Кавказалъул рагъул заманалда Тӏасияб Хъараниб имам Шамилил гун гӏурусазул букӏараб рагъулги, кидаяли жидер росу бакьулъан арал Никӏалай пачаясулгун гьесул чукъбузулги, Александр Дюмалги, Багратионилги, гӏурусазул машгьурал художниказулги хӏакъалъулъ гӏажаибаб шавкъалда Патӏиматица бицунеб харбихъ гӏенеккидал, гьей тарихчӏужу ятилин ккезе бегьула. Гьединго, цо хӏухьладалъун гьелъ бицуна батӏи-батӏиял халкъазул тарихалъулги, культураялъулги, магӏишаталъулги хӏакъалъулъ.
Амма Патӏимат Хӏажиева ккола акушер-гинеколог. Хӏалтӏана Анголаялдаги, Избербашалдаги, Махӏачхъалаялдаги. Гӏемерисезда гьей лъала республикаялъул централияб больницаялъул отделениялъул заведующая хӏисабалда. Машгьурай офтальмолог Наида Гъойтиевалъул эбелги ккола гьей. Гьединлъидал нижеца гьаниб кьолеб буго медицинаялда тӏасан Патӏимат Хӏажиевалъулгун ккараб гара-чӏвари
-Дир эбел-эмен кколаан, ункъо-щуго классалъул гурони лъай щвечӏел гӏадамал. Эбелалъул гьитӏинав вац вукӏана школалъул директор. Имгӏал гьединаб хъулухъалда вукӏиналъ кӏудияб асар гьабулаан дие. Цӏакъ къимат гьабулаан учительзабазулги. Инсуца нижеда лъазабун букӏана сахав чиясе абураб цо рагӏи гӏезе кколин, гьединлъидал учитель тӏад вуссун, кӏиабизеги нужеда кӏалъазе кканин абураб жо жинда рагӏизе тогейилан. Гьебги гӏун, дицаги хӏаракат бахъулаан гӏицӏго ункъил-щуйилазда цӏализе.
Хас гьабун тохтурлъиялде дир рокьи бижана гьадинаб хӏужаялдалъун. Цере магӏарухъа гӏадамал шагьаразде, гӏодоблъиялде хьвадулаан нижер росулъан. Генуса нижер гьалбадерил яс, Рахӏима, йикӏана больницаялда санитаркалъун хӏалтӏулей. Зама-заманалдасан шагьаралде отчётал кьезе росулъа ячӏуней акушер-гинекологги чода рекӏинаюн, хадуб цӏан чугун, нижехъан хьвадулаан Рахӏима. Сордо гьез нижехъ балаан. Чӏухӏараб рукъин абулаан нижеца гьалбал регизаризеян тараб рукъалде. Нижерго микьавго чи (щуябго лъимерги, эбел-эменги, кӏудияй эбелги) цогидаб рокъор рукӏунаан.
Тохтуралъе щиб къваригӏаниги, гьебги босун эбелалъ дун йитӏулаан (квен-тӏех, какие чуризе хӏажатал тӏагӏелал ва цогидаб). Гьеб мехалда дида кколаан бихьулищин тохтуралъе букӏунеб бугеб лъикӏ – чияца кинабго кодобе босун кьолеб бугин гьелъухъе. Гьединго дихъеги босун рачӏине рукӏине, дунги цӏалилин кӏудияй гӏедал тохтурлъиялъе. Гьедин ккезеги ккана.
-Доб мехалда гьанже гӏадал шартӏал рукӏинчӏелъул, гӏемер рукӏун ратила унтулелги холелги…
-Шартӏал рукӏинчӏониги, унтаразда хадуб чӏезабулеб хъаравуллъиги гьездехун гьабулеб бербалагьиги кутакалда лъикӏаб букӏана. Союз биххаралдаса медицинаялъул иш лъугӏанин ккола дида.
Советияб медицинаялда бищун гвангъараб цӏвалъун дица рикӏкӏуна ДАССРалъул бетӏерай акушер-гинекологлъун йикӏарай Сугъралъа Рукъият Хӏамзатова-Гӏабашилова.
Гьитӏинаб букӏаниги, цониги къватӏалъе, сквералъе, больницаялъе яги мадрасаялъе Рукъиятил цӏарги кьун, мунагьал чураялъул рухӏ бохизабизеги гьелъул цӏар даим гьабизеги анищ буго дир. Гьелъие гӏоло хӏалтӏи гьабулебги буго.
Моцӏалъ цебе 97 сон тӏубана Рукъият гьаюралдаса (гьей гӏумруялдаса ятӏалъана гъоркьиса 25 июналда). Доб мехалда республикаялъул сахлъи цӏуниялъул министрлъун вукӏарав Наби Къураев сабаблъун лъана дида Рукъият. Бачӏинахъего Махӏачхъалаялда хӏалтӏи кьолеб букӏинчӏо дие, цин лъагӏалица Избербашалде ине кколин. Гьений чӏезе бокьичӏони, лъагӏалидасан нахъюссун ячӏине бегьулинги абуна министрас. Гьедин, лъикӏги-квешги ана лъагӏел ва ракӏалде ккана Махӏачхъалаялде нахъ юссине (дир хъизан-рукъги гьениб букӏиндалха, тӏадежоялъе, Избербашалда йикӏана дир хӏалтӏи къваригӏарай тохтурги).
Палхӏасил, министр Къураевас тӏубазабуна кьун букӏараб рагӏи. Цинги, ахӏун республикаялъул бетӏерай акушер-гинеколог Рукъият Хӏамзатовагун, гьес гьелда абуна дие хӏалтӏи кьеян.
Рукъиятида ракӏалде ккана дун централияб больницаялде йосизе. Цинги дица хъвараб гӏарзаги кодоб ккун, гьелъ махсара гьабуна кигӏан лъикӏинха гьанже переводчицагӏаги йигей, магӏарухъа рачӏунел руччабаз бицараб жо гӏурус мацӏалде буссина бизе.
Дун хӏалтӏизе лъугьараб централияб больницаялда акушер-гинеколог хӏисабалда бащдаб ставка букӏунаан гьелъулги. Чара гьечӏого командировкаялъ яги цогидаб къваригӏелалъ дое-гъое ине кколеб мехалда гьелъ дида тӏадкъалаан жиндирго дежурстваби. Гьедин дагь-дагьккун нижер гьудуллъиги ккана, цоцахъе тӏаде-гъоркьеги унаан.
Рукъиятил рос Мухӏамадхӏажиявги («Дагэнергоялъул» гендиректорлъун вукӏарав Хӏамзат Хӏам затовасул эмен – авт.) гӏезегӏан лъикӏ лъалаан дида. Лъай кьеялъул министрасул заместительлъун вукӏана гъов доб мехалда. Гьединго дунялалъул кӏиабилеб рагъул заманалда япониялъулазулгун рагъде Манчжуриялде витӏарав гьев, гьениб бихьизабураб гьунаралъухъ Совет Союзалъул Бахӏарчиясул цӏар кьезецин вихьизавун вукӏун вуго. Амма исламиял церехъабазул цояв, Гӏабдурахӏманхӏажи Сугъуриясул наслуялъул чи вугин гьев, гьединал чагӏазеги кьолеб жойищ тӏадегӏанаб цӏар букӏунебан, нахъасан мацӏалги гьарун, квал-квал ккун буго гьелъие.
Мухӏамадхӏажиясул кумекги нижее жеги Рукъиятилгун лъай-хъвай ккелалдего щун букӏана. Щуйилазда Буйнакскиялъул педучилище лъугӏарай дир яцалъ экзаменал кьун рукӏана Руччабазул институталде лъугьинеги (пединституталде). Амма цӏализе рорчӏаразда гъорлъ гьелъул цӏар батичӏо. Гьеб мехалда дир росасул гьудул-гьалмагъас, хадув мединституталъул кафедраялъул заведующийлъун вукӏарав Гъуниб районалдаса Шамил Гӏумаровас бицана лъай кьеялъул министрасул заместительлъун жидер районалдаса чи вугила, гьесда абилила гьеб суалалъул цӏех-рех гьабеян. Гьев чи ватана Мухӏамадхӏажияв. Ахӏун ректорасухъегун, гьес нахъисеб къоялъго дир яц пединституталде йосизаюна.
Гьанже нахъа, гьесул лъади Рукъиятилгун гьудуллъи ккедал, нижер яцалъе гьабураб гӏаданлъи ракӏалде щвезабуна Мухӏамадхӏажиясда. Жинца гӏезегӏан гьарунила, Патӏимат, гӏадамазе гьединал кумекал, амма гьезда гьеб кӏочон толеб бугинхаян абуна гьес.
Гьесул хъизаналъул бициналде тӏад руссани, дида ккола жидерго рукъалъул чагӏазеяздасаги цӏикӏкӏун пайда Рукъият ХӏамзатоваГӏабашиловалъ чияр чагӏазе гьабун батилилан. Щайин абуни, сордо-къадлъи батӏалъи гьечӏого, хӏалтӏуда йиххун йикӏунаан гьей.
Гьединабго хӏалтӏи нижедасаги тӏалаб гьабулаан мунагьал чураялъ. Масала, цо нухалъ хабар щвана Унсоколо районалъул Балахьуни росулъ лъимаде йикӏарай кӏиго чӏужугӏадан хванин, биги чвахун, цо анкьида жаний. Рукъиятица дида абуна санитарияб вертолёталдеги яхун, мун хъата-масан Балахьуние йоржине кколилан. Гъоб мехалда дир рокъор рукӏана гьанжегогьанже школалде хьвадулей ясги лъагӏелгун бащдаб мех барав васги. Мадугьалалда тӏад гьелги къан, ине кканаха.
Гьединабго хӏужа Лъаратӏаги ккун букӏана. Гьеб мехалда гьениреги ритӏана Рукъиятица дунги цогидай тохтурги. Хӏалтӏул къо ахиралде щвезе абуни бащдаб сагӏат хутӏун букӏана. Хӏажалъи ккани, нужеца гьениб операцияги гьабейин лъазабуна Рукъиятица нижеда. Гьебни гьабизе ккечӏо. Акушер-гинекологал рукӏинчӏолъиялъ, моцӏ Рутулалда, цоги моцӏ Бежтӏа бана дица. Армиялда ругел солдатаз кинигин, инкарги гьабичӏого, тӏубазабизе кколаан ми нистерствоялъул амру
-Гӏолохъанлъуда мун росгун цадахъ Анголаялдаги хӏалтӏана. Гьеб улка хас гьабун нужецагойищ тӏаса бищун букӏараб?
-Дир рос Мелъелтӏаса ккола. Институталдаса хадув гьев хӏалтӏана жиндирго росулъги Дилималъул больницаялда бетӏерав тохтурасул заместительлъунги. Хадур ниж ккана Избербашалде. Гьеб заманалда нижер гьалмагъзаби Алжиралдеги цогидал улкабаздеги унел рукӏана, гӏарац гьабизе. Гьебго жо нижедаги ракӏалде ккана, щибгӏаги шартӏалги гьечӏел баракалъур гӏумру гьарун тӏураларин абунха. Росасул курсцояв кколаан гьанже нахъа Ветераназул госпиталалъул нухмалъулевлъун вукӏарав мунагьал чураяв Ибрагьим Ибрагьимов. Доб мехалда гьев сахлъи цӏуниялъул министрасул заместительлъун вукӏана. Гьесул квербакъиялдалъун документалги хӏадурун, ана Анголаялде. Гьеб букӏана 1978 соналъул сентябрь. Ниж гьенире щвараб къоялъ хун ватана Анголаялъул президент Агостиньо Нето. Гьеб мехалда тӏубан ургъел чӏвана нижеда, гьанже гьевги хун, рагъги байбихьилин, нижги нахъе ритӏилилан. Карибский кризис абун, СШАялдаги СССРалдаги гьоркьоб хӏалуцараб ахӏвалхӏал букӏана доб мехалда. Цо талихӏалъ, гьениве президентлъун ккана советияб заманалда Бакуялда нартил институтги лъугӏарав, гӏурусай лъадиги йигев Жозе Эдуард душ Сантус (гьеб хъулухъалда гьев вукӏана 2017 соналде щвезегӏан).
Анголаялда кӏиго соналъ хӏалтӏана ниж тохтурзабилъун. Акушер-гинекологазе гӏемераб хӏалтӏи букӏунаан гьениб, щайгурелъул гьезул бихьиназе ихтияр кьолаан ункъ-ункъ чӏужу ячине. Гьез ясалги 14 сон баралго рачунаан.
Анголаялдаса хадуй хӏухьбахъизе дун ун йикӏана Индиялде, Египеталде, Грециялде, Болгариялде. Дие цӏакъ бокьула батӏибатӏиял улкабазул культурагун тарих лъазабизе. Гьанже Англиялдеги ахӏулей йиго Анголаялда хӏалтӏулеб мехалдаго рукӏарал гьудулзабаз. Росулъ диего бухъун хобги хӏадурун тун йигей дун гьанжени киеха къватӏие яхъиней?
-Унго-унголъунгийищ бухъун бугеб?
— Унха (елъулаго). Дие гӏадамазулгун гьуинлъи гьабизе бокьула кий йигониги. Анголаялде иналде цере нижеда лъазабун букӏана во рейин, нужеца доба чияр гӏадамазул гьоркьоблъи гьабугеян. Гьабичӏого кин гьеб хутӏулеб, нилъ чӏагоял гӏадамаллъидал. Валлагь, гьудуллъиги гьабуна, ккараб мехалда уколалги гьаруна немцазеги цогидазеги, тӏаде-гъоркьеги ана.
Гара-чӏвари гьабуна Зульфия ХӏАЖИЕВАЛЪ.