Гьале нахъе тана 2021 сон. Кинаблъун гьеб букӏараб нилъер экономикаялъе? Гӏаммаб куцалда босани, сверухъ бугеб ахӏвал-хӏалалда рекъон гӏезегӏан мадараб букӏанин абизе бегьила. Кинаблъунха букӏине бугеб 2022 соналда? Планазда ва шартӏазда рекъон, жеги лъикӏаб букӏиналде хьул буго. Амма республикаялда гӏумру гьабулеб халкъалъул къадаралъухъ балагьун, ай цо чиясда тӏаде кколел социалиябгун экономикаялъул цебетӏей бихьизабулел тарихазул рахъалъ Дагъистан гӏемерго нахъе ккун буго Россиялъул цо-цо регионаздаса. ВРПялъул (лъагӏалида жаниб къватӏибе биччараб продукциялъул ва тӏурарал хъулухъазул гӏаммаб багьа) рахъалъ – 2,8 нухалъ, промышленнияб хӏалтӏул рахъалъ – 21,3 нухалъ, аслияб капиталалда (ракь, производствоялъул мина-къайи, техника-оборудование) лъурал инвестициязул рахъалъ – 1,5 нухалъ. Дотациял (федералияб бюджеталдаса кьолеб кумекалъулаб гӏарац) щолел регионазда гьоркьоб Дагъистан буго тӏоцебесеб бакӏалда. 2021 соналда нилъее щвана 72,9 млрд гъурущ, Якутиялъе – 51,6 млрд гъурущ, Камчатка краялъе – 41 млрд гъурущ, Чачан республикаялъе — 33,5 млрд гъурущ. Жидеца федералияб бюджеталде гӏарац кьолезул сияхӏ буго гьадинаб: Москва, Москва область, Санкт-Петербург, Ленинград область, Татарстан, Тюмень область ва Ханты-Мансийск автономияб округ. Гьелдаго цадахъ нилъер руго лъикӏаб хӏалалда церетӏеялъе ресал кьолел, жеги тӏуранго нилъеца хӏалтӏизаричӏел сурсатал – туризмалда, росдал магӏишаталда ва промышленносталда. Республикаялъул бетӏер Сергей Меликовас батӏи-батӏиял данделъабазда чанго нухалъ абуна нилъеда цебечӏараб ункъо аслияб масъала тӏубачӏони, социалиябгун экономикияб цебетӏеялъул бициналъул магӏнаго гьечӏин абун.

Кинал масъалабиха гьел кколел?

Шагьаралгун росаби лъедалъун хьезари ва гьеб бацӏцӏад гьабулел предприятиял хӏалтӏизе риччай. Гьеб хӏалтӏи гьабулеб буго ва гьелъие федералияб гӏарац щвеялде хьулги буго.

Квалквалал гьечӏого гӏадамазе ва хӏалтӏулел бакӏазе тӏабигӏияб газ ва ток чӏезаби. Газалъул ва токалъул гӏемерал объектал руго юридикиял бетӏергьаби гьечӏого ялъуни ругел лъазаризе кӏоларого. Гьединлъидал, кутакалда кӏвар бугеб суаллъун лъугьун буго кинабго буголъи цо жавабияв операторасухъе буссинаби. Гьеб киналдаго сверухъ лъугьун бугеб ахӏвал-хӏалалъул хӏакъалъулъ суал «Дагъистан» РИАялъул директор Мухӏамад Мухӏамадовас борхана декабрь моцӏалда Москваялда тӏобитӏараб Владимир Путинил пресс-конференциялдаги. Гьелдаса хадуб гьеб хӏалтӏулъ байбихьана багъа-бачариги.

ЖКХялъул хӏалтӏулъ заманалъул тӏалабазда рекъарал хиса-басиял гьари.

Нухазул, хасго гӏемераб транспорт хьвадулел шагьранухазул хӏал хисизаби. Планалда буго Махӏачхъала, Дербент ва Хасавюрт шагьаразда жанисан унел шагьранухал гьезда аскӏосан риччазе. «Ростов-Баку» федералияб шагьранух къачӏай. Гьениб букӏине ккола 4 мухъ бугеб нух.

Гьелдаго цадахъ цӏибил лъикӏ бижулеб, гьелъие данде кколеб ракь хӏалтӏизабизе ккола гӏицӏго гьеб мурадалъе, гьениб хьихьизе бегьуларо гӏи-боцӏи ва разе бегьуларо коммерциялъулал объектал.

Хӏисабал ва хӏасилал

2021 соналъул хӏасилазул бицани, нилъер ВРП бащалъула 806,8 млрд гъурщида (2020 соналде дандеккун 3 проценталъ цӏикӏкӏун). Исана гьеб бахине ккола 869,6 млрд гъурщиде. ВРПялъул 20,3 процент ккола бича-хисиялъ, 16,7 процент – росдал магӏишаталъ, 15,5 процент – ралел бакӏаз. 2024 соналде щвезегӏан гьеб хӏал хисизе буго гьадинаб куцалда — промышленносталъ кквезе ккола 7,4 процент (гьабсагӏаталда 6,6), ралел бакӏазул магӏишаталъул — 16,1 проценталде щвезегӏан.

Республикаялъул рес буго чанго кӏудияб проектги хӏалтӏизабун, къокъабго заманалда жаниб инвестициязул (гьеб кколаро къарз хӏисабалда кьолеб гӏарац, гьеб буго хайир щвей мурадалда, божилъиялдалъун пачалихъалъ ялъуни бизнесчагӏаз ракӏчӏараб ишалда лъолеб сурсат) 416 млрд гъурущ щвезе ва гьелъул хӏасилалда 55 азарго чиясе хӏалтӏи чӏезабизе. 2021 соналда Дагъистаналда хӏалтӏизабуна инвестициязул 316,3 млрд гъурущ (цебесеб соналъ букӏаралдаса 5,2 проценталъ цӏикӏкӏун). Исана гьеб къадар цӏикӏкӏине ккола жеги 5,3 проценталъ.

2021 соналда байбихьана 2030 соналде щвезегӏан социалиябгун экономикияб рахъалъ Дагъистан цебетӏеялъул Стратегиялда тӏад хӏалтӏи гьабизе. Гьелда рекъон, 10 соналда жаниб нилъер ВРП цӏикӏкӏине ккола 1,6 нухалъ, промышленнияб производство — 2,5 нухалъ, росдал магӏишаталъул производство — 1,3 нухалъ, аслияб капиталалде рачӏунел инвестициял — 1,7 нухалъ. Гьеб болжалалда аслияблъун буго росдал магӏишаталъул комплекс, промышленность ва хасго гьелъул мебель, хьитал ва цӏер гьабулел бутӏаби, гьорол ва бакъул энергетика цебетӏей, бакъул къуваталдалъун хӏалтӏулел электростанциял рай. Гьебго заманалда кӏвар кьезе буго гӏадамал лъедалъун, токалдалъун, газалдалъун ва хинлъиялдалъун хьезариялъе, бацӏцӏадаб лъим чӏезабулел предприятиял раялъе ва рищни-къул бакӏариялъе, гьеб къачӏаялъе.

Гъоркьисаги дагьал рукӏинчӏо байбихьарал ялъуни хӏадурарал ва гӏемерго пайдаял федералиял инвестициял щварал проектал. Мисалалъе, Гъизляр районалда багӏараб ччугӏа (осетр) гӏезабизе ва хадубккун икра бахъиялъе гӏуцӏараб проекталъе щвана федералияб гӏарцул 410 млн гъурущ. Дербент шагьаралъул «Южный» микрорайон комплекснияб къагӏидаялда цебетӏеялъе «Новая земля» фондалъ гӏуцӏараб проект- программаялъул багьа ккола 15,7 млрд гъурущ. «Хазар» ОООялъ базе буго сокал ва нектарал къватӏире риччалеб завод (2,43 млрд гъурущ), «Нива» компаниялъ базе буго пиринчӏ къачӏалеб центр (660 млн гъурущ).

Республикаялъул «инвестпортфелалда» гьабсагӏаталда буго 101 млрд. гъурщил багьаяб 61 проект. Гьел тӏуран хадуб хӏалтӏизе бакӏал щвезе ккола 11,5 азарго чиясе. Гьездаса 27 проект тӏубазе ккола 2021-2022 соназда ва 29-яб байбихьизе буго исана. Мисалалъе, «Хевел» компаниялъ исана байбихьизе буго бакъул къуваталдалъун хӏалтӏулеб электростанция базе (8,4 млрд гъурущ). «Каспийский завод стекловолокна» ОООялъги исана байбихьизе ккола цӏер биунеб цӏияб тайпаялъул цех базе, хадубккун гьелъул гьабизе буго цӏорол кӏкӏор (2,85 млрд гъурущ).

Гъоркьиса къабул гьабураб Махӏачхъала лъедалъун хьезабиялда хурхараб хӏалтӏул проекталъе щвана федералияб гӏарцул кредит (10,5 млрд. гъурущ). Хадубккун гьединабго хӏалтӏи гьабизе буго Избербаш, ДагъОгни ва Дербент шагьараздаги.

Республикаялда хӏлтӏулеб буго «Социально-экономическое развитие горных территорий» абураб пачалихъияб программаги. Гьелда рекъон, пачалихъияб кумек щвезе рес буго ралъдал гьумералдаса 500 метралъ борхалъуда магӏишатияб хӏалтӏи гьабулел ва юридикияб хъвай-хъвагӏай бугел магӏишатазе (ИП, ЛПХ ва гь. ц). Гьеб программаялда гьоркьоре уна 33 районалда бугеб азарго росу-ракь. Гьеб гӏарац щола субсидия хӏисабалда, кванил нигӏматал гӏезаризе, гьитӏинал теплицаби, гӏезабураб продукция цӏунизе складал разе къваригӏунеб оборудованиялъул 50 процент бецӏун (3 млн гъурщидаса тӏаде инчӏого). ЛПХязе бецӏула гӏисинаб ва гьитӏинаб техника босизе хӏажатаб гӏарцул 50 процент (50 азаргоялдаса тӏаде инчӏеб). 10-50 сотыхалъул гӏатӏилъиялда интенсивияб тайпаялъул ах чӏолев чиясеги тӏад буссун щвезе рес буго гьеб хӏалтӏи гьабулаго тӏад араб гӏарцул 95 процент (400 азаргоялдаса тӏаде инчӏеб).

Росдал магӏишат

Ахирал соназда ДРялъул росдал магӏишаталъ рихьизарулел руго хӏакъикъаталдаги лъикӏал хӏасилал. Нилъер нигӏматал ва продукция лъана къватӏисел пачалихъаздацин – пиринчӏ, цӏибил (гьелъул техникиял сортал щвана Краснодар краялде ва Крымалде гӏунтӏун), гӏиял гьан ва чӏагояб гӏи (Грузия, Азербайжан, Иран), люцернадул хер, урба, теплицабазда лъолеб пленка ва жалго теплицаби.

Рохьихъанлъи

Цебехун киданиги гьабичӏеб, амма гӏезегӏан кӏвар бугеб хӏалтӏи 2021 соналда гьабуна «Рослесинфорг» идараялъ («Рослесхоз» гӏуцӏиялъул хасаб хъулухъ), ай тӏобитӏана киналго рохьазул мухӏканаб инвентаризация. Гьезул баяназда рекъон, нилъер рохьазул гӏаммаб гӏатӏилъи ккола 662 азарго гектар (тӏолабго Россиялда 809 млн гектар). Гьез ккун буго республикаялъул ракьалъул 7,2 процент. Дагъистаналда буго 252 млн гъветӏ, цӏулал нахърател бащалъула 57 млн куб. метралда. Азаргогӏанасеб гектаралда щибаб соналъ гьарула рохь цӏи гьабиялъул хӏалтӏаби.

Ралел бакӏал

«Жилье» абураб миллияб (федералияб) проекталда рекъон, 2019-2024 соназда жаниб республикаялда базе ккола 11 млн. кв. метр мина-карталъул. Гъоркьиса бана 950 азарго кв. метр (цебесеб соналъ бан букӏана 830 азарго). Гъоркьиса базе байбихьана 130 социалияб объект.

«Чистая вода» федералияб проекталда рекъон, 2022-2024 соназда мугӏрузул районазда базе ккола лъел 16 объект (гӏаммаб багьа 4,4 млрд гъурущ). Гьезул шугояб бан лъугӏана 2021 соналда.

Гӏабаш ГӏАБАШИЛОВ