАХЪУГЕ", "interjection": true, "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "ни шагу!"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО ГЬЕКЪАРАС КӀИГО ГЬЕКЪОЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Кто пьёт однажды, выпьет дважды. Лиха беда — начало.", "equiv": "approx"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО ИНСУЛ ВАХӀИД", "senses": [{"translation": "ни одна душа"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО КВЕРАЛЪ КӀИГО ХЪАРПУЗ ККВЕЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "погнаться за двумя зайцами", "equiv": "approx", "literal": "в одной руке два арбуза держать"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО ККВЕ, ЦЕР ККВЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Лови одно, но лови лису. Лучше меньше, да лучше."}], "examples": [{"av": "— Цо ккве, цер кквеян абун буго, Нухӏи. Дие цохӏо кьералъул гурони рокьичӏоха,— ян велъана Сайбулагь.", "ru": "— Говорят, лучше меньше, да лучше, Нухи. Мне тоже по душе только [вещи] одного цвета,— рассмеялся Сайбула.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО КӀАЛДИСАН КӀАЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "отстаивать одно мнение; сговориться", "literal": "как одним ртом говорить"}], "examples": [{"av": "— КӀиялго цохӏо кӏалдисан кӏалъалел ругин,— абун ракӏги хун яхъун ана Шабаги.", "ru": "— Оба сговорились,— обиделась и ушла Ша-баги.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО КӀАНЦӀУЛ МАНЗИЛАЛЪ", "senses": [{"translation": "в двух шагах, рукой подать", "equiv": "approx", "literal": "на расстоянии одного прыжка"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО ЛАХӀЗАТАЛЬ", "senses": [{"translation": "сию минуту; в [один] миг, в мгновение ока"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО ПАРАЯЛЪ", "senses": [{"translation": "йа какой-то миг, на минуту"}], "examples": [{"av": "Цо параялъ жиндирго пикраби ракӏарулев гӏадин, гьев дове рикӏкӏаде ва валагьана жиндирго къагӏидаялъ гӏодове виччан гӏурдал цӏутӏел ккараб бакӏалда гӏодов чӏолаго, къиса бицине лъугьана.", "ru": "На какой-то миг он замолчал, как бы сосредоточиваясь, посмотрел вдаль, а потом медленно, усевшись на землю, начал рассказ.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 359}
{"phrase": "ЦО РАГӀИ ГӀОЛАРЕСЕ, НУСГО РАГӀИГИ ГӀОЛАРЕБ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Кто не понимает одного слова, тот не поймёт и ста слов."}], "page": 360}
{"phrase": "ЦО ЧИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "все вместе", "literal": "как один человек"}], "examples": [{"av": "Цо ЧИ гӏадин киналго, Рахъун кӏкӏалахъе ана.", "ru": "Все как один В сторону ущелья ушли.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "ЧӀикӏаб къварилъиялъул къиса"}], "page": 360}
{"phrase": "ЦО ЧИЯСУЛ БО ГӀОЛАРО, ЦО ГЬЕЦӀОЛ СИ ГӀОЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Из одного человека войска не будет, из одного камня башни не будет. Один в поле не воин"}], "page": 360}
{"phrase": "ЦОХӀО КИЛИЩ КЪОТӀАНИ, КИНАБГО ЧЕРХАЛДА УНТУЛА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Если отрезать один палец, больно всему телу."}], "page": 360}
{"phrase": "ЦОЦАЗДЕ ТӀАДЕ ГЬУСИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "сталкивать лбами", "literal": "натравлять друг на друга"}], "page": 360}
{"phrase": "ЦО ЦОККУН ТӀИНКӀУЛЕБ ЛЪЕЛ КЪАТӀРАЯЛЪГИ КЪЕЧ ХЬВАЛЕБИЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "И каплей по капле можно жажду утолить. И капля точит камень.", "equiv": "approx"}], "page": 360}
{"phrase": "ЦО-ЦОНИГИ ГӀАЙИБ ХАНАСУЛ ЯСАЛДАГИ ККОЛЕБ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "И дочь хана может провиниться. И на солнце есть пятна."}], "page": 360}
{"phrase": "ЦОЯБ БИХЬИЧӀОГО ЦОЯБ ЛЪАЛАРЕБ", "senses": [{"translation": "ггогов. Не видя одного, не узнаешь другого."}], "page": 360}
{"phrase": "ЦОЯБ БОХ ХАБАЛЪЕ БОРТАРАВ", "senses": [{"see_also": "хабалъе бох бортарав", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 360}
{"phrase": "ЦЦИДАЛ КАРАЧЕЛ", "senses": [{"translation": "волна гнева"}], "examples": [{"av": "Гьесул рекӏелъ паркъана рахӏатхвейги, хӏинкъиги жубараб асар. Амма гьеб гъоркь къинабуна, тӏаде гьулчун бачӏараб ццидал карачелалъ.", "ru": "В его душе появилось чувство беспокойства и страха. Но в тот же миг нахлынувшая волна негодования всё заглушила.", "author": "ГӀ. Качалов", "source": "Нух бикьулеб бакӏалда"}], "page": 360}
{"phrase": "ЦЦИДАЛ КЪВАЧӀА ЧӀЕХЬЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "рассердиться; лезть в бутылку", "equiv": "approx", "literal": "мешок гнева излить"}], "examples": [{"av": "Гьав вуго мугӏрул вехь, дунял бихьарав,— Ццидал къвачӏа хехго чӏехьоларо гьас.", "ru": "Он старый чабан, повидавший жизнь,— Его нелегко рассердить.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 361}
{"phrase": "ЦЦИДАЛ КӀАЛ -", "senses": [{"translation": "злой язык"}], "page": 361}
{"phrase": "ЦЦИДАЦА ГЪАНКЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "кипеть от злости", "equiv": "approx", "literal": "гнев душит"}], "examples": [{"av": "Ццидаца гъанкъулаго рокъове щварав Хизрица имгӏаласда бицана гьеб къоялъ жидерго хӏакъалъулъ дов къокъвицатав гӏолохъанчияс абурал рагӏабазул хӏакъикъат.", "ru": "Хизри вернулся домой, кипя от злости, и пересказал дяде всё, что сказал о них толстяк.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 361}
{"phrase": "ЦЦИН БАХЬУН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "недовольно, злобно", "literal": "с на-хльшувшей злобой"}], "examples": [{"av": "Гьеб мехалда гьелъ щибго жо бицинчӏо, гӏицӏго ЦЦИН бахъун абуна: «Йитӏе, цинги бихьилин».", "ru": "Она ничего не рассказала, лишь со злостью промолвила: «Отправьте, потом посмотрим».", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 361}
{"phrase": "ЦЦИН БЕЦӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "срывать зло на ком-л.; мстить кому-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Киехун йихьаниги Париханилъ тенколей, гьелда ЦЦИН бецӏизе щвелародаян, щиб-щибниги багьана бату-лей йикӏунаан Жамилат.", "ru": "Где бы ни встречалась с Парихан, Жамилат старалась задёть её, сорвать своё зло на ней.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 361}
{"phrase": "ЦЦИН БУССИНЕ", "senses": [{"translation": "успокоиться; взять себя в руки", "literal": "гнев отошёл"}], "examples": [{"av": "«ХӀал бергьарал бугъби» сверизе кӏведал,", "ru": "Ццин буссун батила адъютантасул. Как только сумели утихомирить чбуйных быков», Успокоился, видно, и адъютант.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 361}
{"phrase": "ЦЦИН КЪУЛЧӀЕ, КЪУРАСДА ТӀАСА ЛЪУГЬА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Подави гнев, прости провинившегося."}], "page": 362}
{"phrase": "ЦЦИН КЪУЛЧӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "подавить гнев; взять себя в руки", "equiv": "approx", "literal": "проглотить"}], "examples": [{"av": "Гьесул берал цӏацӏан рачӏун чӏахӏалъана, цӏадул цӏуна. Амма гьес ццин къулчӏизе жигар бахъана.", "ru": "Он покраснел, глаза налились кровью. Но он подави л свой гнев.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 362}
{"phrase": "ЦЦИН ЧУЧИЗЕ", "senses": [{"translation": "успокоить кого-л., поднять настроение", "literal": "гнев ослабить"}], "examples": [{"av": "Цинги къокъабго хӏалхьиялдаса хадуб Мансурил ЦЦИН чучизе махсара гьабуна.", "ru": "Затем немного отдохнули, посмеялись, пошутили, чтоб поднять Мансуру настроение.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 362}
{"phrase": "ЦӀА БАКАРАЛ РАКӀАЛ", "senses": [{"translation": "беспокойные, отважные сердца", "literal": "огненные"}], "examples": [{"av": "Пиридул цӏаяз гӏадин,— ЦӀа бакарал ракӏаца", "ru": "Рорхана хвалчен, ханжар. Беспокойные и храбрые сердца Меч в руки взяли и двинулись на штурм.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "ЦӀадулал ракӏал"}], "page": 362}
{"phrase": "ЦӀА БАКИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "показать силу, мощь", "literal": "огонь развести"}, {"n": 2, "translation": "уничтожить; стереть с лица земли", "equiv": "approx"}], "page": 362}
{"phrase": "ЦӀА БОРКЬИЗАБУН", "senses": [{"translation": "с огоньком", "literal": "огонь разведя"}], "page": 362}
{"phrase": "ЦӀА БОСИЗЕ ВАЧӀАРАВ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быстро, торопливо; как на пожар (В прошлом, когда спичек было мало, люди обращались друг к другу за огнём, который надо было быстро доставить домой)", "literal": "будто за огнём пришёл"}], "examples": [{"av": "ЦӀа босизе вачӏарав гӏадин ине бегьилищха?", "ru": "Разве можно уходить так быстро?", "author": "М. Шамхалов", "source": "ГӀумруялъул дарсал"}], "page": 362}
{"phrase": "ЦӀА ГЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "предать огню", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "опозорить кого-л.; выставить на позор", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Аставпирулагь! Аставпирулагь! Аллагьасе гӏоло, дир яс, дир вацаздаги росасдаги цӏа гъоге дуца!", "ru": "— О, господи! Ради бога, дочь моя, не позорь ты моего мужа и моих братьев!", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 363}
{"phrase": "ЩА ГЬЕЧӀЕБ КӀКӀУЙ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ложный слух", "literal": "дым без огня"}], "page": 363}
{"phrase": "ЩА ГӀАДИНАВ ГӀОЛОХЪАНЧИ", "senses": [{"translation": "смелый, храбрый парень", "literal": "молодой, огню подобный человек"}], "examples": [{"av": "Пулемётчик вукӏана Даитбегилан Нахъбакӏалдаса цӏа гӏадинав гӏолохъанчи.", "ru": "Пулемётчиком был Даитбёг из Нахбака, смёлый и отчаянный парень.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 363}
{"phrase": "ЩА КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "вдохновить; вдохнуть жизнь"}], "examples": [{"av": "ЦӀорораб ганчӏиде ва металлалде Халкъалъул рекӏелъан цӏаги буго кьун.", "ru": "В холодный камень и металл Сердца людей вдохнули жизнь.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 363}
{"phrase": "ЩА ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "предать огню", "literal": "огонь положить"}, {"n": 2, "translation": "атаковать"}], "examples": [{"av": "ТӀубараб анкьалъ чучичӏо боркьараб рагъул кор. Немцазда цӏа лъолеб букӏана 48-абилеб гӏарадачагӏазул полкалъги.", "ru": "Целую неделю шёл жестокий бой. 48-ой артилле-рийский полк атаковал немцев.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 363}
{"phrase": "ЦӀА СВАРАБ ГЪАНСИТО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как очаг без огня"}], "page": 363}
{"phrase": "ЦӀАГИ ЛЪИМГИ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "как кошка с собакой", "equiv": "approx", "literal": "как вода и пламень"}], "examples": [{"av": "Дир чорхол гӏамалги, гӏишкъудал цӏаги, ЦӀаги ЛЪИМГИ гӏадин гӏагарлъи гурел.", "ru": "Душа моя и страсть Меж собою так схожи. Как вода и пламень.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 363}
{"phrase": "ЦӀАД БАН ЛЪУГӀИДАЛ БУРТИНА БОСУНИЛАН ЖО ККОЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "После дождя бурка не поможет. После драки кулаками не машут.", "equiv": "approx"}], "page": 364}
{"phrase": "ЦӀАДАВ ЛЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "лихорадить кого-л.; температурить", "literal": "в огонь положить"}], "page": 364}
{"phrase": "ЩАДАВЕ ЙНЕ", "senses": [{"translation": "идти на смерть", "literal": "в огонь"}], "examples": [{"av": "Дуе хӏинкъи гьечӏо, хӏасратаб Ватӏан, Мун цӏунун цӏадаве унев вуго вас.", "ru": "Ты в безопасности, Родина моя, За тебя идут на смерть сыновья.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "ХӀасрат"}], "page": 364}
{"phrase": "ЩАДАКЬА ВАХЪУН ГОНГИКЬ ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "из огня да в полымя", "equiv": "approx", "literal": "уйдя из-под дождя, встать под жёлоб"}], "page": 364}
{"phrase": "ЩАДАЛ ХӀАМА", "senses": [{"translation": "улитка", "literal": "дождевой осёл"}], "examples": [{"av": "ЦӀадал хӏамил гӏадал гьелъул гӏундузда, Лъидаго рагӏичӏеб жоги рагӏула. Уши её как улйтки", "ru": ", но Слышат и то, что никто не слышит."}], "page": 364}
{"phrase": "ЦӀАДУЛ КОР ЛЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "разгромить; положить конец чему~л.; разнести в пух и прах", "equiv": "approx", "literal": "огненную печь поставить"}], "examples": [{"av": "Гьаниб гӏандалазул гӏолохъабаца Бецӏал чабхъеназда цӏадул кор лъуна.", "ru": "Андаляльские парни Набегам диким положили конец.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 364}
{"phrase": "ЩАДУЛ УНТИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "тиф", "literal": "огненная болезнь"}], "page": 364}
{"phrase": "ЦӀАДУЛАБ КЕРЕН", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "пламенная душа"}], "page": 364}
{"phrase": "ЩАДУХЪ БАКӀ ГЬЕЧӀЕВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пришелец; изгнанник", "literal": "у огня не имеющий места"}], "page": 364}
{"phrase": "ЦӀАКИЛЪ НАХ ГЬЕЧӀЕВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "бедный, неимущий", "literal": "на шкуре не имеющий жира"}], "page": 364}
{"phrase": "ЦӀАЛИЗЕ КИДАГО КВАТӀУЛАРЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Учиться никогда не поздно."}], "page": 364}
{"phrase": "ЩАЛТУН ВИЧЧИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "промокнуть до нитки", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Чвахун балеб цӏадалъги Щалтун виччулев гьечӏо.", "ru": "Даже под проливным дождём Не промокну я.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 364}
{"phrase": "ЩАМУДЕ ГӀИ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "с жадностью", "literal": "как овцы на соль"}], "page": 365}
{"phrase": "ЦӀАН РУХӀ БАХЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "задушить кого-л.", "literal": "душу вытянуть"}], "page": 365}
{"phrase": "ЩАР АРАВ", "senses": [{"translation": "знаменитый, известный"}], "examples": [{"av": "— ЦӀар арав хирург вуго, эбел, дуда лъаларищ дов, капитан вуго?", "ru": "— Мама, это известный хирург, ты разве не знаешь его, капитана?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 365}
{"phrase": "ЦӀАР АХӀИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "дать имя кому--л., наречь кем-л.", "literal": "имя прокричать"}, {"n": 2, "translation": "делать перекличку"}], "examples": [{"av": "Халкъалъул лебалав вас, Махӏачил цӏар ахӏизе.", "ru": "Храбрый сын народа. Названный в честь Махача.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 365}
{"phrase": "ЩАР БАХЪИДАЛ ХЪУМУР ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "лёгок на помине", "equiv": "approx", "literal": "как волк, которого вспомянули"}], "examples": [{"av": "Доле, цӏар бахъидал хъумур гӏадин, ГӀалихӏма живгоги вачӏунев вуго.", "ru": "Л вот, лёгок на помине, сам Алихма собственной персоной.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 365}
{"phrase": "ЩАР БАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "упомянуть, вспомнить", "literal": "имя упомянуть"}], "examples": [{"av": "Щай дие букӏараб эбел алда гьелъул цӏар бахъизе?", "ru": "Зачем только я сказал матери об этом?", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 365}
{"phrase": "ЩАР БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "завоевать славу, заслужить почести", "literal": "имя взять"}], "page": 365}
{"phrase": "ЩАР ИНЕ", "senses": [{"translation": "прославиться, стать известным", "literal": "имя [повсюду] ходит"}], "examples": [{"av": "Ахӏулаго кечӏгун тӏаде щвана гьаалги. Районалдаго цӏар ун буго гьезул ясазул кечӏ ахӏизе, кьурдизе бугеб гьунаралъул.", "ru": "С песней подошли и гоорцы. Во всём районе славятся их девушки свой ми песнями и танцами.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 365}
{"phrase": "ЦӀАР ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "разводиться; дать развод (Мусульманский развод по тариату — муж троекратным повторением условной фразы: Развожусь с тобой!»; букв. «Я твоё имя бросил!» разводится с женой)"}], "examples": [{"av": "Лъудбузда цӏар ккола нижер хундерил, Хъахӏазде данде ккун мугъ рехун хадуб.", "ru": "Жёны у хунзахцев от мужей уходят, Если струсят те перед врагом.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 365}
{"phrase": "ЦӀАР КЪАНДА ХЪВАЯВ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб ты сгинул!", "literal": "чтоб твоё имя на могильной плитё написали!"}], "examples": [{"av": "Дуниял кьуниги цӏар тӏамуларев, ЦӀар къанда хъвадида хъатӏикь йигей дун.", "ru": "Чтоб сгинул он с лица земли; Мучает меня и себя, не давая развода.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 366}
{"phrase": "ЦӀАР КЬУРДА БАЗЕ", "senses": [{"translation": "прославиться; войти в пословицу", "literal": "имя о скалу ударилось"}], "page": 366}
{"phrase": "ЦӀАР МАӀӀӀГЬУРЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "прославиться, стать популярным", "literal": "имя прославилось"}], "examples": [{"av": "Индиралда маллалъун хӏалтӏарав Инхоса ГӀали-хӏажиясул цӏар халкъалда гьоркьоб машгьураб букӏана будун-дибирзаби какулеб рагӏудалъун.", "ru": "Имя Алигаджи из Инхо, бывшего муллой в Индире, прославилось тем, что он ругал муэдзинов и дибиров.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 366}
{"phrase": "ЦӀАР ТӀАМИЗЕ", "senses": [{"see_also": "цӏар ккезе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 366}
{"phrase": "ЦӀАР ЦӀИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "перенять опыт, традиции", "literal": "имя обновить"}], "examples": [{"av": "Гьезул щивав мустахӏикъав вукӏана, кӏудабазул бицахъ балагьун, цӏар цӏи гьабизе.", "ru": "Каждый из них достойно перенял традиции предков.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 366}
{"phrase": "ЦӀАР ЧӀВАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "закрепить что-л. за кем-л.", "literal": "имя ударить"}, {"n": 2, "translation": "прозвать кого-л. кем-л.; дать кличку кому-л."}], "examples": [{"av": "— Бокьараб цӏар чӏвазе бегьула дида, дица гьеб хӏехьела, амма дуда тӏанкӏ лъураб жо бакьангуро.", "ru": "— Пусть меня называют какими угодно именами, я это степлю; но я не потерплю, если что-нибудь плохое скажут о тебе.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 366}
{"phrase": "ЦӀАР ЧӀВАРАБ", "senses": [{"translation": "подаренный; закреплённый за кем--либо"}], "examples": [{"av": "Гьелъин инсуца дне цӏар чӏвараб тагьиялдаги Хъарчигъаян абураб.", "ru": "Потому-то отец и назвал подаренного мне жеребёнка Ястребом.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 367}
{"phrase": "ЦӀАРАБ МЕХАЛДА", "senses": [{"translation": "в намеченное время, вовремя"}], "examples": [{"av": "Ясалъ абулеб буго: — ЦӀадакьа хӏинкъугейин, ЦӀараб мехалда вачӏа, Гъотӏокь цадахъ риччилин.", "ru": "Девушка говорит: — Не бойся дождя, Приходи ты вовремя, Будем мокнуть вместе.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал асарал"}], "page": 367}
{"phrase": "ЦӀАРУЙ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "ради славы", "equiv": "exact"}], "page": 367}
{"phrase": "ЩВАБИ РИКӀКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "бездельничать; сидёть сложа руки, бить баклуши, ворон считать", "literal": "звёзды"}], "page": 367}
{"phrase": "ЦӀЕКӀАЛ ХЬУЛАЛ", "senses": [{"translation": "низкие, подлые, недостойные мысли", "literal": "кислые мечты"}], "examples": [{"av": "Гьелъул каламалъулъ цо кинабалиго цебе букӏин-чӏеб недегьлъи бижун бугин жиндехун,— абун цӏекӏал хьулалги рижун рачӏунаан цо-цо мехалъ гьасулъ.", "ru": "В её словах появилась нежность, которой не было раньше,— подумал он, и подлые мысли закрались в его душу.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 367}
{"phrase": "ЩЕР ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "весь; до конца"}], "examples": [{"av": "Эбеллъиялъул цӏер гӏадин махщел гьанже Викае мустахӏикъав, жиндиего рекӏее восилев гӏадав вас валагьиялда тӏад унеб букӏана.", "ru": "Все материнские усилия были тепёрь направлены на то, чтобы найти подходящего мужа для Вики и приятного для неё самой.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Такъсир"}], "page": 367}
{"phrase": "ЦӀЕРТӀА ХӀАМА ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "испуганно, нереши-тельно, дрожа от страха", "literal": "как ишак на льду"}], "examples": [{"av": "Танчил чӏегӏераб хӏараялъ чӏезавила гьев, цӏертӏа хӏама гӏадин.", "ru": "Он будет дрожать от страха, когда увидит чёрное дуло пистолета.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 367}
{"phrase": "ЦӀЕХ-РЕХ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "проявлять интерёс", "literal": "расспросы делать"}, {"n": 2, "translation": "производить расследование, допрашивать"}], "examples": [{"av": "...Субхӏанатихъе бачӏараб Париханил кагъат би-хьаралдаса рахӏат хварав Муртазагӏалица цӏех-рех гьабизе байбихьана.", "ru": "...прочитав письмо Парихан к Субханат, Мурта-заали потерял покой и начал интересоваться этим делом.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 368}
{"phrase": "ЦӀЕЦА ВУХӀАЯВ", "interjection": true, "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб ты сгорел!"}], "page": 368}
{"phrase": "ЩИ ГӀОЛЕЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "молодёжь", "literal": "вновь растущие"}], "examples": [{"av": "Дур бахӏарчияб цӏар цӏи гӏолез босун, Гьез гьеб жеги цӏикӏун машгьур гьабила.", "ru": "Имя твоё геройческое примет молодёжь, Она прославит его и пронесёт через века.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 368}
{"phrase": "ЩИЯБ РУХӀ КЬЕЗЕ", "senses": [{"translation": "воскресить", "literal": "новую душу вложить"}], "examples": [{"av": "Дуца рагӏабазе цӏияб рухӏги кьун, Махӏмуд цо лахӏзаталъ чӏаго гьавуна.", "ru": "Ты словам придал новый смысл, На миг Махмуда воскресил.", "author": "М. Гунащов", "source": "Магӏарул бакънал"}], "page": 368}
{"phrase": "ЩИЯБ СОН", "senses": [{"translation": "Новый год"}], "examples": [{"av": "Басрияб лъагӏел цӏола, ЦӀияб сон байбихьизе.", "ru": "Старый уходит от нас год, Чтоб новому место дать.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 368}
{"phrase": "ЦӀОБ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "пощадить кого-л.; сменить гнев на милость", "equiv": "approx", "literal": "милость сдёлать"}], "examples": [{"av": "Гьелъул тушбабаздаги цӏоб гьабизе гьечӏо нижеца.", "ru": "Мы не пощадим и её врагов.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 368}
{"phrase": "ЩОБ ГӀАТӀИДАВ", "senses": [{"translation": "добрый, щедрый", "literal": "широкий на сострадание"}], "examples": [{"av": "Мудугьалзабазе бикьун цӏа кьолел, Щоб гӏатӏидал руго дир магӏарулал.", "ru": "Хлеб с солью и огонь делят с соседом Щедрые и добрые горцы мой.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир сайигъат"}], "page": 368}
{"phrase": "ЩОБ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оказывать милость кому-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Аллагьас дуда цӏоб лъезе гьечӏо хӏарамабги хӏа-лихьатабги гьабуни.", "ru": "Аллах не окажет тебе милости, если ты будешь жить нечестно.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 369}
{"phrase": "ЦӀОБ ТУН", "senses": [{"translation": "беспощадно", "literal": "милость оставив"}], "page": 369}
{"phrase": "ЦӀОБАЛДЕ ККЕЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "попасть в лапы к кому-л.", "equiv": "approx", "literal": "попасть под чью-л. милость"}], "examples": [{"av": "ХӀалимасе хъиру, хъачӏасе квасквас, Кидакъадги ккела мун дир цӏобалде.", "ru": "Кроткому — кремень, грубому — вата, Попадёшь и ты когда-нибудь ко мне в лапы.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 369}
{"phrase": "ЦӀОГЬАЗУЛ СОРДО", "senses": [{"translation": "тёмная ночь", "literal": "ночь воров"}], "page": 369}
{"phrase": "ЦӀОДОР ГЬАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "научить кого-л. уму-разуму", "literal": "умным делать"}], "examples": [{"av": "Гьеб планалда бихьизабун гьечӏогури абун, ГӀатӏи-мат цӏодор гьайизе жигар бахъулеб букӏана гьез.", "ru": "Они учили Патимат уму-разуму, говоря, что этого же не указано в плане.", "author": "М. Темирбекова", "source": "Магӏарулалъул цӏар рагӏараб нух"}], "page": 369}
{"phrase": "ЦӀОДОРАБ ГӀИН", "senses": [{"translation": "острый ум", "literal": "умное ухо"}], "examples": [{"av": "Жакъасеб нужер наслуялъул гӏин цӏодораб", "ru": "буго,"}, {"av": "Жакъасеб нужер наслуялъул ракӏ сахаватаб", "ru": "буго. У поколенья молодого острый ум И щёдрое сёрдце.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏрузул тӏогьазда гӏазул бацӏцӏалъи"}], "page": 369}
{"phrase": "ЦӀОДОРАБ ХӀАЛТӀИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "поступать разумно", "literal": "умную работу дёлать"}], "examples": [{"av": "— Эбелалда ракӏ гурхӏун буго дир, мун йихьанщи-нахъе гъолъ абулаан «цӏодораб хӏалтӏи гъабуна дир васас, нилъерго чинидал суркӏаги чияр хъорщода лъун, чияр сугъат щай къваригӏун бугеб хъорщода лъезе»,— угьун гъваридаб хӏухьелги биччан гӏурччинаб харилъан эхеде ана Мажид.", "ru": "— Бедная моя мама, она бывало, как увидит тебя, говорит: «мой сын умно поступает, что женится на девушке из своих, говорят же в народе: зачем ставить свою фарфоровую чашку на чужую полку, а взамен получать чужую фаянсовую чашку»,— вздохнул Ма-жид и медленно пошёл по зелёной траве.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 369}
{"phrase": "ЦӀОДОРЛЪИ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "беспокоиться о чём-л., быть начеку", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "— Бекараб мехалъ бухьараб ботӏрол пайда щиб? — ан абуна Сагӏидица. ЦӀодорлъи цебего гьабизе кколаан.", "ru": "— Какой толк махать кулаками после драки,— сказал Сайд. Раньше надо было беспокоиться.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 370}
{"phrase": "ЦӀОДОРЛЪИ ЧУЧЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "усыпить бдительность", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Мариял пикруялда гьанже гьев дагьав вагъа--вачаризе, гьелда бан гьесул цӏодорлъи чучлъизе, гьев живгоги тохлъизе кколаан.", "ru": "Мысли о Марии должны были усыпить его бди-тельность.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 370}
{"phrase": "ЦӀОКО БАХЪИЗЕ", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "спустить шкуру; всьшать горячих кому-л.", "equiv": "exact"}], "page": 370}
{"phrase": "ЦӀОРОЙГИ ДИР КӀАЛ МАЦӀӀ", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "отсохни мой язык!", "equiv": "approx", "literal": "чтоб рот-язык замёрз!"}], "examples": [{"av": "Огь, цӏоройги дир кӏал-мацӏ, КӀвечӏин чӏезе гӏенеккун.", "ru": "Отсохни у меня язык, Я не смог дослушать до конца.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 370}
{"phrase": "ЦӀОРОЦА МЕГЪ ГӀАДИН", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "[уничтожить] как град посевы"}], "page": 370}
{"phrase": "ЦӀУКӀА ЖИНДИРГО РАПАДАЛЪУКЬАГИ ХӀИНКЪУЛЕВ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Трус боится даже своей тени."}], "page": 370}
{"phrase": "ЦӀУЛАДАСА БУЦӀАРАБ ХЕДЕР ГӀАДИН", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "одиноко, заброшенно", "literal": "как [ободранная] кора дерева"}], "examples": [{"av": "Гьанже дун цӏуладаса буцӏараб хедер гӏадин хутӏун вуго.", "ru": "Теперь я одинокий, заброшенный человек, кому я нужен?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 370}
{"phrase": "ЦӀУМ ХӀУЛУЛЕБ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "снег идёт; белым-бело, белые мухи", "literal": "как будто орла ощипали"}], "examples": [{"av": "ЦӀум хӏулулеб гӏадин балеб гӏазуги, ГӀемерго хӏинкъараб къо данде чӏвана.", "ru": "Всё вокруг белым-бело. Сегодня трудный выпал день.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 371}
{"phrase": "ЦӀУМУР БАРАБ МАЦӀ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "острый язык; язык хорошо подвешен", "equiv": "approx", "literal": "язык, на котором подвешен колокольчик"}], "page": 371}
{"phrase": "ЦӀУНЦӀРАДУЛ ПИЛ ГЬАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "делать из мухи слона", "equiv": "approx", "literal": "из муравья"}], "page": 371}
{"phrase": "ЦӀУРАБ ГӀЕРТӀИНИБЕ ЛЪИМ ТӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "занимать ся бесплодным делом; черпать воду решетом", "literal": "наливать воду в полный кувшин"}], "examples": [{"av": "Я цӏураб гӏертӏиниб лъим тӏолевищ дун, Я гӏазда накъищал рахъулевищ дун?", "ru": "Иль я черпаю воду решетом, Или рисую вилами на воде?", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 371}
{"phrase": "ЦӀУРАБ РАПИДЕ ЛЪИМ ТӀОГЕ, ЛЪЕДА НАКЪИШ БАХЪУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "В полный сосуд воду не лей, на воде не рисуй."}], "page": 371}
{"phrase": "ЩУЯБ ГӀАМАЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "трусливый характер", "literal": "женский"}], "page": 371}
{"phrase": "ЩУЯВ ЖО", "senses": [{"translation": "трус; баба", "literal": "женоподобное существо"}], "page": 371}
{"phrase": "ЦӀЦӀАНИ МАГӀАРДЕ РАХИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "напиться как свинья, как сапожник", "equiv": "approx", "literal": "козы взобрались на гору"}], "examples": [{"av": "— Закон — шиша, шаргӏ — мегьед! — илан ахӏулаан Парипица гуржигӏаракъиялъ цӏцӏани магӏарде рахинарунщинахъе.", "ru": "— Мой закон и вера — бутылка с закуской! — кричал Арип, напившись как свинья.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 371}
{"phrase": "ЧАБХЪАДЕ ВАХЪИНЕ", "senses": [{"translation": "выступить в поход; совершить набег", "equiv": "exact"}], "page": 372}
{"phrase": "ЧАГЪАНА ХЪВАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "пристроиться, устроиться", "literal": "на скрипке играть"}, {"n": 2, "translation": "проявить слабость, пристрастие к чему-л."}], "examples": [{"av": "— Дур эбелалъе чагьана хъвалев гурищха гьев. вугев, анкьидаса анкьиде росулъеги вачӏун.", "ru": "— Хочет пристроиться к твоей матерд, иначе зачем приходит каждую недёлю в село.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}, {"av": "«Дие хъвалеб чагъана — чахъабазе бачунеб наку»", "ru": "«Эти звуки скрипки не для меня, а для моих овец»"}], "page": 372}
{"phrase": "ЧАДИЛ МОЧӀО КВАНАЗЕГӀАН", "senses": [{"n": 1, "translation": "на миг", "literal": "прежде чем съешь кусок хлеба"}, {"n": 2, "translation": "моментально; в мгновение ока", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "Рукъалъул чиясе чадил мочӏо кваназегӏан хӏалхьи-дай ХӀайбулагьица толеб?", "ru": "Разве Хайбула оставит домашних в покое хотя бы на миг?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 372}
{"phrase": "ЧАЛУХЪАЛ БЕРАЛ", "senses": [{"translation": "красивые глаза", "literal": "томные"}], "examples": [{"av": "Речӏчӏани чи чӏвалел чалухъал берал Чвахараб магӏица гӏорогун руго.", "ru": "Взглядом своим сводящие людёй с ума, Прекрасные глаза покраснели от слёз.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 372}
{"phrase": "ЧАН КЪАН ЧӀЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть наготове, начеку; держать ухо востро, ушки на макушке у кого-л.", "literal": "сделать стойку на дичь"}], "examples": [{"av": "Гьединлъидал чан къан чӏезе ккола, нилъерго кӏалги кверги цебе ккезе.", "ru": "Поэтому надо держать ухо востро, чтобы мы были первыми.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Бакъдасел"}], "page": 372}
{"phrase": "ЧАНАХЪАН ВИХЬИДАЛ РОХЬИЛ ЧАН ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как вкопанный", "equiv": "approx", "literal": "как зверь при виде охотника"}], "page": 372}
{"phrase": "ЧАНАХЪАН ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "тихо, скрытно, украдкой", "literal": "как охотник"}], "examples": [{"av": "Сарат чанахъан гӏадин цӏодорго ва хӏинкъадго хӏатӏалги рахъулаго ячӏуней йиго.", "ru": "Сарат шла неслышно, боязливо переступая ногами.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 373}
{"phrase": "ЧАНГИТ БАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"n": 1, "translation": "обуздать, укротить кого-л.", "literal": "недоуздок надёть"}, {"n": 2, "translation": "надёть маску"}], "examples": [{"av": "Ничалъул чангитги бан, Черх квегъулев вуго дун.", "ru": "Пристыдив себя, Стараюсь властвовать собой.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 373}
{"phrase": "ЧАНГИТ РЕХИЗЕ", "senses": [{"see_also": "чангит базе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 373}
{"phrase": "ЧАРА ХВЕЗЕ", "variants": ["ТӀАГӀИНЕ"], "senses": [{"translation": "быть в тупикё", "literal": "выход потерять"}], "examples": [{"av": "Гьадин чара хвезе чорхол дирги тун, Чидалъ мун йикӏани, рекӏинарищ цӏа.", "ru": "Если ты уйдёшь, Оставив меня в безвыходном положёнии. Не вынесу я.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 373}
{"phrase": "ЧАРАБ ХАБАР БИЦИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "лгать, выкручиваться", "literal": "цветастые разговоры вести"}], "examples": [{"av": "Чапарас ханасе хехаб жаваб гьабула, Ахикьго чунканилан чараб хабар бицуна.", "ru": "Посол хану дал быстрый отвёт, Солгал, глазом не моргнув.", "author": "М. ГӀусманов", "source": "Лъабго багьадурасул росу"}], "page": 373}
{"phrase": "ЧАРАМУЛ РАКӀ", "senses": [{"translation": "храброе сёрдце", "literal": "стальное"}], "examples": [{"av": "Гьесул чарамул ракӏалъул бицуна цоги лъугьа--бахъиналъ.", "ru": "О его храбрости рассказывает ужё другая история.", "author": "ХӀ. Парипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 373}
{"phrase": "ЧАРУХЪАЗ ГЬАБУН, ЧАКМАЯЗ КВ АН АН", "senses": [{"translation": "загребать жар чужими руками, таскать каштаны из огня", "equiv": "approx", "literal": "чарыки создают, сапоги едят"}], "examples": [{"av": "— Чарухъаз гьабун, чакмаяз кванан колхозги буго.", "ru": "— и в колхозе верхушка загребает жар чужими руками.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Мугӏрузул сухъмахъал"}], "page": 373}
{"phrase": "ЧАРХИДА ЦАБИ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "зариться на что-л.; глаза разгорелись на что-л.", "literal": "зубы точить"}], "examples": [{"av": "Чияца данде гьабураб бечелъи чурхъилин цоян чархида цаби кколел ратиларищ дне рагьтӏателлъи гьабун букӏараб агьлу.", "ru": "Кто был моим работником, тот теперь на моё добро зарится.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 374}
{"phrase": "ЧАХЪДАХЪ БАЦӀАЛ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "ненасытно, жадно; жадность обуяла", "equiv": "approx", "literal": "как волки на овец"}], "examples": [{"av": "Дица жал мискин гьарурал гӏадин рукӏуна, чахъ-дахъ бацӏал гӏадин, дир буголъиялде гъоркьан чан къан ралагьун.", "ru": "Будто я сделал их бедными, смотрят жадно на моё добро.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 374}
{"phrase": "ЧВАНТА БАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "ветер гуляет в кармане, за душой ни полушки, ни копёйки", "literal": "карман продырявился"}], "page": 374}
{"phrase": "ЧВАНТА КЬАРА ГЬАВИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "набивать карман чем-л.", "literal": "карман сделать толстым"}], "examples": [{"av": "Станция базе вачӏарав чи гуро, чванта кьара гьабизе щварав вуго.", "ru": "Он приехал не станцию строить, а карман свой набивать.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 374}
{"phrase": "ЧВАНТА ЧӀОБОГО БУКӀИНЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "в кармане пусто", "equiv": "approx", "literal": "карман стал пустым"}], "examples": [{"av": "Гьеб мехалъ бичӏчӏана ГӀумарил гӏадалаб бетӏералда ккараб жо, чванта чӏобого букӏин.", "ru": "Тогда дошло до глупой головы Омара, что в кармане пусто.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 374}
{"phrase": "ЧВАНТАЯЛДА КӀУЛАЛ РАРАВ", "senses": [{"translation": "жадный; зимой снега не допросишься", "literal": "повесивший на карман замок"}], "page": 374}
{"phrase": "ЧВАНТИЛ КӀАЛ ГӀАТӀИДАВ", "senses": [{"translation": "богатые, состоятельные", "literal": "с широким карманом"}], "page": 374}
{"phrase": "ЧВАНТИНИБ МЕСЕД БУГОНИ, РОСУЛЪ ЯС КАМУЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Ёсли в кармане есть золото — девушка в а.уле найдётся."}], "page": 374}
{"phrase": "ЧВАНТИНИСАН ГЬЕКЪЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пить на свой деньги", "literal": "из своего кармана"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕД БАЛАГЬИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "заработать на хлеб", "literal": "хлеб искать"}], "examples": [{"av": "Чанги дие чед балагьана чияр тункӏица.", "ru": "Чужое ружьё помогло мне заработать на хлеб.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕД БОРТАРАБ ТАРГЬА ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "без копейки в кармане; гол как сокол", "literal": "как мешок, из которого выпал хлеб"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕРХ ЦӀИЛЪИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "развеяться", "literal": "тело освежить"}, {"n": 2, "translation": "освежиться"}], "examples": [{"av": "Мария авлахъалде тира-сверизе, свак чучизе, черх цӏилъизе ун йиго.", "ru": "Мария ушла погулять, чтоб развеяться немного.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕРХ ЦӀУНЦӀРАХИНЕ", "senses": [{"translation": "киижн. мурашками покрыться"}], "examples": [{"av": "Жеги щибго бичӏчӏулеб, ургьибе унеб гьечӏониги, дир черх цӏунцӏрахун, цӏорораб гӏетӏ бараб гӏадин лъугьана.", "ru": "Хотя я ничего ещё не понимала, [но от испуга] всё моё тело покрылось мурашками, будто в ознобе.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕРХАЛЪУЛ ХӀАЛ БЕКИЗЕ", "senses": [{"translation": "потерять силы, сдаться", "literal": "силу тела сломать"}], "examples": [{"av": "Жиндирго гӏумрудул къоял ахиралде ккедал, черхалъул цебе букӏараб хӏал бекидал, бегавул Тумалас вас рокъове ахӏана.", "ru": "Когда почувствовал, что приближается конец и силы покидают его, аульский старшина Тумалав вызвал сына домой.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕХЬ БИХЪИЗЕ", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "сдохнуть; протянуть ноги, откинуть копыта", "literal": "живот лопнул"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕХЬ БИХЪИЗЕГӀАН КВАНАЗЕ", "senses": [{"translation": "ироп. наесться до отвала", "literal": "есть, пока живот не разорвётся"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕХЬ БУКӀКӀИНАБИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "хвататься за живот от смеха", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Кьурдулаго ракӏалде ккун букӏинчӏо, гьале чехь букӏкӏинабуна, болъонил тӏанчӏаз елъанхъизаюн.", "ru": "Черти этакие, никогда не думала, что танцами можно так рассмешить.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 375}
{"phrase": "ЧЕХЬ БУХӀИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "переживать, расстраиваться", "literal": "живот сжечь"}], "examples": [{"av": "Гьагъаб гамачӏ бекараб мехалъ бухӏичӏоха гъоб мехалъ гӏадин чехь.", "ru": "Даже когда сломался этот камень, я не переживала так, как в тот день.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 376}
{"phrase": "ЧЕХЬ ККУН РЕЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "хохотать до упаду, помирать со смеху", "equiv": "approx", "literal": "смеяться, схватившись за живот"}], "examples": [{"av": "Руго чанги чехь ккун релъилел бакӏал.", "ru": "Есть много мест смешных, Где можно смеяться до упаду.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 376}
{"phrase": "ЧЕХЬ УНТАРАБ ЦЕР ГӀАДИН", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "жалобно; хитро", "literal": "как лиса, у которой болит живот"}], "examples": [{"av": "Чехь унтараб цер гӏадин, Ахӏдезе байбихьана.", "ru": "Он хитро сплетает Тонкую нить коварства.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 376}
{"phrase": "ЧЕХЬ УНТИЗЕГӀАН РЕЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "помирать со смеху, надорвать животики со смеху", "equiv": "approx", "literal": "смеяться, пока живот не заболит"}], "examples": [{"av": "Цо-цо абураб рагӏиялъ гьес ниж чехь унтизегӏан релъизарулаан.", "ru": "От одного его слова мы помирали со смеху.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 376}
{"phrase": "ЧЕХЬ ЧУРАЯВ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "чтоб тебе пусто было!, чтоб ты умер!", "literal": "чтоб тебе живот помыли!"}], "examples": [{"av": "Вай, дур чехь чураяв, дуца гьабураб жо щиб?", "ru": "Чтоб тебе пусто было, что же ты наделал?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 376}
{"phrase": "ЧИЛЪИ МЕРХЬИНЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "оскорбить кого-л., осквер-нить что-л.", "literal": "честь топтать"}], "examples": [{"av": "Доб гӏасияб къоялъ бечедав Чанчар Чилъи гьасул мерхьун чӏухӏун кӏалъана.", "ru": "в тот страшный день богач Чанчар Оскорбил смертельно его своими речами.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 376}
{"phrase": "ЧИЛЪИ ХВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "потерять честь, достоинство", "equiv": "exact"}], "page": 377}
{"phrase": "ЧИЛЪИ ХӀАКЪИР ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "унизить достоинство; задеть честь", "equiv": "approx", "literal": "честь оскорбить"}], "examples": [{"av": "Биччанте, бечедав вукӏине Шаху, Щай дир ЧИЛЪИ хӏакъир гьабизе кколеб?", "ru": "Пусть Шаху богат и знатен, Унизить достоинство своё не позволю я.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 377}
{"phrase": "ЧИНИГӀАН ЯЦӀЦӀАДАЙ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "честная, непорочная", "literal": "чистая как фарфор"}], "examples": [{"av": "Гьелъул абуравги вуго хадув валагьун, жиндилъ батичӏеб чаранлъи чучизе гӏоло, чинигӏан яцӏцӏадай долъул багьанаби ралагьулев.", "ru": "И её жених следит за ней, ради оправдания своёй трусости ищет недостатки у честной девушки.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 377}
{"phrase": "ЧИТАЛДА ГЪОРЛЪ МАХМАР ГӀАДИН", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "как роза среди полевых цветов", "literal": "как бархат среди ситца"}], "examples": [{"av": "Читалда гъорлъ махмар гӏадин, ятӏа яхъизе лъалаан гьей яцгӏалзабазда гьоркьой.", "ru": "Она была как роза среди полевых цветов рядом со своими двоюродными сёстрами.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 377}
{"phrase": "ЧИЯДА БИЦАРАБ ЖО - РОСДАДАГО ЛЪАРАБ ЖО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Что рассказал чужому — станет известно всему аулу."}], "page": 377}
{"phrase": "ЧИЯЕ ГЬАБЕ - ДУЕГО ГЬАБИЗЕГИ КӀОЧОН ТОГЕ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Другим помогай, но и [про] себя не забывай."}], "page": 377}
{"phrase": "ЧИЯЕ ГЬАБУРАБ КУМЕК — ДУЕГО ГЬАБУРАБ КУМЕК", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Помощь чужому — помощь себе."}], "page": 377}
{"phrase": "ЧИЯР БАКӀ БИХЬИЧӀОГО, НИЛЪЕРАЛЪУЛГО КЪИМАТ ЛЪАЛАРО", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не увидев зёмли чужие, не узнаешь красоту родного края."}], "page": 377}
{"phrase": "ЧИЯР ГЪИН КВАНАЗЕ", "senses": [{"translation": "присваивать чужой труд; чужими руками жар загребать", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Хвалчадул паркъиялъ, хочол къуваталъ, Чияр ГЪИН кунезе хвалил даре кьурал.", "ru": "Ему дали возможность Присвоить чужое.", "author": "ГӀ. Шейхов", "source": "Гьа"}], "page": 378}
{"phrase": "ЧИЯР ГЬАБИХЪЕ ЛЪИМ ТӀАМУЛЕЛ КӀАЛЪАЯЛ", "senses": [{"translation": "играть на руку кому-л., лить воду на [чужую] мельницу"}], "page": 378}
{"phrase": "ЧИЯР ЗУРМИХЪЕ КЬУРДИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "плясать под чужую дудку", "equiv": "exact", "literal": "зурну"}], "page": 378}
{"phrase": "ЧИЯР РАКЬАЛДА ЧИ БЕЦАВ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "На чужой земле человек слеп."}], "page": 378}
{"phrase": "ЧИЯР ТӀАГЪУР ТӀАД ЛЪЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "жить под чужим именем", "literal": "чужую шапку надеть"}], "examples": [{"av": "Чанги чияс хӏисаб гьабуна чияр тӏагъур тӏад лъезе, амма чияр тӏагъур ботӏрода тӏад гӏемер мехалъ хутӏуларо.", "ru": "Многие пробовали жить под чужим именем, но чужая шапка на голове долго не остаётся.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 378}
{"phrase": "ЧИЯР ЦӀАДУХЪ ХИНЛЪИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "загребать жар чужими руками, таскать каштаны из огня", "equiv": "approx", "literal": "у чужого очага греться"}], "page": 378}
{"phrase": "ЧИЯР ЧОДА РЕКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "повторять чужие слова, мысли; говорить с чужих СЛОВ", "literal": "на чужую лошадь сесть"}], "examples": [{"av": "Мун, Абакар, гьебгунияб жо бицине тӏаде вахъана, цониги дуца дурго рагӏи абичӏо,мун жеги гьитӏинав чи вуго, чияр чодаги рекӏун, чияца цӏалги кьабун векеризе виччан унаго гӏодов речӏчӏизе гуринха.", "ru": "Абакар, ты несёшь чепуху, там нет ни одного твоего слова. Ты ещё молод, как бы тебе не споткнуться, когда несёшься на чужом коне и чужая плётка погоняет коня.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 378}
{"phrase": "ЧИЯСУЛ БАХӀАРЧИЛЪИ — САБРУ", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Достоинство человека — терпение."}], "page": 378}
{"phrase": "ЧОДА КЬИЛИ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "отправиться в путь", "literal": "коня оседлать"}], "page": 378}
{"phrase": "ЧОДЕ ВАХИНАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "проводить в путь-дорогу", "literal": "на коня посадить"}], "examples": [{"av": "Метерго имгӏал чоде вахинавила. Васа лам, вака-лам.", "ru": "Завтра же провожу дядю в дорогу. И точка."}], "page": 379}
{"phrase": "ЦОЛ БАГЬАЯБ РАГӀИ", "senses": [{"translation": "веское слово"}], "examples": [{"av": "— Щибаб рагӏини буго чол багьаяб, — ян абуна Муица ва кьурун юссун рокъое ана.", "ru": "— Слова-то какие значительные,— сказала Муй и, резко повернувшись, пошла к дому."}], "page": 379}
{"phrase": "ЧОРХОЛ ЖАН", "senses": [{"translation": "сила духа", "literal": "душа тела"}], "examples": [{"av": "Гьеб тӏадехун буссинабизе дир я чорхол жан гӏолеб гьечӏо, я рекӏел къуват гӏолеб гьечӏо.", "ru": "Чтоб всё это уладить, вернуть в прежнее русло, у меня нет ни сил, ни выдержки.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 379}
{"phrase": "ЧОХТӀО-КӀАЗ БАХЪИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "опозорить Малачил яцалдаса", "literal": "снять [с женщины] головной убор"}], "examples": [{"av": "Чохтӏо-кӏаз бахъун ана.", "ru": "Сестру Малачи опозорили.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 379}
{"phrase": "ЧОХЬОЛ ВАС", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "родной сын", "literal": "утробный"}], "examples": [{"av": "Росдал багьаяв мадугьал вуго дир ав, аллагьасхӏаги йоханаха, дир гъарин, дирго чохьол вас вусса-равгӏанги.", "ru": "Он мой самый близкий сосед, клянусь, я очень обрадовалась, как будто мой родной сын вернулся.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 379}
{"phrase": "ЧОХЬОЛ ЭБЕЛ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "родная мать", "literal": "утробная"}], "page": 379}
{"phrase": "ЧОХӀОТӀЕ ККЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "похудеть, исхудать", "literal": "в худобу упасть"}], "examples": [{"av": "Чохӏотӏе ккезегӏан гӏи нахъе тани, Кинабго гӏадада хвезехъин буго.", "ru": "Ёсли овцы будут так терять в весе. Дело может кончиться плохо.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир сайигъат"}], "page": 379}
{"phrase": "ЧУ БЕРЦИН ГЬАБУЛА КЬИЛИЯЛЪ, ЧИ БЕРЦИН ГЬАВУЛА ЗАХӀМАТАЛЪ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Коня украшает седло, человека — труд."}], "page": 379}
{"phrase": "ЧУ РЕКӀУН", "senses": [{"translation": "легко, свободно", "literal": "усевшись на коня"}], "examples": [{"av": "Къокъаб, гӏадатаб каламалъул, рагьараб ракӏалъул гьобол битӏахъе чу рекӏун ана магӏарулазул ракӏазулъе лъугьун.", "ru": "Своей простотой, душевностью он легко завоевал симпатии горцев.", "author": "ТӀ. ТӀагьиров", "source": "ХӀикматав кӏудада"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧУ РИЛЪЛЪАДАСАН ЛЪАЛА, ЧИ РАГӀУДАСАН ЛЪАЛА", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Коня узнают по ходу, а человека — по словам. Ворону видно по полёту, а человека — по речам.", "equiv": "approx"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧУ ХӀАЛАЕ ККУН, ХӀАМИЕ КӀАЛЦӀИ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "От л6 шади и ослу [перепадает] овёс. Не было бы счастья, да несчастье помогло.", "equiv": "approx"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧУРИ БУХӀАРАБ БАХӀРИ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "не находя себе места", "literal": "как собака, у которой горячая еда"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧУРУЛЪЕ ККАРАБ ГӀУНКӀКӀ ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "как мокрая курица", "equiv": "approx", "literal": "как мышь в помоях"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧУРХЪУН РАЗЕ", "senses": [{"translation": "стереть с лица земли", "equiv": "approx"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧУЧАБ РАХЪ", "senses": [{"translation": "недостаток; слабость характера", "literal": "слабая сторона"}], "examples": [{"av": "Гьеб жиндирго хасияталъул чучаб рахъ бичӏчӏун, гьелъги ватила Салим кампанияздаса дагьав рикӏкӏад чӏолев вукӏарав.", "ru": "Видно, зная свою слабую струнку, Салим сторо-нился компаний.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧУЧАРАБ РАГӀИ БИЦИНЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "показать [свою] слабость, проявить нерешительность", "literal": "неуверенные слова говорить"}], "examples": [{"av": "Яцго яц йикӏаниги — гьелда цебеги чучараб рагӏи бицине бокьичӏо гьесие.", "ru": "Хотя и родная сестра, но он не хотел показать перед ней свою слабость.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧУЯЛ КЬОЛОЗЕ", "senses": [{"translation": "выступить в поход", "literal": "седлать коней"}], "examples": [{"av": "— ЧӀахъал! Къваригӏун буго чуял кьолозе. Лъала чӏалгӏун буго нужеда рагъ, щиб гьабилеб, босизе кколеб буго ярагъ кодобе.", "ru": "— Чбхцы! Надо в поход выступать, седлать коней. Знаю, война надоела вам. Но, что делать, надо взять оружие в руки.", "author": "ХӀ. ГӀарипов", "source": "Чияр яс"}], "page": 380}
{"phrase": "ЧӀАГОГО ХВАРАВ ЧИ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "никчёмный человек; ни богу свечка, ни чёрту кочерга", "equiv": "approx", "literal": "человек умерший живым"}], "examples": [{"av": "— Дов чӏагого хварав чи вуго,— ян абуна бащдаб хъвалхьараб залимаб ганчӏида тӏадги кӏусун ригь арав хӏалтӏухъанас.", "ru": "— Он ни богу свечка, ни чёрту кочерга,— сказал пожилой рабочий, садясь на камень.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}], "page": 381}
{"phrase": "ЧӀАГО-ГӀАТӀГО ХУТӀИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "остаться в живых", "literal": "живым-сырым"}], "examples": [{"av": "Цоцаде квер гӏунтӏичӏого ЧӀаго-гӏатӏго хутӏун руго.", "ru": "Слава богу, не подрались, Еле в живых остались.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 381}
{"phrase": "ЧӀАГОЛЪИ ЛЪАЗЕ", "senses": [{"translation": "познать жизнь"}], "examples": [{"av": "Дир гӏел гӏедегӏараб, гӏанчӏаб бижана, Умумузда лъачӏеб чӏаголъи лъазе.", "ru": "Поколение моё бодрым выросло. Чтоб познать жизнь, неведомую дедам.", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 381}
{"phrase": "ЧӀАГӀДАЛ ГӀОРТО РЕКӀИНЕ", "senses": [{"translation": "опьянеть; напиться в доску, в стельку", "literal": "кружка бузы оседлала"}], "examples": [{"av": "ЧӀагӏдал гӏорто рекӏундай, Рекӏараб цӏел бухӏидай, Багӏа-багӏарлъун арав Эмен гьимун кӏалъана.", "ru": "Отёц покраснел И с улыбкой говорит; Или он опьянел, Или это от огня в груди."}], "page": 381}
{"phrase": "ЧӀАЛГӀАДЕ ТЕЗЕ", "senses": [{"translation": "оставлять без внимания"}], "examples": [{"av": "ЧӀалгӏаде тезе бегьилищ гьаб гӏатӏидаб гӏалях?", "ru": "Разве можно оставить пропадать такое большое поле?"}], "page": 381}
{"phrase": "ЧӀАЛГӀИН БУССИНЕ", "senses": [{"translation": "предаваться веселью; разогнать скуку", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "ГӀадамал чӏухӏизе, чӏалгӏин буесине ЧӀаго гаргадулеб бугебщинаб жо!", "ru": "Чтоб люди гордились, чтоб веселились, Сколько выдумано на свете всего!"}], "page": 381}
{"phrase": "ЧӀАМА-КЪАМИЗЕ ЖО", "labels": ["прост."], "senses": [{"translation": "еда, пища", "literal": "что--нибудь пожевать"}], "examples": [{"av": "Цинги дорасан рилълъина нилъ чӏама-къамизе жо щоларищали хал гьабизе.", "ru": "Затем оттуда мы пойдём пойщем какую-нибудь еду, чтоб немного перекусить.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 382}
{"phrase": "ЧӀАМУЧӀ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "тянуть вольшку, разводить канитель", "literal": "делать докучливым"}], "page": 382}
{"phrase": "ЧӀАНДА БИЦИНЕ", "senses": [{"translation": "болтать глупости", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Мунни, колхозалъул тӏаса вищун тарав бригадир вугин, бахъун газеталда суратги чӏварав, гьеб чӏанда бицине,— ян бадибчӏвай гьабуна гьелъ.", "ru": "— Ты же бригадир, избранный народом, твоя фотография была даже в газете, а ты болтаешь *всякие глупости,— сказала она с укоризной.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 382}
{"phrase": "ЧӀАНДА ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"see_also": "чӏамучӏ гьабизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 382}
{"phrase": "ЧӀАНДА ХАБАР ХЕНЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "болтать глупости, заниматься пустыми разговорами", "literal": "молоть"}], "examples": [{"av": "— Яги, батизе бегьула, гьебгош;инаб заманалда дица гӏададиеб чӏанда хабар хенолеб, хайир гьечӏеб вагӏза-базар цӏалулеб букӏараб?", "ru": "— Или всё это время я зря тратил слова, я что, занимался пустыми разговорами?", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 382}
{"phrase": "ЧӀАРАБ БАКӀАЛДАСА ВАГЪАРУГЕ", "interjection": true, "labels": ["груб."], "senses": [{"translation": "ни с места!", "equiv": "exact"}], "page": 382}
{"phrase": "ЧӀАРАБ ГЬОБО ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "тихо, печально", "literal": "как неподвижная мельница"}], "examples": [{"av": "Жаниб цӏураб мехалъ сахаватаб мун, ЧӀараб гьобо гӏадин пашманго буго.", "ru": "Когда ты полон (чемодан) — ты щедр, Теперь пустой лежишь в углу ты тихо.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Эхеде нухда"}], "page": 383}
{"phrase": "ЧӀАХЪАЯЛЪУХЪ ХӀАЛТӀИЗЕ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "работать бесплатно, за спасибо", "equiv": "exact"}], "page": 383}
{"phrase": "ЧӀАХӀ ГӀАДАВ", "senses": [{"translation": "бледный, хилый, тщедушный", "literal": "как сорняк"}], "examples": [{"av": "Кьер гурев, квер-гъеж гурев, рагӏдукь чӏахӏ гӏадав, даим тӏахьазде къулун ворхуларев гӏолохъанчи вукӏана Исхӏакъилав.", "ru": "Исхакилав был худым, тщедушным молодым человеком с бесцветным лицом, который всегда сидел над книгами.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 383}
{"phrase": "ЧӀАХӀ ТӀАД БИЖИЗЕ", "senses": [{"translation": "предать забвению, забыть", "literal": "обрасти сорняками"}], "examples": [{"av": "Чи чӏагого вецце, чӏагого каке, ЧӀахӏ тӏад бижун хадуб гьеб рагӏуларин.", "ru": "Хвалите человека, пока он жив, Л не тогда, когда его могила порастёт травой.", "author": "М. Гунащов", "source": "Магӏарул бакънал"}], "page": 383}
{"phrase": "ЧӀАХӀА ГЬАВИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "перебарщивать, преувеличивать; сгущать краски", "equiv": "approx", "literal": "делать крупным"}], "page": 383}
{"phrase": "ЧӀВАД ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как развалина", "equiv": "exact"}], "page": 383}
{"phrase": "ЧӀВАДНИБЕ ГАМАЧӀ РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "упрекнуть кого-л.; наговаривать на кого-л., бросать камни в чей-л. огород"}], "examples": [{"av": "— Уха, асул Расул-даци гьечищха кинабго жо лъалев чи,— ян ГӀабдулкъадирил чӏваднибе цо гамачӏги рехун, салтӏа гӏодой чӏана ГӀольжан.", "ru": "— Можно подумать, что его дядя Расул-все-знающий,— упрекнула Гюльжан Лбдулкадира и сёла на песок.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 383}
{"phrase": "ЧӀВАН КЪОТӀАРАБ", "senses": [{"translation": "точный", "literal": "как отрезанный"}], "examples": [{"av": "Лъикӏалъе, квешалъе гӏорхъи чӏвалелъул, чӏван къотӏараб жаваб бокьула дие.", "ru": "Когда вопрос стоит «за» или «против», точный ответ мне по душе.", "author": "М. Гъайирбекова", "source": "Магӏарухъа гӏадамал"}], "page": 383}
{"phrase": "ЧӀВАРАБ РАКӀГУН", "senses": [{"translation": "с разбитым сердцем", "literal": "с убитым"}], "examples": [{"av": "Лъол хъахӏал накӏкӏалъан, чӏегӏер накӏкӏалъан ЧӀвараб ракӏгун ина дун ватӏаналде.", "ru": "Через эти чёрные и белые облака Вернусь я на родину с разбитым сердцем.", "author": "Адалло", "source": "Нилъ рукӏанищан гьикъани"}], "page": 384}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕР БАЗЕ", "senses": [{"translation": "носить траур"}], "examples": [{"av": "Гьелда ракӏалде ккана берцинго къачӏарал Аругъи-зил хъахӏал чӏурканал рукъзал бестӏаллъун ругилан, гьелъул гордо-нуцӏаялъ ва щибаб гамачӏалъ чӏегӏер бан бугилан.", "ru": "Она подумала, что самый красивый дом Аруги теперь осиротел, закрыты его двери и окна, что каждый камень дома одет в траур.", "author": "М. Шамхалов", "source": "КӀодол аниш"}], "page": 384}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕР ВАРАВ КАГЪАТ", "senses": [{"translation": "похоронка; чёрная весть", "literal": "письмо, одетое в траур"}], "examples": [{"av": "ЧӀегӏер бараб кагъат тахӏиагьаралде, Гьудулзабаз дихъе битӏун бачӏана.", "ru": "Похоронку в столицу Друзья ко мне прислали.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Нур бикьулеб буго"}], "page": 384}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕР ВАХЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "снять траур Исана хасалил хварав чи щивдай"}], "examples": [{"av": "Хиял лъолеб гьечӏин чӏегӏер бахъизе?", "ru": "Кто же это осенью скончался. Что не хочет природа траур снять?"}], "page": 384}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАВ ВАЛЪГОЛЪИЯЛЪУЛ ГЪАМАС", "senses": [{"translation": "страшная тайна", "literal": "сундук чёрной тайны"}], "examples": [{"av": "ГӀенеккея, рагьилин нужее цо чӏегӏераб балъго-лъиялъул гъамас.", "ru": "Слушайте, открою вам гтрппппю тпину свою.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 384}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ БО", "senses": [{"translation": "войско", "literal": "чёрное полчище"}], "examples": [{"av": "Рикӏкӏен хӏисаб гьечӏеб чӏегӏераб боялъ ЧӀалгӏаде чурхъана хундерил хурзал.", "ru": "Бесчисленное чёрное полчище Зря растоптало поля хунзахцев.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 385}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ ГЪЕДО", "senses": [{"translation": "белоручка", "literal": "чёрная ворона"}], "examples": [{"av": "— Нусабго лагаяли киса, дурго хӏатӏил килищ багъаризе бокьиларо, Жамилат, дуе. Дида лъала мун, чӏегӏераб гъедо букӏин.", "ru": "— Какое там работать, ты даже пальцем не пошевельнёшь, Жамилат. Я знаю, что ты белоручка.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 385}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ КЪО", "senses": [{"translation": "чёрный день; трудное время", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "— Росги вукъана, васалги тӏагӏана, амма жакъагӏан чӏегӏераб къо дида тӏаде бачӏинчӏо,— ян хьвагӏезабулеб букӏана гьелъ хъахӏлъараб бетӏер.", "ru": "— Мужа похоронила, сыновей потеряла, но такого чёрного дня, как сегодня, у меня не было,— качала она седой головой.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}, {"av": "Кинабго жо метералде, чӏегӏераб къоялде тун букӏана.", "ru": "Всё было оставлено на чёрный день.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 385}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ КЪО ЧӀЕЗАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "доставлять неприятности кому-л.", "literal": "чёрный день принести"}], "page": 385}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ КЪУВАТ", "senses": [{"translation": "чёрная сила", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "ТӀолго чӏегӏераб къуват Къайисиде бачӏана.", "ru": "Вся чёрная сила Обрушилась на бедняка.", "author": "М. ГӀабасил", "source": "Накӏкӏутӏа мугӏрул"}], "page": 385}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ МЕСЕД", "senses": [{"translation": "чёрное золото (нефть)", "equiv": "calque"}], "examples": [{"av": "ГӀамирханица ракьулъа чӏегӏераб месед бахъулеб буго.", "ru": "Амирхан добывает из-под земли чёрное золото.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 385}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ РАКӀ", "senses": [{"translation": "жестокое сердце", "literal": "чёрное [сердце]"}], "examples": [{"av": "Рахӏму бачӏунарищ чӏегӏераб рекӏей?", "ru": "Чтоб так ранить своего друга, Нет капли жалости в твоём жестоком сердце?", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 385}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ РАЛЪАД", "senses": [{"translation": "Чёрное море", "equiv": "calque"}], "page": 386}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ ТӀАНКӀ", "senses": [{"translation": "позор", "literal": "чёрное пятно"}], "examples": [{"av": "Дур яцалъул яхӏалда чӏегӏераб тӏанкӏ лъечӏо.", "ru": "На чести твоей сестры нет никакого позора.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 386}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ ХАБАР", "labels": ["букв."], "senses": [{"translation": "чёрная весть"}], "examples": [{"av": "Дица гьанжелъизегӏан бахъун жаниб хӏебтӏана гьаб хӏалихьатаб, чӏегӏераб хабар; дир гьудул Ахӏмад доб сор доя лъ чоца рехун хвечӏо, чияца чӏван хвана.", "ru": "Я скрывал до сих пор эту зловещую тайну: в ту страшную ночь мой друг Ахмед не погиб, упав с лошади, а его убили чужаки.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 386}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ ХӀАЛТӀИ", "senses": [{"translation": "чёрное дело", "literal": "чёрная работа"}], "examples": [{"av": "Амма хвел тохтурасул буюрухъалъе мутӏигӏлъичӏо; цӏоб гьечӏеб гьелъ жиндирго чӏегӏераб хӏалтӏи гьабуна.", "ru": "Но смерть не подчинилась врачу; беспощадная, она сделала своё чёрное дело.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Рикӏкӏадал мугӏрузда"}], "page": 386}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРАБ ЦЕР", "senses": [{"n": 1, "translation": "редкая удача", "literal": "чёрная лиса"}, {"n": 2, "translation": "залётная птица"}], "examples": [{"av": "Лъикӏав чанахъанас чӏороло гуреб, ЧӀегӏераб цер кквезе бахъула жигар.", "ru": "Хороший охотник стремится Поймать не перепёлку, а чёрную лису.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 386}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕРГЪЕДУ ТӀОХДА ЧӀЕЗЕ", "senses": [{"translation": "горе постигло кого-л.", "equiv": "approx", "literal": "чёрная ворона на крышу сёла"}], "examples": [{"av": "Амма халат течӏо дун Талихӏалъулъ чвердезе, Тохлъукье дир тӏохида ТӀад чӏана чӏегӏергъеду.", "ru": "Но недолго для меня Светило солнце счастья. Очень скоро постигло Горе меня.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Гъалайчи"}], "page": 386}
{"phrase": "ЧӀЕГӀЕР-РУГЬЕЛ ЩВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "получить похоронку", "literal": "чёрная весть пришла"}], "examples": [{"av": "Сон-церекъад вас чӏванин ЧӀегӏер-ругьел щваниги...", "ru": "Ёсли даже придёт На сына похоронка...", "author": "М. Сулиманов", "source": "Апараг"}], "page": 387}
{"phrase": "ЧӀЕЗЕ БАКӀ ТӀАГӀИНЕ", "senses": [{"translation": "прыгать от радости", "literal": "не найти места, где встать"}], "examples": [{"av": "Гьелдаса чӏухӏарав хан ЧӀезе бакӏ тӏагӏун вуго.", "ru": "Гордый от этого хан Места не находит себе.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 387}
{"phrase": "ЧӀЕЗЕ КЪАДАР ТӀАГӀУН", "senses": [{"translation": "беспокоясь, волнуясь; не находить себе места, с ума сходить", "equiv": "approx"}], "page": 387}
{"phrase": "ЧӀЕР БАРСУЛЕБ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "[болтать] как сорока, без умолку", "literal": "как жарящийся горох"}], "examples": [{"av": "ЧӀегӏерал михъазда къокърицатал килщалги рахъун, жиндирго къагӏидаялда къвалакь цояб кверги чӏан, чӏер барсулеб гӏадин хабар бицине лъугьана Сулейман.", "ru": "Приглаживая свой чёрные усы короткими толстыми пальцами и положив руку, как всегда, на пояс, Сулейман начал болтать как сорока.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 387}
{"phrase": "ЧӀОБОГОЯБ РАКӀ", "senses": [{"translation": "опустошённое сердце", "literal": "пустое"}], "examples": [{"av": "ГӀакълу гьечӏеб бетӏер, чӏобогояб ракӏ, ЧӀухӏарал хиялаз хвана гӏадада.", "ru": "С пустой головой, с опустошённым сердцем Пропал я ни за что, ни про что.", "author": "Махӏмуд", "source": "Апараг"}], "page": 387}
{"phrase": "ЧӀОЛО КЪАЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "взять под уздцы", "equiv": "exact"}, {"n": 2, "translation": "утихомириться"}], "examples": [{"av": "Бакӏлъани хӏамица гьирги рехулин, Дагьаб чӏоло къан лъикӏ, чӏалгӏине гурин.", "ru": "Ёсли тяжело, ишак сбрасывает груз, Утихомирься и ты, а то будет хуже.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 387}
{"phrase": "ЧӀОЛОХЪЖО ХЪАТИКЬ ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "держать всё в своих руках", "literal": "держать уздечку в руках"}], "examples": [{"av": "Дун гӏабдал гӏодое йиччан чӏун йикӏана, дирго 40 л чӏолохъжо дирго хъатикь къан ккун бугилан.", "ru": "А я-то дура, сидела спокойно, думала, что всё держу в своих руках.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 387}
{"phrase": "ЧӀОР ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как дважды два [четыре]", "literal": "как стрела"}], "examples": [{"av": "— Гьеле гьеб, чӏор гӏадин, битӏун бугилан,— Воххун ХӀасан-Дада гӏодов вукӏана.", "ru": "— Это верно как дважды два,— И дедушка Гасан радостно сел.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Хъахӏилаб экран"}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀОРГӀАН ВИТӀАРАВ", "senses": [{"translation": "прямой, честный, справедливый", "literal": "прямой как стрела"}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀО РОГОЯЛ КВЕРАЛ", "senses": [{"translation": "бедность", "literal": "пустые руки"}], "examples": [{"av": "Гьел чӏорогоял квералгун, гьадинал тӏадагьал чун-тигун кин регилел?", "ru": "Как заснёшь в такой бедности и с пустыми карманами?", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "ЧӀегӏераб гамачӏ"}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀОРОЛО ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "трещать как сорока", "literal": "как перепёлка"}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀОТӀОДА ТӀУКЪБИ ЧӀВАЛЕВ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "ловкий, умелый", "literal": "блоху подковывающий"}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀУЖУЯЛДА РИХАРАВ ЧИЯСУЛГУН ГЬАЛ МАГЪЛЪИ ГЬАБУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Не дружи с тем, кто опротивел жене."}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀУЖУЯЛЪУЛ ЛЪИКӀЛЪИ — САХЛЪИ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Добро та жены — её здоровье."}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀУМ ГӀАДИН БОРЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "продырявить, изрешетить что-л."}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀУНТАЯБ РАКӀ", "senses": [{"translation": "проклятое сердце", "literal": "чтоб сердце развалилось"}], "examples": [{"av": "Херлъанагӏан гӏамал хисун лъугьунев вуго, цо хӏал ккун чӏоларо чӏунтаяб ракӏ.", "ru": "В старости меняется характер, но успокаивается проклятое сердце.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кьалбаз ккола гъветӏ"}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀУРКАНАБ ЛАГА", "senses": [{"translation": "красивая девушка", "literal": "стройное тело"}], "examples": [{"av": "Бачӏун чӏана цебе чӏурканаб лага.", "ru": "предо мною встала красивая девушка.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 388}
{"phrase": "ЧӀУХ ЛЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "слепнуть, плохо видеть", "literal": "туманом обволакивать"}], "examples": [{"av": "Гьекъана гьагал цӏаял, Гьез чӏух лъуна беразда.", "ru": "Познав все страсти жизни, Стал слепнуть я от них.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 389}
{"phrase": "ЧӀУХ ЛЪУН", "senses": [{"translation": "как в тумане, как сквозь туман", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гъоркьегӏан чӏух лъун бихьулаан Шамилил хъала.", "ru": "Внизу, как сквозь туман, была видна крепость Шамиля.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 389}
{"phrase": "ЧӀУХӀАРАБ ХАБАР", "senses": [{"translation": "высокомерные слова", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Лъицаго цӏехечӏого ЧӀухӏараб хабар буго, Бахӏарчиял васазул Росулъа гӏадан жиян.", "ru": "Высокомерно разговаривая, Утверждает, что она Из села героев.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Кватӏун бараб цӏад"}], "page": 389}
{"phrase": "ЧӀУХӀИ БЕКИЗЕ", "senses": [{"translation": "подчинить; сломать кого-л.", "literal": "гордость сломить"}], "examples": [{"av": "Устарасул рекӏелъе Нухги батичӏого гьел, Нахъ руссун рачӏунаан Гьасул чӏухӏи бекизе.", "ru": "Не найдя пути к сердцу мастера, Вновь возвращались они, Чтоб упрямство его сломить.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Гъалайчи"}], "page": 389}
{"phrase": "ЧӀЧӀЕЛ БОСИЗЕ", "senses": [{"translation": "победить, дойти до финиша", "literal": "приз взять"}], "examples": [{"av": "— Эбел, гъасда рукӏун чӏчӏел босиларо.", "ru": "— Мать, сидя у очага мы не победим. ш", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 389}
{"phrase": "ШАВКЪ БАЧӀУН", "labels": ["книжн."], "senses": [{"n": 1, "translation": "страстно, воодушевившись", "literal": "желание пришло"}, {"n": 2, "translation": "от [всей] души, от всего сердца"}], "examples": [{"av": "КӀияйго къоролайин абуни гьадабго ганчӏикьги кӏусун, цин тӏохде хъвалсун, цин-циязул гӏинзунире къулун, дунялги бертинги кӏочон тун, шавкъ бачӏун щурщудулел рукӏана.", "ru": "Обе вдовушки, сидя на том же камне, то бросали взгляды на крышу, то наклонялись друг к дружке и, забьш обо всём на свете, от души болтали.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Мугӏалимги мутагӏилги"}], "page": 390}
{"phrase": "ШАВКЪ ККЕЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "страстно желать; гореть желанием", "literal": "страстное желание ноявилось"}], "page": 390}
{"phrase": "ШАГЬИ БАЛАГЬИЗЕ САПАР БУХЬИНЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "отправиться на заработки; зарабатывать на жизнь", "literal": "отправиться в путь за пятаком"}], "examples": [{"av": "Дир гӏарацги лъугӏана, гӏетӏ тӏун дуцаго шагьи балагьизе сапар бухьсӏ", "ru": "У меня кончились деньги, теперь ты попробуй сам заработать на жизнь!", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "ГӀаданлъиялъул къо"}], "page": 390}
{"phrase": "ШАГЬИДЕ НАТӀ БАЛЕБ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "дешёвый", "literal": "стоящий пятак за аршин"}], "page": 390}
{"phrase": "ШАГЬИДЛЪИ БИТӀИЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "читать молитву"}], "examples": [{"av": "...Иманшапигӏ, гьадин гаргаралъ ворчӏизавунищ, яги жиндирго макьу лъугӏу нищали, шагьидлъи битӏулаго, магжида кверал рахъизе лъугьана.", "ru": "...Иманшапи, разбуженный их разговорами, а может быть, просто проснувшись, принялся, поглаживая бороду, читать молитву.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 390}
{"phrase": "ШАГЬРА РАГЬИЗЕ", "senses": [{"translation": "проложить дорогу", "literal": "открыть путь"}], "page": 390}
{"phrase": "ШАЙТӀАБАЦА ККВЕЗЕ", "senses": [{"translation": "сильно заболеть; хворь напала", "literal": "шайтан попутал"}], "examples": [{"av": "Ячӏу, дуего щиб, щай кӏалъаларев, Шайтӏабаца ккунги мун ватиларин?", "ru": "Да что ты целый день как язык проглотил, Уж не заболел ли ненароком?", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 390}
{"phrase": "ШАЙТӀАБИ РАГЪАРИЗАРИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "выводить кого-л. из себя", "equiv": "approx", "literal": "чертей расшевелить"}], "page": 391}
{"phrase": "ШАЙТӀАН ТӀАД БЕГИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "быть незамеченным", "literal": "от глаз быть укрытым шайтаном"}], "page": 391}
{"phrase": "ШАНТӀУРИДА БАДИБ ЧУГӀАН", "labels": ["фольк.", "букв."], "senses": [{"translation": "смотреть как лошадь на Шантура (У Шантура был крутого нрава конь. В надежде обуздать его хозяин стал лучше ухаживать за ним. Но конь с каждым днём становился всё хуже. Горцы употребляют это выражение, когда проявляется пренебрежение, непослугиание.)"}], "examples": [{"av": "Губернаторасде Шурагьив индал, «Шантӏурида бадиб чугӏан» вуссинчӏо.", "ru": "Когда дошёл до губернатора в Шуре, Тот с ним и разговаривать не стал.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 391}
{"phrase": "ШАРГӀ КЪОТӀИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "вынести приговор (наказание по шариату)"}], "examples": [{"av": "Гьанже гӏалимзабаз шаргӏ къотӏиларо, Шурай битӏун хӏукму тӏубалареб лъан.", "ru": "Теперь учёные не выносят приговора, Зная, что в Шуре его не утвердят.", "author": "ЧӀанкӏа", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 391}
{"phrase": "ШАРИГӀАТ ЛЪЕЗЕ", "labels": ["уст."], "senses": [{"translation": "вводить законы шариата"}], "examples": [{"av": "Англичанаца гӏарацги бачӏун, Купецзаби рекъон шаригӏат лъуна.", "ru": "Получив деньги от англичан, Вместе с купцами насаждали нормы шариата.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Дир рекӏел асарал"}], "page": 391}
{"phrase": "ШИШАДУЛ ГЬАЛМАГЪ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "пьяница", "literal": "друг бутылки"}], "page": 391}
{"phrase": "ШКОЛАЛДАСА РЕХИЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "исключить из школы", "literal": "выбросить"}], "examples": [{"av": "— Мунго нолъ школалдаса рехарайги лъара-бищ,— ян абуна гьелъ гьебсагӏатго.", "ru": "— Ты знаешь, что тебя исключили из школы,— сообщила она тотчас.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 391}
{"phrase": "ШУКРУ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "воздать хвалу кому-л., благо-дарить кого-л.", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Гьенир гӏадамал тӏад рукӏун цӏвакарал ганчӏал чӏорого ратиялда шукруги гьабун, гьениб аскӏобго бугеб жидерго минаялде сверана.", "ru": "Воздав хвалу Аллаху, что го декан пуст, он свернул к своему дому, который находился поблизости. щ", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Зоб цӏадае гъугъала"}], "page": 391}
{"phrase": "ЩАКЛЪИ ККЕЗЕ", "senses": [{"translation": "подозревать кого-л. в чём-л.; догадываться", "literal": "сомнение появилось"}], "examples": [{"av": "— Дун киса щиялиги щаклъи кколеб бугин дулъи-лан ккола дида, уйищ?", "ru": "— Мне кажется, что тебя мучат сомнения, кто я и откуда, не так ли?", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 392}
{"phrase": "ЩАКЛЪИ КЪОТӀИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "поверить", "literal": "подозрение отрезать"}], "page": 392}
{"phrase": "ЩАР ЧӀОАЗЕ", "senses": [{"translation": "пахать, сбивать масло", "literal": "бить"}], "page": 392}
{"phrase": "ЩАРИЛ НАХ ГӀАДИН ТАМАХЛЪИЗЕ", "senses": [{"translation": "растаять, смягчиться", "literal": "растаять как сливочное масло"}], "examples": [{"av": "ХӀеккун йиго гури? Щибгӏагидай гьай ГӀатӏинаца дуда тӏад бахана, кьурул хъиро гӏадин хъачӏгоги йикӏун, щарил нах гӏадин тамахлъун йиго.", "ru": "Растаяла? Что ты так смягчилась, ведь ты была как скала, интересно, чем тебя Патина взяла.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Лъукъарал кьураби"}], "page": 392}
{"phrase": "ЩВАЛДЕ ЩУН", "senses": [{"n": 1, "translation": "обдуманно, осторожно", "literal": "до цели дойдя"}, {"n": 2, "translation": "досконально"}], "examples": [{"av": "Мекъи ккезе гурилан хӏинкъун бицунеб батила жиб-жиб рагӏиялда тӏад ургъун ва щвалде щун.", "ru": "Боится ошибиться, потому и говорит всё обдуманно.", "author": "П. Муртазагӏалиева", "source": "Дир хъахӏаб кӏаз"}], "page": 392}
{"phrase": "ЩВАРАБ ГӀОР ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "как бурный поток, стремительно"}], "examples": [{"av": "Къаникь щапаниги щвела ракӏалде Щвараб гӏор гӏадиван мун вачӏунеб къо.", "ru": "Хотя нет тебя, но буду помнить. Что появился ты как бурный поток.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 392}
{"phrase": "ЩВАТ БУГЕЙ", "senses": [{"translation": "стройная; как кипарис — Дудаса щват бугей щолей йигилан,—", "literal": "[хороший] рост имеющая"}], "examples": [{"av": "Ав «Камалил Башир» ургъел тун чӏана.", "ru": "— Найду девушку ещё стройнее,— Этот «Камалил Башир», красавец, нос задрал.", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Иргаби"}], "page": 393}
{"phrase": "ЩВАТ-КВЕР БИЧЧАН", "senses": [{"translation": "спокойно; блаженно", "literal": "во весь рост растянувшись"}], "examples": [{"av": "Ва гьеб параялъго рахӏаталда гӏурдада тӏад щват-квер биччан вегана гьев.", "ru": "В тот же миг он растянулся на поляне, раскинув руки.", "author": "ГӀ. Расулов", "source": "Анищалъул цӏаялда хадур"}], "page": 393}
{"phrase": "ЩЕКЪЕР ККВЕЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "взять за горло; приперёть к стёнке", "equiv": "exact"}], "page": 393}
{"phrase": "ЩИБ НУХ БАТУНГИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "любыми путями, способами; всеми правдами и неправдами", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Дица хӏукму гьабуна щиб нух батунги, талихӏ къараб рокьул карачелаз, рагӏалда кьабун, кьурулъ тункун, дунго вачун унев вукӏиналда ГӀатӏимат божизе гьайизе.", "ru": "Я решил любыми способами заставить Патимат повёрить, что волна любви захлестнула и уносит меня.", "author": "М. Шамхалов"}], "page": 393}
{"phrase": "ЩИБАБ БОКӀИ ИЛЪ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "везде, всюду; на каждом шагу, на каждом углу", "equiv": "approx"}], "page": 393}
{"phrase": "ЩИБАБ РУКЪАЛЪУЛ — ЦО-ЦО ГӀАДАТ, ЩИБЛВ ЧИЯСУЛ — ЦО-ЦО ГӀАМАЛ.", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "у каждого дома — свой обычай, у каждого человёка — свой норов."}], "page": 393}
{"phrase": "ЩИБАВ ПИРГӀАНИЕ ЦО ЦО МУСА", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "На каждого фараона — один Моисёй."}], "page": 393}
{"phrase": "ЩИБАВ ЧИ ЖИНДИРГО РУКЪАЛЪУЛ ХАН", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Каждый человёк — хозяин своего дома.", "literal": "хан"}], "page": 393}
{"phrase": "ЩИБГО БАХЧИЧӀОГО", "senses": [{"translation": "ничего не скрывая, открыто", "equiv": "exact"}], "page": 393}
{"phrase": "ЩОБИЛ БАКЪНАЛ", "labels": ["поэт."], "senses": [{"translation": "мелодии любви", "literal": "гор"}], "examples": [{"av": "Гьанже щобил бакънал кӏочонел руго, Шагьаби чвантирир чӏванхъолеб мехалъ.", "ru": "Теперь мелодии любви забывают, Ибо в карманах монеты звенят.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Магӏарул къиса"}], "page": 393}
{"phrase": "ЩОКЪРОБ МАГӀУ КЪАЗЕ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "комок к горлу подступил", "literal": "слеза в горле застряла"}], "examples": [{"av": "Амма бугониги, рагӏуца загьир гьабичӏеб, бадиб хьвадулеб гьасул жиндидехун бугеб рокьукълъиги бихьун, барщун щокъроб магӏуги къан яцгӏалги ун, живго тахбакӏида вегун хӏутӏарав гьесда таманаб жо ракӏалде щвана.", "ru": "Чувствуя его неприязнь к себе, не высказанную словами, его двоюродная сестра ушла, обидевшись, со слезами на глазах, и он, оставшись один, лёжа на тахте, вспомнил многое.", "author": "ГӀ. Шахтаманов", "source": "Кьурулъ нух ГӀӀречӏеб бис"}], "page": 394}
{"phrase": "ЩОКЪРОБ РАКЬА КЪАРАБГӀАН", "senses": [{"translation": "как будто кость в горле застряла"}], "examples": [{"av": "Щокъроб ракьа къарабгӏанги эхебе унеб букӏинчӏо дидаги карш.", "ru": "Мне стало трудно глотать кашу, будто кость застряла у меня в горле.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 394}
{"phrase": "ЩОКЪРОБЕ БАХИНЕГӀАН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "до отказа, до отвала", "equiv": "approx", "literal": "до горла"}], "page": 394}
{"phrase": "ЩОКЪРОЙ РУХӀ БАХАРАВ", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "обречённый на что-л., доживающий последние дни", "literal": "душа, до горла дошедшая"}], "examples": [{"av": "Щокърой рухӏ бахарал хъахӏазул боял, Битӏун кьижаралго журала гъорлъе.", "ru": "Как только они заснули. Обречённые беляки пошли в атаку.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 394}
{"phrase": "ЩУЛИЯБ РАГӀИ", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "твёрдое слово", "literal": "крепкое"}], "examples": [{"av": "Мусаца кӏодоэбелалъе щулияб рагӏи кьуна, рачӏ халатаб цӏогьор жинца тезе гьечӏилан.", "ru": "Муса дал бабушке твёрдое слово, что поймает длиннохвостого вора.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Къункърабазул кьурди"}], "page": 394}
{"phrase": "ЩУРУНКЪВЕРКЪ ГӀАДИН", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "как черепаха", "equiv": "exact"}], "page": 394}
{"phrase": "ЭБЕЛАЛЪУЛ МУХӀАМА", "labels": ["ирон."], "senses": [{"translation": "маменькин сынок", "literal": "мамин Магома"}], "page": 395}
{"phrase": "ЭРКЕНЛЪУДЕ ВИЧЧАЗЕ", "senses": [{"translation": "выпустить на свободу", "equiv": "exact"}], "page": 395}
{"phrase": "ЮРГЪА БАЧИНЕ", "senses": [{"translation": "быстро уйти, покинуть кого-л.", "literal": "рысью ехать"}], "page": 395}
{"phrase": "ЮРГЪАЧУ ГӀАДИН", "senses": [{"translation": "легко, свободно", "literal": "как иноходец"}], "examples": [{"av": "Къватӏахъ гьури буго кибго сверулеб, Квелъ рехун биччараб юргъачу гӏадин.", "ru": "Легко и свободно на улицах села Ветер кружится.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 395}
{"phrase": "Я БЕТӀЕРГЬАН АЛЛАГЬ", "labels": ["рел."], "senses": [{"translation": "о всевышний!, о всемогущий!"}], "examples": [{"av": "— Я бетӏергьан аллагь, баркатгун, рахӏматгун рещтӏараб батаги цӏияб моцӏ!", "ru": "— О всевышний, пусть новый месяц принесёт только радость и счастье!", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Ракьул гӏерекъ гьороца унаро"}], "page": 395}
{"phrase": "Я ГӀАЛИ, Я ГӀУМАР", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "пан или пропал", "equiv": "approx", "literal": "или Али или Омар"}], "page": 395}
{"phrase": "Я РАБИ БЕТӀЕРГЬАН", "interjection": true, "senses": [{"translation": "дай бог!"}], "examples": [{"av": "— Я раби бетӏергьан, дуда хӏал кӏола, Малъун босуларев лъугьаги дур вас!", "ru": "— Пусть бог поможет, чтоб сын твой Вырос непослушным и своенравным!", "author": "ГӀ. Махӏамад", "source": "Къатӏраби"}], "page": 395}
{"phrase": "Я РАКЬА ГУРЕБ, Я ГЬАН ГУРЕБ", "senses": [{"translation": "ни рыба ни мясо", "literal": "ни кость ни мясо"}], "examples": [{"av": "я ХВАРАЗУЛЪ ГУРЕВ, Я ЧӀАГОЯЗУЛЪ ГУРЕВ", "ru": "погов. Ни среди мёртвых, ни среди живых. Ни в селе Селифан, ни в городе Богдан."}], "page": 395}
{"phrase": "ЯБУ ЧУ ГӀАДИН", "labels": ["разг."], "senses": [{"translation": "медленно", "literal": "как кляча"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯЗИХЪ ГЬАВИЗЕ", "senses": [{"n": 1, "translation": "обобрать как линку", "literal": "беспомощным сделать"}, {"n": 2, "translation": "сделать кого-л. несчастным"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯЗИХЪАБ ЯШАВ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "жалкое существование; бедственное положение", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Угьдилаго хварай, хирияй эбел, Ункъогӏун рукъалъул язихъаб яшав.", "ru": "Мать умерла в муках, четверо детей Жалкое влачат существование.", "author": "ХӀ. Гъазимирзоев", "source": "Чундузул сухъмахъ"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯКЪИН ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "подтвердить, удостоверить; про-лить свет", "equiv": "approx", "literal": "ясным сделать"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯЛГЪУЗ ХУТӀИЗЕ", "senses": [{"translation": "остаться одиноким; один как перст", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Унго харадуний ялгъуз хутӏизе бугеб захӏмалъи.", "ru": "Трудно оставаться одинокой в старости.", "author": "М. Сулиманов", "source": "ТӀаса рищарал"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯНГЪИЗ ХУТӀИЗЕ", "senses": [{"see_also": "ялгъуз хутӏизе", "see_also_type": "то же, что"}], "examples": [{"av": "Мискинав кочӏохъан янгьиз хутӏула.", "ru": "Бедный певец всегда остаётся одиноким.", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯРАВУЛ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "тренировать что-л.; тренироваться", "literal": "тренировать своё тело"}], "examples": [{"av": "Радал хехго вахъун черх яравул гьабизе ун вукӏана.", "ru": "С утра я ходил на тренировку.", "author": "М. Мухӏамадов", "source": "Гьитӏинав гьокочи"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯРАГЬ КЪЕДА БАЙ, КЪАЛАМ КОДОБ ККВЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "оружие на стену повесь, карандаш в руки возьми."}], "page": 396}
{"phrase": "ЯРАГЪ ЧӀВАРХЪЕЗАБИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "— угрожать кому-л.; бряцать оружием", "equiv": "approx"}], "examples": [{"av": "ЧӀечӏого дица ярагъ чӏвархъезабизе ккола, Чакъалазул тӏелазде тӏухьиялъул цӏад базе.", "ru": "Без конца я должен угрожать Стае шакалов, что зубы скалят.", "author": "Ф. ГӀалиева", "source": "Мугӏрул гӏазудаса хӏинкъуларо"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯРГЪИД ГӀУЦӀИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "вооружить кого-л.; во-оружиться", "literal": "оружием снабдить"}], "examples": [{"av": "Махӏачица малъана хадубккун росулъ кинаб хӏалтӏи гъабизе кколебали, салатавалъулал ахӏана яргъид гӏуцӏизе.", "ru": "Махач научил, как действовать дальше, салатавов-цев призвал вооружаться.", "author": "ХӀ. ХӀажиев", "source": "Салатавалъул партизанал"}], "page": 396}
{"phrase": "ЯРЕ ЦЕВЕСАӀ", "labels": ["бран."], "senses": [{"translation": "иди к чёрту!"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯС АБИЗЕ", "senses": [{"translation": "сватать; помолвить девушку"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯС ЙИГОНИ РОС КАМУЛАРО", "labels": ["погов."], "senses": [{"translation": "Была бы дочка, муж найдётся. Была бы корова, подойник найдётся. Была бы шея, [а] хомут найдётся."}], "page": 397}
{"phrase": "ЯС ЙИЧУГЕ, НУС ЙОСУГЕ", "labels": ["посл."], "senses": [{"translation": "Дочь не продавай, невестку не покупай."}], "page": 397}
{"phrase": "ЯС РУКЪДЕ ИНЕ", "senses": [{"translation": "выходить замуж Васас ячуней йиго", "literal": "девушка уходит в [чужой] дом"}], "examples": [{"av": "Яс рукъде уней йиго.", "ru": "Женится парень. Замуж выходит девушка.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардилъ пири"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯСАХЪ БАКӀАРИЗЕ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "взимать налог", "literal": "подать собирать"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯСБЕРЛЪУН ЦӀУНИЗЕ", "senses": [{"translation": "беречь как зеницу ока", "equiv": "exact"}], "examples": [{"av": "Ясберлъун цӏунила хирияб Ватӏан.", "ru": "Родину будем беречь как зеницу ока.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯХӀ БАЧЧИЗЕ", "senses": [{"see_also": "яхӏ гьабизе", "see_also_type": "то же, что"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯХӀ ГЪЕЗЕ", "senses": [{"translation": "подбадривать кого-л.", "literal": "терпение пришить"}], "examples": [{"av": "ТӀад вуссун вилълъине хиял гьабидал, Гьалмагъзабаз гъуна гъаримасда яхӏ.", "ru": "Когда он захотел вернуться. Друзья подбодрили его.", "author": "ЦӀ. ХӀамзат", "source": "ТӀаса рищарал кучӏдул"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯХӀ ГЬАБИЗЕ", "senses": [{"translation": "терпеть, выносить что-л.", "literal": "терпение делать"}], "examples": [{"av": "Дна анкь, тӏокӏаб яхӏ гьабизе кӏвечӏо.", "ru": "Прошла неделя, не было сил больше терпеть.", "author": "Т. Таймасханов", "source": "Сардил чапар"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯХӀ РЕХИЗЕ", "senses": [{"translation": "потерять терпение, спасовать", "literal": "бросить"}], "page": 397}
{"phrase": "ЯХӀ ХАБАЛЪ БУКЪАРАВ", "senses": [{"translation": "потерявший честь, совесть; не в чести", "literal": "честь в могилу положивший"}], "examples": [{"av": "Яхӏ хабалъ букъаразда Хвезегӏан унти гьечӏеб, Паракъатаб сагӏат бихьугеги!", "ru": "Пусть не будет никогда покоя тем, Кто потерял честь свою и совесть!", "author": "Р. ХӀамзатов", "source": "Магӏарул къиса"}], "page": 398}
{"phrase": "ЯХӀ ХВАРАВ", "senses": [{"translation": "нетерпеливый", "literal": "[человек] с умершим терпением"}], "page": 398}
{"phrase": "ЯХӀАЛДА ХӀУР ХЪВАЗЕ ТЕЧӀЕВ", "labels": ["книжн."], "senses": [{"translation": "кристально чистый, не запятнавший чести", "literal": "не давший пыли осесть на совесть"}], "page": 398}
