Дагьал церегӏан къоязда Махӏачхъалаялда, «Гьудуллъиялъул рокъоб» тӏобитӏана «Дин ва СМИ» абураб цӏаралда гъоркь тӏоцебесеб бахӏсазулаб платформа. Гьенир рорхарал суалазул аслияб мурад букӏана диналда хурхарал темаби СМИяз халкъалда рагӏизари. Диналда хурхарал темаби рагьулелъул, СМИязда дандчӏвалел захӏмалъабазул хӏакъалъулъ бицунеб данделъиялда гӏахьаллъана пачалихъиял, диниял ва жамгӏиял гӏуцӏабазул, СМИязул вакилзаби.

Ислам – ракълилаб дин

Данделъиялда кӏалъалаго, ДРя-лъул миллияб политикаялъул ва диниял ишазул рахъалъ министр Энрик Муслимовас бицана медиа-сетазда динияб лъай кьеялъул суалал ритӏун рорхиялъул, диниялгун жамгӏиял гӏуцӏаби информациялъулал ишазулъ гӏахьаллъиялъул кӏудияб кӏвар букӏиналъул хӏакъалъулъ.

Данделъиялда гӏахьаллъизе ра-чӏун рукӏана Коми республикаялдаса гьалбалги. Комиялъул миллияб политикаялъул министр Галина Габушевалъ бицана Дагъистаналда Коми республикаялъул къоял кӏодо гьаризе рукӏиналъулги.

«Килиса ва СМИ» абураб докладгун кӏалъарав иеромонах Иоаница бицана Дагъистаналда киналго шартӏал гӏуцӏун ругин диниял конфессиязул вакилзабазе. Гьесул рагӏабазда рекъон, республикаялда диназул суалазда тӏасан дандеккунгутӏабиги рукӏунаро.

— Нижеда гьоркьоб кинабгӏаги дагӏба букӏунаро, гьеб букӏине бегьулин абун ракӏалдеги кколаро. Нижер мурад буго гьединабго къагӏидаялда гӏолохъанаб гӏел куцайги. Пандемиялъул заманалда киназдаго бихьана Дагъистаналда дин батӏиялин, миллат батӏиялин абун гӏадамал ратӏа гьарулареблъиги, — ян абуна Иоаница.

Муфтияталда цебе бугеб медиа-холдингалъул вакил, «Ас-салам» газеталъул бетӏерай редактор Наира Махӏмудовалъ республикаялда ругел диниял СМИял рехсана ва гьезул хӏалтӏулъ дандчӏвалел захӏмалъабазул хӏакъалъулъ бицана.

— Цо-цо СМИязул вакилзабаз, исламалде гъорлъецин раккичӏого, кьолеб буго къватӏибе диналдехун божилъи гьечӏолъи яги рокьукълъи бижизабулеб информация. Мисалалъе, ботӏрода кӏаз чӏварай, берцинго ретӏа-къарай бусурманчӏужу йихьизаюлей йиго къварид яги хӏакъир гьаюрай гӏаданалъул сипаталда. Гьединлъидал жакъа СМИяз гӏицӏго терроризмалде данде къеркьей гуребги, диналда гьезего гьечӏеб жо бицунелги ритӏизаризе кколел руго.

Тахшагьаралда «Шагьидазул сквер» рагьулеб мехалда, цебеккунго ва чанцӏулго бичӏчӏизабизе ккана гӏадамазда шагьид абураб рагӏул битӏараб магӏна.

Ахираб заманалда динияб тематикаялъул информация цӏехолезул къадар гӏемерго цӏикӏкӏун буго.

Диниял официалиял СМИяз исламалъул хӏакъалъулъ кинабго хӏакъикъат бицуна. Хӏакъикъияб ислам лъазабулев чиги батӏи-батӏиял диниял рикьалабаздеги экстремизмалдеги лъугьине ресги гьечӏо, — ян бицана Н. Мухӏамадовалъ.

Культура бугелъуб захӏмалъаби дандчӏваларо

«Диназда гьоркьоб лъикӏаб ахӏвал-хӏал букӏинабиялъулъ СМИялъ кколеб бакӏ» абураб докладгун кӏалъарав жамгӏияв хӏаракатчи Зубайру Зубайруевас рикӏкӏунеб буго республикаялда диназда яги миллатазда гьоркьор захӏмалъабиго гьечӏин абун. Гӏадамазул батӏи-батӏияб культура букӏиналъ раккулел ругин дандеккунгутӏиялин бицана гьес.

— Нилъеда бичӏчӏизе ккола, маданияталъул даража борхизабиялда тӏад хӏалтӏани, нилъеда гьоркьоса тӏагӏуна миллияллъун рикӏкӏунел гӏемерисел захӏмалъаби. СМИязда тӏад кӏудияб жавабчилъи буго Дагъистаналъул лъикӏаб рахъ цебетӏезабиялъулъги гьеб жамагӏаталда бихьизабиялъулъги», — ян абуна З. Зубайруевас.

Журналист, политолог Ханжан Къурбановас СМИяздехун хитӏаб гьабуна дин ва диниял гӏадамазул къадру гӏодобегӏан гьарулел цо-цо рагӏабаздаса инкарги гьабун, битӏараб магӏнаялда кьезе кколин диналда хурхараб баянилан абун. Масала, терроризмалъул бицунаго «исламизм» абичӏого, исламалда нахъаги рахчун тӏибитӏизабулеб экстремизм абуни битӏараб букӏинин рикӏкӏунеб буго политологас.

Журналистазе диналда хурхарал рагӏабазул магӏна бичӏчӏизабулел хасал памяткаби гӏуцӏани лъикӏ букӏинин абураб пикруги загьир гьабуна Х. Къурбановас.

СМИязул кумекалдалъун динияб гӏумру хӏакъикъияб куцалда бихьизабулеб бугони, экстремизмалъул нухде лъугьунезул къадар дагьлъизе бугин бицунеб букӏана данделъи-ялде рачӏарал диниял ва жамгӏиял гӏуцӏабазул вакилзабаз.

Террористасулги экстремистасулги сипат-сурат бихьизабизе ва гьез гьабулеб ишалъе къимат законалъул бицун гуреб, Къуръаналдаса ва хӏадисаздаса пайда босун бичӏчӏизабизе кколин абураб пикруялде рачӏун ругин гьанже хӏакимзабиян бицана хадубги Къурбановас.

— Рохьазде унел гӏолилазда ракӏалде кколеб буго жал диналъе гӏоло къеркьолел ругин. Гьел нахъе ахӏизе ккани, гьезда бичӏчӏизабизе ккола законалъ тамихӏ гьабизе букӏин гуребги, ислам ракълилаб дин букӏинги. Гьез гьабулеб пиша диналде дандекколареб букӏин. Гьениб хӏалтӏизабизе ккола Къуръанги хӏадисги, — ян кӏалъана политолог.

Исламалъ чӏужугӏадан цӏуни

Ахираб заманалда гӏемераб халкъ жаниб бакӏарулеб, бицунелдаги хъвалелдаги хадув чи гъолареб Интернеталда Дагъистаналъул ва исламалъул хӏакъалъулъ тӏиритӏизарулел квешал харбазул хӏакъалъулъ суалалги рорхана данделъиялда.

Жамгӏиял хӏаракатчагӏаз ва диниял вакилзабаз бицана федералиял СМИяздагицин Дагъистан ва ислам къватӏиб чӏвазабизе, гьеб квешаб рахъалъ бихьизабизе хӏаракат ба-хъулеб бугин.

— Цо-цо гӏадамаз яхӏ бахъулеб буго Дагъистаналда чӏужугӏадан рокъойги тӏамун хӏакъир гьаюлей йигеб гӏадин бихьизабизе. Республикаялдеги рачӏун, цо-цо гӏунгутӏабиги гӏочӏода чӏван, гьеб Дагъистаналъулго халкъалъе хасиятаблъун бихьизабулеб буго СМИязул цо-цо вакилзабаз. Хӏижабги чӏужугӏаданалда хӏалихъе ретӏи-забулеб бугин бицунеб буго гьез. Дагъистаналъе хасиятаб бихьинчиясдаги чӏужугӏаданалдаги гьоркьоб бугеб адабгицин тӏагӏинабизе хӏаракат бахъулеб буго. Раккулел руго феминисталин абурал гӏуцӏаби. Исламалда чӏужугӏадан кидаго цӏунарайлъун йикӏинги гьез гӏадахъ босуларо. Лъикӏал мисалалги рихьизего гьаруларо. Бокьилаан Миллияб политикаялъул ва диниял ишазул рахъалъ министерствоялъги, киналниги СМИязги республика къватӏиб чӏвазабулел фильмал рахъизе гьукъизе, — ян абун бицана ДРялъул муфтияталъул вакил Мухӏамад Мухӏамадовас.

Ахираб заманалда социалиял гьиназда гӏемер бицунеб, Дагъистаналда чӏужугӏадан хӏакъир гьаюлей йигин абун телевидениялдасан ва социалиял гьиназдасан тӏибитӏизабураб фильмалъул хӏакъалъулъги суал борхана жамгӏиял хӏаракатчагӏаз. Гьелда данде жаваблъун нилъер диналда ва гӏадаталда рекъон чӏужугӏаданалъул бугеб къадру бихьизабизе кколин рикӏкӏунеб буго «Аварал» абураб жамгӏияб гӏуцӏиялъул вакил, блогер Патӏимат Гӏабдурахӏмановалъ. Цогидал халкъазда дандеккун ни-лъер республикаялда чӏужугӏадан цӏунарайлъун ва къадруяйлъун йигин рикӏкӏунеб буго жамгӏияй хӏаракатчӏужуялъ.