Нилъерго хаслъи цӏунизе ккола
Дагъистаналда миллатазда гьоркьоб дагӏба-рагӏи киданиги букӏинчӏо ва букӏинеги гьечӏо
Жакъа Дагъистаналъул жамгӏияталда бугеб ахӏвал-хӏалалъул, киса-кибего тӏибитӏулеб бугеб глобализациялъул ва цогидалъул бицун нижеца гара-чӏвари гьабуна Россиялъул гӏелмабазул академиялъул Дагъистаналъул гӏелмияб централъул этнографиялъул отделалъул заведующий, гӏалимчи, тарихиял гӏелмабазул доктор, Чӏарада районалъул Арчиса Мухӏамадхан Мухӏамадовасулгун.
— Мухӏамадхан, дуца кинаб къимат кьолеб Дагъистаналъул жамгӏияталда лъугьун бугеб ахӏвал-хӏалалъе, мигьлъулеб бугеб миллияб хаслъиялъе?
— Къокъго абуни, дагъистаниял чанкӏкӏун руго. Гьезие щибго ургъелги гьечӏо бугеб ахӏвал-хӏалалъул. Кинавго чи вуго гъуршида, щолеб жоялда хадув лъугьун. Кӏочон тун буго умумузул тарих, ретӏа-къай, хьвада-чӏвади, гӏадатал, гӏамал-хасият ва гӏемерал цогидалги, ай мисал босизе, наслабазе цӏунизе кколеб тӏабгӏалъул рахъал. Бищунго пашманлъизе ккараб жо буго миллиял мацӏазе бугеб хӏинкъи, гьеб лъалелги бицунелги дагьлъулел рукӏин. Бичӏчӏулеб жо, нилъее бокьаниги бокьичӏониги, дунялалда тӏадго унеб буго глобализация, ай дунялго цо коцонибе, цо къагӏидаялде, магӏишат-яшавалде рачин. Хасго гьеб хехлъана XХӀ гӏасруялъул байбихьуда, информациялъулабгун электронияб технология цебетӏеялъ. Глобализация бугин абун эхере квералги риччан чӏезеги бегьуларо, аза-азар соназул тарих бугел Кавказалъул, Дагъистаналъул цивилизация тӏагӏине тезе биччазе бегьуларо. Нилъеда бихьулеб бугогури глобализациялъул церехъабилъун ругел бакътӏерхьул улкабаз гьебго заманалда жидерго цӏар, хаслъи цӏунулеб бугеблъи. Дагъистаниязе, магӏарулазе хӏажат буго глобализациялдаса битӏун пайда босизе. Мисалалъе, росабалъе гьарила лъикӏал нухал, кьоял, бачина газ, росабалъ гьабила канализация. Росабалъ лъикӏал шартӏал чӏезаруни, росаби цӏунун хутӏула, рахьдал мацӏ, гӏадат-гӏамал тӏагӏунаро. Бичӏчӏизе ккеларищ, гӏагараб мацӏ билани, нилъер къисматго мекъи ккезе бугеблъи. Кин бичӏчӏилеб магӏарул районазда, хӏатта цо-цо росабалъ данделъаби гӏурус мацӏалда тӏоритӏи, школазда, больницабазда игӏланал гӏурус мацӏалда хъвай? Гӏурус цӏарал лъей гуребги, ясли-ахазда лъималазда бицунеб мацӏги гӏурус буго. Къойидаса къойиде школазда дагь гьарулел руго рахьдал мацӏалъул сагӏтал. Халкъазул тарихалда жаниб интеллигенция кидаго букӏана адабиятгун маданият цебе цӏалеллъун ва цӏунулеллъун. Щаялиго гьел руцӏцӏун чӏун руго, Халкъияб Собраниялде рищарал нилъер депутаталго гӏадин. Мацӏал тӏагӏинарулел ругин абула. Гӏурус миллаталъе хӏажатаб жо гуро гьеб. Гьеб буго политиказ гьабулеб жо. Гӏурусаллъун нилъ лъугьине гӏурус халкъалъе къваригӏараб жо гуро. Дица гӏемер хӏисаб гьабураб, бихьараб буго, гӏурусазда гьоркьор ругеб мехалда кинаб миллаталъул вакил вукӏаниги, жидерго гӏадаталги, гӏамалги, динги, ай менталитет цӏунарав чиясул гьез адаб гьабула. Амма гьезда релълъине лъугьани, гьез хӏаларо, кӏиабилеб сорталъул чилъун рикӏкӏуна.
— Дагъистаналъул ва хӏукуматалъул бетӏерлъунги цогидал жавабиял хъулухъаздеги рачӏана къватӏиса гӏадамал. Гьал къоязда гӏуцӏана цӏияб хӏукуматги…
— Совет Союз биххаралдаса нахъе, тӏолабго улкаялдаго гӏадин, гӏадлу-низам биххана Дагъистаналдаги. Тӏегьана ришватчилъи, цӏогь, хъамалчилъи. Гьеб лъугьана гӏадатияб жолъун, гьелде ругьунлъана халкъги, халкъалъе нухмалъи гьабизе таралги. Щивав чи ругьунлъана жиде-жидеего санагӏалъи гьабизе. Гӏун бачӏана гӏарцухъ тӏадегӏанал цӏалул идараби лъугӏараб гӏел. Профессионалияб гуребги, рухӏияб рахъалъги гӏураб даража гьечӏел гьез куцазе, сах гьаризе, лъай кьезе, гӏадлу-низам гьабизе буго нилъее. Чамгӏалаб заманалда гӏураб гӏелалда (руцӏцӏун чӏараб чӏахӏияб гӏелалдаго гӏадин) кӏочон тана Дагъистаналъул халкъалъе хасиятаб кинабго лъикӏабщинаб. Къокъго абуни, бачӏана рухӏияб хъарцинлъи. Жакъа Дагъистаналъул нухмалъиялде къватӏиса гӏадамал рачӏин батӏи-батӏияб хӏалалда къабул гьабулеб буго дагъистанияз. Ракӏ-ракӏалъ абуни, пикру гьабулев дагъистанияв гьелда рази гьечӏо. Гьеб бичӏчӏулеб буго нилъедехун божилъи гьечӏолъи гӏадин. Дагъистаналъе нухмалъи гьабизе гӏураб гӏакълуги, лъайги, вацӏцӏалъиги бугев чанги дагъистанияв ватила. Цӏогьодулел ратунилан нилъерал жанир лъей гӏадатиял дагъистаниязул гӏайибищ бугеб? Москваялда лъаларогойищ букӏараб республикаялда бугеб коррупция? Гьелъул бутӏа щолеб букӏинчӏодай дора ругел министерствабазул ва ведомствабазул нухмалъулезе? Бикъа-хъамиялда, ришватчилъиялда ва цогидалги ишазда хадуб хъаравуллъи кквезе лъебералда хадуб федералияб гӏуцӏи буго Дагъистаналда. Щай гьезда гьикъичӏеб тӏадаб хӏалтӏи тӏубачӏолъиялъул, щив гьезул жанив тӏамурав, щив хӏалтӏудаса вахъарав? Суалал, суалал. Гьенибго абун тела, цо-цо коррупционерал жанир лъей тун батӏияб, тӏубараб лъагӏел бана республикаялъул цӏияб нухмалъи бачӏун, щиб хиси ккараб? Налогал цӏикӏкӏун ракӏаранин абулеб буго. Гьелдалъун лъималазул пособиялищ, хӏалтӏухъабазе харжалищ, пенсиялищ цӏикӏкӏарал? Киб бугеб тӏаде рагьараб цӏияб предприятие, гӏадамазе хӏалтӏизе бакӏал?
— Пачалихъияб Думаялъул депутат В. Жириновскияс абун букӏана, миллиял республикабиги хвезарун, гьезул бакӏалда гӏуцӏизе кколин территориалиял гӏуцӏаби. Жириновский вуго Кремлялъе хӏажатаб, гьабизе къваригӏараб хӏукму цебеккунго къватӏибе кьолев чи. Гьединаб хӏукму гьаби кин дуда бихьулеб?
— Нус-нус соназ эркенлъиялда рукӏарал, гьелъие гӏоло гӏемерал биял гӏодоре тӏурал халкъал рукӏиналъин Северияб Кавказалъул гӏисинал миллатазе союзияб кьечӏониги, автономиялъул статус кьураб. Гьанже гьебги хвезабун территориалияб гӏуцӏи Северияб Кавказалда гьабизе лъугьин мекъаб политика букӏина, нилъер миллатазги гьеб къабул гьабиларо.
— Ахираб заманалда Северияб Кавказалъул республикабазда: Кабардино-Балкариялда, ракьазул гӏорхъаби сабаблъун чачаназда ва ингушазда гьоркьоб дандеккунгутӏиял лъугьана. Гьединаб суал баккизе рес бугищ Дагъистаналда?
— Киданиги гьечӏо. Дагъистаналда миллатазда гьоркьоб рагӏи-дагӏба киданиги букӏинчӏо. ХVIII-ХIХ гӏасрабазда пачаясул Россиялъ чанги хӏалбихьана нилъер гьанир рукӏарал политикиял гӏуцӏаби цоцаде гьусизаризе, «рикьизаре ва тӏадчилъи гьабе» абураб империялъул лозунгазда гъоркь. Амма гьелъул хӏасил ккечӏо.
Тӏадчагӏазул рахъалъ имам Шамилица пристав Руновскиясда абурал рагӏабиги рехсон тела гьанир. Гьезулъ буго кӏудияб магӏна:… «Тӏоцебесеб иргаялда магӏарулазе хӏажат буго ханзабазул кверщел ва дворяназул цӏарал тӏагӏинари. Дица гӏадин чӏегӏераб ратӏлилъ чӏезаре бегзаби. Гьедин гьабизе нужеда кӏолеб батичӏони, гьезул цӏарал гьезухъго те, амма рекьарухъабазда тӏад гьел тоге, улкаялъул нухмалъиялде гьел риччаге.
Риччанте гьез, цогидазго гӏадин, гӏумру гьабизе. Мисалалъе, дица нухмалъи гьабулеб 25 соналда жаниб гьедин гӏумру гьабизе гьел ругьунлъун рукӏана, гьединлъидал гьезие захӏмат букӏине гьечӏо жидерго ихтияраздаса думалъго махӏрумлъизе. Гьединан нужеца гьабичӏони, нужеда бихьила, Дагъистаналда кидаго рукӏине руго гъамагъирал ва биялтӏеял; нужер хӏукуматалъе щибниги пайда букӏинаро, рукӏина кидагосел квалквалал ва квекӏенал».
Гара-чӏвари гьабуна
Пайзула Пайзулаевас.