РФялъул Лъай кьеялъул министерствоялъ регионазде битӏизе буго учителасда тӏадал ишазул сияхӏ. «Гьелда рехсон буго учителас чара гьечӏого цӏезабизе кколеб ункъо документ. Учителасда яги классалъул нухмалъулесда тӏадаб гьечӏо сияхӏалда рехсечӏеб документ хӏадуризе», — ян баян буго кьолеб министерствоялъул сайталда.
Рехсараб сияхӏалда рекъон, учителас хӏадуризе ккола: гӏаммаб лъай кьеялъул классазе (жинца дарсал кьолел) лъай кьеялъул аслияб программа, цӏезаризе ккола классалъулги дарсаздаса хадур лъимал цӏализариялъулги журналал ва щивав цӏалдохъанасул «личное дело».
Цогидал документал хӏадуриялъухъ школалъул администрациялъ гӏарац кьезе ккола учителасе. Гьел хӏадуреян тӏадкъалеб хасаб документги букӏине ккола, учителас гъулбасараб. Гьелда бихьизабизе ккола документ цӏезабиялъе болжалги, гьелъухъ кьезе бугеб гӏарцул роценги.
Россиялъул 60 регионалда учителасул харжалъул базовияб оклад буго МРОТалдасаги дагьаб. Гьедин хъвалеб буго «Учитель» абураб регионазда гьоркьосеб профсоюзалъул вакилзабаз.
Бищунго мискинал педагогал руго Гъарачай-Черкесиялда, Еврей автономияб округалда ва Алтаялда. Бищунго бечедал – Москваялда, Магадан областалда ва Сахалиналда.
«Учитель» профсоюзалъ хал гьабуна бюджетиял хӏалтӏухъабазул харжазул хӏакъалъулъ къабул гьарурал регионалиял хӏукмабазухъги. Базовияб окладалда гъорлъе унаро категориялъухъги, ставкаялдаса тӏаде арал сагӏтазухъги, гъирабазабиялъул бутӏаялдасаги кьолеб гӏарац.
Гьединлъидал рес буго федералияб МРОТалдаса (12130 гъурущ) дагьаб оклад букӏине.
Ункъо регионалда педагогасул базовияб ставка буго щуазаргоялдаса дагьаб, 13 регионалда – 5207-7497 гъурущ, 26 регионалда – 8005-9966 гъурущ, 17 регионалда – 10010-12046 гъурущ.
Кӏиабилеб сон буго учителасул харжалда сверухъ бахӏс унеб бугелдаса. Дагьалъ цебе улкаялъул президентасул пресс-конференциялдаги кьуна гьадинаб суал: щай учителасул харж бащалъизабураб рукъ бацӏцӏуней гӏаданалъул харжалдайин абун. Гьелъие гьадинаб жаваб кьуна Владимир Путиница: «РФялъул нухмалъиялъ цӏидасан халгьабизе ккола преподавателазул харжазухъ. Бегьулеб жо гуро учителасул уборщицаялъулго гӏадаб харж букӏин», — ан.
Цӏияб цӏалул сон байбихьилалде «Учительская газеталъул» суалазе жавабал кьолаго, РФялъул лъай кьеялъул министр Сергей Кравцовас абун букӏана, учителасул харж цӏикӏкӏинабизе ккани, Захӏматалъул кодексалда хиса-басиял гьаризе кколин абун. Гьелда бан, министерствоялъ хӏадурулеб буго тӏолабго улкаялъул лъай кьеялъул идарабазул хӏалтӏухъабазе харжал кьеялъул рахъалъ цогоял тӏалабалинги бицана министрас. Хадубккун гьеб документ битӏизе буго Захӏматалъул ва социалияб цебетӏеялъул министерствоялде. — Хӏисабалде босизе буго учителас кьолел дарсазул хӏакъикъияб къадарги гьес гьабулеб цогидаб хӏалтӏиги. Гьелде тӏадеги, цӏияб цӏалул соналда классазул нухмалъулезе щвезе ккола федералияб надбавка – 5000 гъурщидаса дагь гьечӏеб гӏарац. Нижеца халкквезе буго регионазда гьеб кьеялда хадуб. 5000 гъурущ кьолинги абун, классалъул нухмалъулесе цебеккун кьолеб букӏараб гӏарац тӏаса бахъизе бегьуларо. Федералияб бюджеталдаса кьолеб 5000 гъурущ бараб гьечӏо классалда ругел цӏалдохъабазул къадаралда яги лъай кьеялъул программабазда. Гьеб кьечӏого тезе яги педагог гьелдаса махӏрум гьавизе ихтияр буго – гӏицӏго тӏадаб борч тӏубалеб гьечӏони яги тӏаса-масагояб бер- балагьи загьирлъани, — ян бицана С. Кравцовас.
Социалиял гьиназда ругел курс- цоязул къукъабазда, октябралдаго бицен ккун букӏана гьеб гӏарцуда тӏасан. Цонигиялъ абичӏо гьеб, гъу- рущ тӏаса камичӏого, щванин абун. Цоязе гьеб кьунго гьечӏо, кьуразеги камизабун буго.
Учительзаби дагьлъун – цӏалдохъаби гӏемерлъун
Экспертаз хал гьабуна СНГялъул улкабазул лъай кьеялъул идарабазда учительзабазулги цӏалдохъабазулги роцен кинаб бугебали.
Школал къаялъул рахъалъ Россия буго лъабабилеб бакӏалда: щибаб соналда Украинаялда къала школазул 3,2 процент, Белоруссиялда — 1,7 процент, Россиялда — 1,3 процент.
Цо школалъул хӏисаб гьабун, цӏалдохъабазул къадар гьоркьохъеб къагӏидаялда цӏикӏкӏун буго: Россиялда – 1,9 проценталъ, Украинаялда — 5,6 проценталъ, Казахстаналда — 4,0 проценталъ ва Белоруссиялда — 3,3 проценталъ.
2019 соналда, азарго цӏалдохъанасул хӏисаб гьабун, Россиялда вукӏана 80 учитель.
Экспертазул пикруялда рекъон, 2023 соналде вукӏине вуго 78. Гӏемерисел бакӏазда камун руго математикаялъул, гӏурус ва къватӏисеб улкаялъул мацӏазул учительзаби. Гьел дарсал рачине тӏамулел руго батӏиял махщелчагӏи ва эркенаб ставка гьечӏин абулеб буго школалъул администрациялъ.
Учительзаби дагьлъиялъе гӏиллалъун экспертаз рехсолеб буго дагьаб харжги гӏемераб хӏалтӏиги букӏин.
«Коммуналка» кьезе буго
Росабаздагун поселоказда ва гӏисинал шагьаразда хӏалтӏулел ругел учительзабазе, рехсараб бакӏалда гьез гӏумру гьабулеб гьечӏониги, бецӏизе буго токалъухъгун газалъухъ ва цӏулахъгун тӏорччохъ харж гьабураб гӏарац.
Гьелъул хӏакъалъулъ баян кьун буго нормативиял актазул сайталда. Гьениб лъураб документалда бицунеб буго «РФялда лъай кьеялъул хӏакъалъулъ» абураб федералияб законалъул 47-абилеб статьяялъул микьабилеб бутӏаялда хиса-баси гьабунин абун.
Законалда хъван букӏана «росабалъ гӏумру гьабулел ва хӏалтӏулел педагогиял хӏалтӏухъабазе»; гьанже букӏине буго «росабалъ хӏалтӏулел педагогиял хӏалтӏухъабазе» абун.
Коммуналияб бигьалъиялдаса пайда босизе ихтияр буго 50 азаргогӏан чияс гӏумру гьабулеб бакӏалда хӏалтӏулев учителасе. Росдал школалъун рикӏкӏуна: росдал советалда гьоркьобе унеб росулъ, колода яги областалъул (шагьаралъул, районалъул, округалъул) администрациялъул нухмалъиялда гъоркь бугеб школа.