Хасавюрт районалъул Кокрек росулъа Расулов Гӏисаца хъвалеб буго: «Нижер росулъ гӏемерал чагӏазул гӏарз буго гриппалъ унтун ругилан. Цо-цояз абулеб буго, гьеб грипп гуреб, къватӏул унти (ОРЗ) кколилан. Гриппги къватӏул унтиги цого жо кколарищ? Рахунел унтабазул тохтурас «Хӏакъикъаталдасан» гьезул батӏалъиги, гьездаса цӏунизе кколеб куцалъулги хӏакъалъулъ бицани бокьилаан»-, абун.

Гӏадатияб гриппалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏунеб бугин абун, гӏарз буго мугӏрузул районазул росабазул гӏадамазулги. Абулеб буго, СМИяздасан Ковидалъул гуреб, гӏадатияб гриппалъул хӏакъалъулъ бицунеб жого гьечӏилан. Гьеб хӏалги хӏисабалде босун, Дагъистаналда грипп тӏибитӏиялъул бугеб ахӏвал-хӏалалъул, гриппалдаги къватӏул унтабаздаги гьоркьоб бугеб батӏалъиялъул, гьезул хаслъабазул ва гьездаса цӏунизе кколеб куцалъул хӏакъалъулъ бицун, нижеца гара-чӏвари гьабуна Республикаялъул рахунел унтабазул централъул тохтур-инфекционист Мухӏамад Ниналаловасулгун.

-Мухӏамад, гриппалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏунеб бугищ?

-Гӏемерисез къватӏул унтаби ги гӏадатияб гриппги цого жолъун рикӏкӏуна. Къватӏул унтабаз (ОРВИ) унтарал чагӏи исана гӏезегӏан руго, гьебго заманалда лабораториязул цӏех-рехаз бицунеб буго жакъа республикаялда гриппалъ унтаразул къадар рахӏатхвезе ккараб хӏалалда гьечӏеблъиялъул. Бетӏер унти, рухӏ тӏагӏин, мегӏер чвахи гӏадал гриппалъул гӏаламатал тӏатарал чагӏи руго. Гьеб хӏужаялъ бицуна гриппалъул вирусал чорхолъе ккарал цо-цо чагӏазул бидулъ загьруял жал цӏикӏкӏун рукӏиналъул хӏакъалъулъ.

-Къватӏул унтабаздаги (ОРВИ) гриппалдаги гьоркьоб щиб батӏалъи бугеб?

— Грипп ккола чорхолъе гьава цӏалел нухал унтизарулел вирусазул унти. Гриппалъул гӏаламатал тӏатуна чорхолъе вирус ккаралдаса цо-кӏиго сордо-къоялъул болжалалда жаниб. Гьелъ унтула цойидасанго, цӏакан бахуна, черхалда гъаргъар бала, ччорбал, бетӏер ва берал унтула, чорхол чӏаголъи хола. Кӏиабилеб къоялъ байбихьула хъегӏизе, керен унтизе.

ОРВИ ккола аденовирус ва риновирус абулел вирусазул тайпабазул «гӏайибалдалъун» лъугьунел унтаби. Байбихьуда баккула хъегӏи, ченхъей, щекъер унти, хадуб мегӏерччин, цинги цӏикӏкӏуна цӏакан, амма гьеб 38 градусалдаса тӏаде унаро.

Грипп рикӏкӏуна захӏматаб ва инсанасул сахлъиялъе хӏинкъи бугеб бахунеб унтилъун. Гьединлъидал, нахъ бахъун течӏого, гриппалъ унтарав чияс тохтурасухъе хитӏаб гьабизе ккола. Амма бегьуларо антибиотиказ живго жинцаго сах гьавизеян лъугьине.

-Инсанасул сахлъиялъе ва гӏумруялъе кинаб хӏинкъи букӏунеб гриппалъул?

-Битӏун сах гьабичӏони яги тохтурасул тӏадкъаял тӏуразарулел гьечӏони, байбихьула гьал хадусел унтаби: хӏухьел цӏалел лугбузда ккола пневмония, бронхит, трахеит; гӏундузда, щекъералда, магӏазукъалазда ккезе бегьула ринит, синусит, отит; рекӏелгун бидурихьазул системаялда – перикардит, миокардит; нервабазул системаялда – менингит, менингоэнцефалит, энцефалит, невралгия. Бичча-бихъан тараб гриппалдалъун хӏинкъи букӏуна тӏаса унарел унтаби захӏматаб хӏалалде ккеялда.

-Абула грипп лъабго батӏияб тайпаялъул букӏунилан…

-Грипп гуро, гьелъул вирусал рукӏуна: А, В ва С тайпаялъул. Гьезул батӏалъиги ккола хисардизе бугеб гьунар (мутация). С тайпаялъул вирус хисуларо, гӏатӏидго тӏибитӏуларо ва гьелъ чӏахӏиял чагӏи унтуларо. В тайпаялъул вирусги, къанагӏат гурони хисардуларо, щибаб 4-6 соналдасан гьеб тӏибитӏула ва гӏемерисеб мехалда гьелъ унтула лъимал. Бищунго хӏинкъи цӏикӏкӏараблъун рикӏкӏуна А/H1N1 тайпаялъул вирус: гьеб хисардула, цӏиял тайпаби лъугьуна, щибаб 2-3 соналдасан тӏибитӏула, гьелъ гӏисинал-чӏахӏиял батӏа гьаруларо.

Гриппалъул вирусал хола ультрафиолеталъул чӏораздасан, хлоралдасан, гьединго дезинфекция гьабулел жалаздасан. Гьел киналго хола 45 минуталда жанир 60 градусалъул багӏари бугони.

-Кин унтизе бегьулел гриппалъ?

— Аслияб къагӏидаялда нилъ унтула лъималазул ахалда, школалда, транспорталда, гӏемерал гӏадамал ракӏарараб бакӏазда.

Гьеб инфекциялъул аслу ккола унтарав чи: гьес вирусал тӏиритӏизарула хъегӏулаго, чинхъулаго, кӏалъалаго, гьавадулгун хӏацӏуялъул тӏирабаздалъун. Гьеб гуребги, вирус тӏибитӏула унтарас хӏацӏу яги лъамалъи тӏад тараб тӏагӏелгӏучӏалдасанги. Масала, чинхъулаго, унтарас хъатица кӏал бах чула, амма хадуб гьелъго нуцӏа ра гьула, гӏарац рикӏкӏуна… Гьездасан сахав чиясул кверазде ккола вирусал гъорлъ ругел хӏацӏул тӏираби ва, расги лъачӏого, гьел магӏазукъалахъе щола.

-Гриппалъул вирусал жанире ккедал, инсанасул чорхолъ кинаб хисабаси лъугьунеб?

-Унтиялде дандечӏей (иммунитет) мукъсанав чиясул магӏазукъалазул клеткабазда рекӏуна гриппалъул вирус. Хадуб гьеб лъугьуна клеткаялда жанибе ва гьениб гӏемерлъизе байбихьула. Микьго сагӏаталда жаниб гьелъул къадар цӏикӏкӏуна миллион нухалъ. Гьелда абула инкубациялъул заманилан абун. Гӏемерлъун ва къуват щун хадуб, вирусал магӏазукъалазул клетка баздасан бидулъе лъугьуна ва гьез цӏикӏкӏинарула чорхолъ заралиял жал. Унтиялде дандечӏей цӏикӏкӏараб черх бугони, вирусалъухъа бажаруларо бидулъ гӏемерлъизе, гьединлъидал унти дагьдагьккун ссун уна.

Вирусал гӏемерлъанагӏан, цӏакан цӏикӏкӏуна, бетӏер унтула, щекъер букарула, къалал чвахула… Тӏоцебесеб иргаялда, гриппалъ кьаби щвезабула иммунитетал да. Гӏисинал лъималазулги херал чагӏазулги букӏуна загӏипаб имму нитет, гьединлъидал гьел гриппалъ хехго ва захӏматго унтула. Грип палъул сезоналда лъималги хералги ине бегьуларо гӏемерав чи вакӏарараб бакӏалде; унел ругони, гьурмада маска ххела – гьелъ вирусаздаса цӏунула кӏиго сагӏаталъ, хадуб гьеб хисизе ккола.

-Гриппалъ унтидал щиб гьабизе кколеб?

— Гриппалъ унтараб черхалъе къваригӏуна къуват, гьединлъидал, цӏикӏкӏуна квен бихӏунаго кколел хиса-басиял (обмен веществ), гьел далъун черхалда сири бала. Гьеб ахӏвал-хӏалалда черх хинлъизабиялъе лъикӏаб буго тӏупакъан ва бухӏараб лъелъ хӏатӏал лъун.

Гриппгун къеркьезе черхалда къуват бачӏиналъе чара гьечӏел тадбирал:

чӏезабила унтарав бусада хӏалхьиялда вукӏунеб къагӏида; дагь гьабила кванай, хасго белок цӏикӏкӏараб ва бежараб квен, щайгурелъул гьеб бихӏинабиялъе къваригӏуна гӏемераб къуват. Вакъани, кваназе ккола тӏадагьаб, лъамияб квен; унтарав вугеб рокъоб чӏезабизе ккола вирусал чӏвалел шартӏал: гьомгьоллъи, 18-20 градусалъул хинлъи, 60-70 проценталдаса цӏикӏкӏинчӏеб риччел, цӏияб гьава ва рацӏцӏалъи; цогидал гриппалдаса цӏуниялъул мурадалда, унтарасул гьурмада ххезе ккола маска, хъегӏизе ва чинхъизе ккола чӏартилъе, гьебги цо нухалда хӏалтӏизабулеб.

Хӏалтӏизаризе бегьула гӏемерал витаминал, гьоцӏо гъорлъ бугеб лъим, компот, гьанал гьагӏу, ражи ва лимон.

— Кинаб тайпаялъул грипп дандчӏвалеб бугеб исана?

— АN1H1 тайпаялъул. Гьелде данде гьабизе ккола вакцина.

— Тохтурзабаз малъула гриппалдаса цӏуниялъе прививка гьабизе кколин, цо-цо гӏадамаз абула гьелъул бицине гӏураб пайда букӏунарилан…

-Гриппалъул сезон байбихьилалде кӏиго моцӏалъ цебе, щивав чиясул чорхолъе чара гьечӏого биччазе ккола унтиялда данде чӏолеб вакцина. Гьелъ 85-90 проценталъ гриппалдаса гӏадамал цӏунула ва унти инабула бигьаяб куцалда. Гӏумру гьабун ругеб бакӏалъул поликлиникабазда, росабазул ФАПазда прививка чӏобого гьабула.

— Мухӏамад, гара-чӏвариялъул ахиралда гриппалдаса цӏуниялъе щиб малъилеб?

— Гриппалъ захӏматго унтула херал, чакрил унти бугел, ракӏ, бидурихьал ва гьуърал унтарал чагӏи. Грипп тӏибитӏидал, кӏудияб къваригӏел ккечӏого, гӏадамал ракӏарарал бакӏазде ине бегьуларо. Барахщичӏого, кванилъ хӏалтӏизабизе ккола гьоцӏо, бакъвараб курак, ражи ва лимон. Гриппалъул гӏаламатал тӏатиндал, пайда босизе бегьула Кагоцел, Ацелокоогцинум ва, бищунго лъикӏаблъун рикӏкӏунеб Осильтамивир гӏадал дарабаздаса.

Нури НУРИЕВ