{
"word": "дун",
"forms": [
"дун",
"дица",
"дир"
],
"senses": [
{
"text": "я",
"examples": [
{
"av": "дун вачӏана",
"be": "я прыйшоў"
},
{
"av": "дун ячӏана",
"be": "я прыйшла"
},
{
"av": "дун гьанив чӏела",
"be": "я тут застануся"
},
{
"av": "дица хӏетӏ чӏанщинаб бакӏ лъалеб буго гьелда",
"be": "яна кантралюе кожны мой крок, яна ведае, куды я ступіў нагой"
},
{
"av": "дида щиб лъалеб?",
"be": "адкуль я ведаю?"
},
{
"av": "дун гӏадин лъугьаги",
"be": "хай напаткае цябе такая ж доля",
"labels": [
"лаянкавае слова",
"выраз"
],
"comment": "пра нязлечную хваробу, страту блізкага чалавека і т. п."
},
{
"av": "дун гӏадин хутӏаги",
"be": "ды застанешся ты ўдавой",
"labels": [
"лаянкавае слова",
"выраз"
],
"comment": "сіратой, самотным і т. п."
},
{
"av": "Дуцани ячина, дуни ячӏина, ГӀанкӏудул мокъида мокъокъ кин чӏолеб",
"be": "Ты ж возьмеш мяне, можа і я згаджуся, але ці дапушчальна, каб курапатка садзілася на курыны насест",
"labels": [
"фальклор"
]
}
]
}
],
"pos": "займеннік",
"form": "—"
}
{
"word": "дунги",
"stress": 2,
"forms": [
"дунги",
"дунгиялъ",
"дунгиялъул",
"дунгиял"
],
"senses": [
{
"text": "ступа для ачысткі рысу ад лупіны",
"labels": [
"дыялектызм"
]
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дунгъуз",
"stress": 6,
"forms": [
"дунгъуз",
"дунгъузалъ",
"дунгъузалъул",
"дунгъузал"
],
"senses": [
{
"text": "свіння",
"labels": [
"рэгіяналізм"
]
}
],
"see_also": [
{
"target": "болъон",
"kind": "see"
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дуниял",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниял",
"дуниялалъ",
"дуниялалъул"
],
"senses": [
{
"text": "мір, свет, сусвет, зямля",
"labels": [
"кніжнае",
"у пераносным значэнні"
],
"examples": [
{
"av": "тӏолго дуниял",
"be": "увесь свет"
},
{
"av": "дуниял бихьизе",
"be": "убачыць свет"
},
{
"av": "дуниял бихьарав",
"be": "бывалы"
},
{
"av": "дуниял кваниги гӏорцӏичӏев, гӏор гьекъаниги къеч буссинчӏев",
"be": "усё на свеце з'есць — не насыціцца, усю рэчку вып'е — смагу не утоліць",
"labels": [
"прыказка"
]
},
{
"av": "дуниял къварилъана",
"be": "свет стаў цесным"
},
{
"av": "дуниял тезабизе",
"be": "зжываць са свету",
"comment": "каго-небудзь"
},
{
"av": "дуниял тезабизе",
"be": "адправіць у далёкую далячынь",
"comment": "каго-небудзь"
},
{
"av": "дуниял тун ине",
"be": "пакідаць свет",
"comment": "паміраць, гінуць"
},
{
"av": "дуниял тун ине ккаги",
"be": "хай пакіне ты гэты свет",
"labels": [
"лаянкавае слова",
"выраз"
]
},
{
"av": "дуниял тун ине",
"be": "паехаць вельмі далёка",
"labels": [
"у пераносным значэнні"
]
},
{
"av": "дуниял теркизе (тиризе, чекизе)",
"be": "бадзяцца па свеце"
},
{
"av": "гьаб дуниял рагӏалде гӏунтӏун батила",
"be": "напэўна, набліжаецца канец свету"
},
{
"av": "Гьаб дуниял дир ани, ТӀолго дуе кьелаан, Дунго лагълъун чӏелаан",
"be": "Быў бы гаспадаром сусвету, Яе ўсю падарыў бы табе, А сам стаў бы рабом тваім",
"labels": [
"фальклор"
]
},
{
"av": "дуего бокьухъе кьурдизабе дуниял",
"be": "зрабі так, каб увесь свет плясаў пад тваю дудку"
},
{
"av": "дуниялалъул рагӏалда",
"be": "на краі свету"
},
{
"av": "дуда цадахъ дун дуниялалъул рагӏалде щвезегӏанги вилълъина",
"be": "з табой я хоць на край свету пайду"
},
{
"av": "дуниялалъул рагӏалда",
"be": "вельмі далёка, у чорта на кулічках",
"labels": [
"у пераносным значэнні"
]
},
{
"av": "дуниялалъул рагӏалда букӏун бугогури гьаб ицц",
"be": "вельмі далёка, аказваецца, знаходзілася гэтая крыніца"
},
{
"av": "дуниялалда вукӏун ракӏ бохугеги дур",
"be": "хай не радуецца сэрца тваё на гэтым свеце",
"labels": [
"лаянкавае слова",
"выраз"
]
},
{
"av": "дуниялалда рагӏизабизе",
"be": "трубіць ва ўсе трубы; размяркоўваць на ўсю сусвету"
},
{
"av": "гьаб дуниялалда хадур нилъ рукӏани гурого, дуниял хадуб бачине нилъеда кӏолареб",
"be": "нам прыходзіцца згаджацца з падзеямі ў свеце, змяніць іх ход нам не пад сілу",
"labels": [
"прыказка"
],
"comment": "літ. мы павінны хадзіць за светам, павесці яго за сабой мы не сможам"
}
]
},
{
"text": "мір, чалавецтва",
"examples": [
{
"av": "дуниялалдаго лъала нилъер машгьурав шагӏир ХӀамзатил Расул",
"be": "весь свет ведае нашага знакамітага паэта Расула Гамзатава"
}
]
},
{
"text": "жыццё",
"labels": [
"у пераносным значэнні"
],
"examples": [
{
"av": "дуниял данде бигъана",
"be": "не пашанцавала ў жыцці"
},
{
"av": "дуниял данде билълъунеб буго долда",
"be": "ёй вязе ў жыцці, яе справы ідуць у гару"
},
{
"av": "дидани дуниял данде билълъинчӏо",
"be": "мне ж у жыцці не пашанцавала, фартуна адвярнулася ад мяне"
},
{
"av": "дуниял кварав, канлъи бихьарав",
"be": "і жыццём насыціўся, і божы свет убачыў",
"labels": [
"прымаўка"
]
},
{
"av": "дуниялалъул канлъи бихьизе толеб гьечӏо",
"be": "няма жыцця",
"comment": "дасл. не дае ўбачыць божы свет"
},
{
"av": "дуниялалъул канлъи течӏо",
"be": "надакучаў"
},
{
"av": "дуниялалалдаса ракӏ буссун буго",
"be": "жыць не хочацца, расчараваны жыццём"
},
{
"av": "дуниялалдаса хьул къотӏизе",
"be": "страціць цікавасць да жыцця"
},
{
"av": "дуда далдалунищ дир дуниял бугеб?",
"be": "ад цябе ці што залежыць маё жыццё?",
"comment": "літ. на табе ці што вісіць мой свет?"
}
]
},
{
"text": "пагода",
"examples": [
{
"av": "дуниял бигун буго",
"be": "дажджы не спыняюцца"
},
{
"av": "дуниял квачан буго",
"be": "на вуліцы мароз"
},
{
"av": "дуниял кьерхарулеб буго",
"be": "надвор'е часта псуецца"
},
{
"av": "дуниял бакӏаризе (гьабизе, хачазе)",
"be": "нажыць, назапасіць маёмасць; грабсці ўсё пад сябе"
},
{
"av": "дуниял бецӏлъана",
"be": "пацямнела, надышла ноч"
},
{
"av": "дуниял бижаралдаса нахъе",
"be": "з спрадвечных часоў; ад стварэння свету"
},
{
"av": "дуниял кьуниги кьеларо",
"be": "не аддам за ўвесь сусвет"
},
{
"av": "дуниял рогьана",
"be": "развіднела, настаў світанак"
},
{
"av": "дуниял рукӏкӏана",
"be": "змярканне наступіла"
},
{
"av": "дуниял тӏад баччаги дуда",
"be": "ды ўвесь свет стане тваёй ношай",
"labels": [
"лаянкавае слова",
"выраз"
]
},
{
"av": "дуниял тӏаде бегараб гӏадин вуго дов",
"be": "ён не ў духу",
"comment": "дасл. ён у такім стане, нібы ўвесь свет зваліўся на яго"
},
{
"av": "дуниял хвараб жойищ гьебго",
"be": "падумаеш, вялікая справа"
},
{
"av": "дуниял цӏун буго",
"be": "вельмі шмат"
},
{
"av": "дуниял цӏун буго гьаниб гени",
"be": "тут вельмі шмат груш"
},
{
"av": "дуниял чӏегӏерлъана",
"be": "свет стаў магілай",
"comment": "літ. свет пацнеў"
}
]
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дуниялалъул",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниялалъул"
],
"senses": [
{
"genitivefrom": "дуниял",
"comment": "родны склон"
},
{
"text": "зямны",
"examples": [
{
"av": "дуниялалъул боцӏи",
"be": "зямное багацце"
},
{
"av": "дуниялалъул боцӏи цӏамхӏалаб лъим гӏадаб жойила, кигӏан гьекъаниги къечӏ буссунареб",
"be": "зямное багацце падобна да вады салёнай, колькі б ні выпіў, смагу не утолішь",
"labels": [
"прыказка"
]
}
]
},
{
"text": "сусветны",
"examples": [
{
"av": "дуниялалъул рагъ",
"be": "сусветная вайна"
},
{
"av": "дуниялалъул рукъ",
"be": "гэты свет; невячнае жыццё",
"labels": [
"рэлігія"
]
},
{
"av": "дуниялалъул рукъ къачӏазе",
"be": "атрымаць асалоду ад нявечнага жыцця"
}
]
}
],
"see_also": [
{
"target": "дуниял",
"kind": "from"
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "родны"
}
{
"word": "дуниялалъулго",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниялалъулго"
],
"senses": [
{
"text": "сусветная"
}
],
"pos": "прыметнік",
"form": "—"
}
{
"word": "дуниялсур",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниялсур",
"дуниялсурица",
"дуниялсурил",
"дуниялсурал"
],
"senses": [
{
"text": "пасаромлены, аскандалены"
}
],
"pos": "прыметнік",
"form": "—"
}
{
"word": "дуниялтерк",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниялтерк",
"дуниялтеркица",
"дуниялтеркил",
"дуниялтеркал"
],
"senses": [
{
"text": "вандроўнік па свеце, скіталец"
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дуниялтерклъи",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниялтерклъи",
"дуниялтерклъиялъ",
"дуниялтерклъиялъул"
],
"senses": [
{
"text": "скітанне па свеце",
"examples": [
{
"av": "дуниялтерклъиги чӏалгӏун, росулъе вуссана дир саяхъав гьудул",
"be": "майму блуднаму сябру надакучыла бадзяцца па свеце і ён вярнуўся ў аул"
},
{
"av": "дуниялтерклъиялъ янгъизлъана дун",
"be": "скітанне па свеце прывяло мяне да адзіноты"
}
]
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дуниялчек",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниялчек",
"дуниялчекица",
"дуниялчекил",
"дуниялчекал"
],
"labels": [
"размоўнае слова"
],
"see_also": [
{
"target": "дуниялтерк",
"kind": "see"
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дуниял-ахират",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниял-ахират",
"дуниял-ахираталъ",
"дуниял-ахираталъул"
],
"senses": [
{
"text": "усё",
"comment": "даслоўна сапраўднае і замагільнае жыццё",
"examples": [
{
"av": "дуниял-ахират хвезабизе",
"be": "усё сапсаваць"
},
{
"av": "дуниял-ахират хвезабизе",
"be": "выходзіць з сябе, закіпаць гневам",
"labels": [
"у пераносным значэнні"
],
"comment": "мятаць гром і маланкі"
}
]
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дуниял-гӏалам",
"stress": 4,
"forms": [
"дуниял-гӏалам",
"дуниял-гӏаламалъ",
"дуниял-гӏаламалъул"
],
"senses": [
{
"text": "увесь свет; сусвет",
"examples": [
{
"av": "дуниял-гӏаламалда рихарав",
"be": "ненавісны ўсім свеце"
}
]
}
],
"see_also": [
{
"target": "гӏалам",
"kind": "see"
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дунявияб",
"stress": 4,
"forms": [
"дунявияб"
],
"gender_forms": [
"дунявияб",
"дунявияв",
"дунявияй"
],
"senses": [
{
"text": "зямны",
"examples": [
{
"av": "дунявияб рукъ",
"be": "бліжні зямны свет",
"labels": [
"каранічны тэрмін"
]
},
{
"av": "дунявияб чӏаголъи",
"be": "бліжэйшае жыццё",
"labels": [
"каранічны тэрмін"
],
"comment": "каранічны тэрмін «ад-дунья» (бліжэйшы, зямны свет); процілегласць — «апошняе жыццё» (пра загробнае жыццё, «аль-ахіра»)"
}
]
}
],
"pos": "прыметнік",
"form": "—"
}
{
"word": "дунял",
"stress": 4,
"forms": [
"дунял",
"дунялалъ",
"дунялалъул"
],
"labels": [
"дыялектызм"
],
"see_also": [
{
"target": "дуниял",
"kind": "see"
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}
{
"word": "дунялалъул",
"stress": 4,
"forms": [
"дунялалъул"
],
"see_also": [
{
"target": "дуниялалъул",
"kind": "see"
}
],
"pos": "назоўнік",
"form": "назоўны"
}