23 сентябралда Махӏачхъалаялда, РАНалъул ДФИЦалда ДРялъул Миллияб политикаялъул ва диниял ишазул министерствоялъ тӏобитӏана республикаялъул жамгӏиябгун политикияб «Гусаевасул цӏалиял» абураб тадбир. Дагъистаналъул миллиял ишазул, информациязул ва къватӏисел бухьеназул министрлъун вукӏарав Мухӏамадсалихӏ Гусаев ракӏалде щвезавиялъул мурадалда щибаб соналда тӏоритӏула «Гусаевасул цӏалиял». Исана гьес тӏубалаан 70 сон.
Данделъи рагьулаго, ДРялъул миллияб политикаялъул ва диниял ишазул министр Энрик Муслимовас абуна:
— Жакъасел тадбирал тӏоритӏиялъе буго цоги кӏвар бугеб гӏилла — ДАССРалъ 100 сон тӏубай кӏодо гьаби, — ян.
Тадбиралда кӏалъазе вахъарав М. Гусаевасул вац Багьавдин Гусаевас жидерго хъизамалъул рахъалдаса тадбир гӏуцӏаразе баркала загьир гьабуна ва абуна:
— Мухӏамадсалихӏ нилъедаса аралдаса исана 18 сон ана. Амма гьев жакъаги киназдаго ракӏалда вуго, — ян.
Пленарияб заседание байбихьана РФялъул миллияб политикаялъул министрлъун вукӏарав, президентасда цебе бугеб миллиял гьоркьорлъабазул советалъул президиумалъул вакил, РФялъул Жамгӏияб палатаялъул миллиял ва диниял гьоркьорлъаби рекъезариялъул комиссиялъул председатель Владимир Зориница.
— Жакъасеб тадбиралда ишцояв ракӏалдещвезавила ва миллияб политика гӏумруялде бахъинабиялъул цӏиял къагӏидабазул бицина.
Россиялда миллияб политика байбихьанин абизе бегьула улкаялдаго хиса-басиял ккараб, араб гӏасруялъул 90-абилел соназда.
Северияб Кавказалдаги лъикӏаб гуреб ахӏвал-хӏал букӏана доб мехалда. Гьел соназда Северияб Кавказалда хӏалтӏулел рукӏараз жалго рикӏкӏине бегьула миллияб политикаялъул гӏуцӏарухъабилъун. Гьединазул цебесеб кьерда вукӏана Мухӏамадсалихӏ Гусаевги, — ян абуна В. Зориница.
Гьес бицана РФялъул президент Владимир Путиница ва пачалихъалъул нухмалъиялъ кӏвар кьолин диназда ва миллатазда гьоркьор кколел захӏмалъабазде. Гьеб масъалаялде кӏвар кьуна В. Путиница «Россия: миллияб суал» абураб жиндирго макъалаялдаги.2012 соналъул Маялъул указазда гьоркьоре миллияб политика гӏумруялде бахъинабиялъул суалалги рачана.
— Жакъа миллаталъул хаслъи тӏагӏине биччазе бегьуларо. Россия гӏемер халкъазулаб улка бугелъул, гьелъул цолъи цӏунизе ккани, миллатал цӏунизе ккола. Гӏадада гуро Расул Хӏамзатовас абулеб букӏараб жив тӏоцеве магӏарулав вугин, хадув россиялъулавги вугин, — ан бицана В. Зориница.
Пятигорскиялъул пачалихъияб лингвистикияб университеталъул профессор, этнополитикиял цӏех- рехазул централъул директор, политологиял гӏелмабазул доктор Майя Аствацатуровалъ, онлайн- къагӏидаги хӏалтӏизабун, «СКФОялда Россиялъул пачалихъияб миллияб политикаялъул лъикӏал рахъал ва захӏмалъаби» абураб докладги гьабуна.
— Ахираб заманалда экономия гьабиялъул мурадалда Россиялъул субъектал цолъизариялъул пикраби загьир гьарулел руго цо-цояз. Гьеб мекъаб иш буго. Гьелъ нилъ 1918 соналъул хӏакъикъаталде рачине руго.
Дагъистанги Чачан республикаги цолъизабулаго ккараб ракӏалдещвезабуни, бичӏчӏула гьелдаса букӏине бугеб зарал. Халкъазул хаслъиги тӏагӏинабун, гӏемер миллатазул улка цо миллаталъулаблъун лъугьинабиялде дандечӏезе ккола нилъ. Гьелъие гӏоло цӏи гьаризе ккола Северияб Кавказалъул халкъазул лъикӏал гӏадатал, цӏунизе ккола рухӏияб бечелъи. Нилъер халкъазул хаслъиялъ россиялъулаллъун рукӏине квалквал гьабуларо, — ян абуна профессоралъ.
СКФУялъул Пятигорскиялда бугеб институталъул филиалалъул гӏелмияб хӏалтӏул рахъалъ директорасул заместитель, политикиял гӏелмабазул доктор Арушан Вартумяница «Гӏелмиял тадбираздалъун халкъазда гьоркьосел бухьенал рекъезари:
Северияб Кавказалъул вузаз цадахъ гьабулеб хӏалтӏул хӏасил» абураб докладалда бихьизабуна Северияб Кавказалда ва тӏолабго улкаялда рекъелгун гьудуллъи цӏуниялъул къагӏидаби цӏунизе кколин абун. Вартумяница лъикӏаблъун бихьизабулеб буго: цӏалул программаялде гъорлъе цӏидасан элитология ва этнология бачин.
Совет Союзалда миллияб политикаялъул рахъалъ букӏараб хӏалтӏул лъикӏаб ва квешаб рахъалъул цӏех-рех гьабизе гӏоло Северияб Кавказалъул университе- талда цебе Пятигорскиялда конференция тӏобитӏизеги лъикӏаблъун рикӏкӏунеб буго политикиял гӏелмабазул докторас.
— Ахирал соназда Северияб Кав- казалъул гӏадамал лъикӏаб гуреб рахъалъ рихьизарулел руго нилъер кинематографистаз. Гьединабго ахӏвал-хӏал букӏана араб гӏасруялъул 80-абилел соназда Америкаялдаги. Гьезул кинематографистаз афроамериканцал рихьизарулаан квешал чагӏилъун. Гьеб политикаялдаса некӏого ана Америка. Нилъецаги хӏаракат бахъизе ккола, гӏелмияб нухги хӏалтӏизабун, нилъерго халкъазул хаслъиги, гӏадамазул лъикӏлъиги, яхӏ- намусги, бахӏарчилъиги бихьизабизе. Гьебги бихьизабизе бегьула гӏелмияб даражаялда. Регионазда гьоркьор бухьеналги щула гьарун, лъай кьеялъул гӏуцӏабазда преподавателал цоца- зухъе лекциял цӏализе ритӏизе бегьилаан. Кавказалъул гьоболлъиялъул школалги гӏуцӏани лъикӏаб букӏина, — ян абуна А. Вартумяница.
Северияб Осетия-Алания республикаялъул миллиял гьоркьорлъабазул министрасул ишал тӏуразарулев Алан Багиевас пачалихъиял ва бакӏалъулал нухмалъиялъул гӏуцӏабигун жамгӏиял идарабаз миллияб политика гӏумруялде бахъинабиялъе гьабулеб хӏалтӏул хӏакъалъулъ бицана.
2025 соналде щвезегӏан пачалихъияб миллияб политикаялъул стратегия гӏумруялде бахъинабиялъулъ Россиялъул регионалиял политиказ кколеб бакӏалъул хӏакъалъулъ бицана ДРялъул бетӏерасда цебе гӏуцӏараб гражданияб жамгӏият цебетӏеялъул ва инсанасул ихтиярал цӏуниялъул советалъул председатель Зикрула Ильясовас.
— Гусаев вукӏана Россиялъул МИДалъул консультациязул советалъул вакиллъунги 1999 соналда ДРялда гӏуцӏараб миллиял ишазул, информациязул ва къватӏисел бухьеназул тӏоцевесев министрлъунги. Гӏиси-бикъинал жалазда сверухъ политика гьабулареб, аслиялде кӏвар кьолеб къагӏида букӏана гьесул. Гӏадамал гьесда божулаан. 90-абилел соназда Дагъистан ккана щуго улкаялъул гӏорхъода. Гусаевас Пачалихъияб советалда суал борхана Дагъистаналда къватӏисеб полити- каялъул цогояб политика бачине, — ян Мухӏамадсалихӏ Гусаевасул заманалда республикаялъул миллияб политика цебетӏеялъул хӏакъалъулъ бицана З. Ильясовас. — Ахираб заманалда нилъер политиказул каламалъулъ гӏемер рагӏулеб буго россиялъулавин гуреб, гӏурусавин абун. Дир хӏисабалда, жиндирго рахьдал мацӏ лъалев чиясдаса цӏикӏкӏун хайир буго гьеб лъаларев, жиндирго халкъалъул хаслъи бичӏчӏуларев чиясдаса. Рахьдал мацӏ лъалезул къадар дагьлъулеб буго, гьелдалъун кӏочон толеб буго миллияб хасиятги. Умумузул гӏадат-гӏамалги, яхӏ-намусги, мацӏги лъаларев гӏолилав цогидаб бокьараб рахъалде гьетӏизавизеги бигьаго букӏуна. Гьединлъидал хӏажат буго миллияб хаслъи цӏунизе, — ян рикӏкӏунеб буго З. Ильясовас.
П. СУЛТӏАНМУХӏАМАДОВА