Махщелги гьунарги хвалчаца къотӏулареб
Халкъиял художествиял промыслал церетӏезариялде тӏамурал галаби
Арсен Хӏусенов цӏалана ДГПУялъул художествиябгун графикияб факультеталда. Магистратураялда цӏалулаго байбихьана гьебго факультеталда дарсал кьезе, магистратура лъугӏигун профессионалияб лъаялда рекъон цогидаб факультеталъул аспирантураялде лъугьана цӏализе. Гьебго заманалда худграфалда бугеб декоративиябгун прикладнияб искусствоялъул музеялда заведующийлъиги гьабуна. Университеталда цӏалулеб заманалдасанго халкъиял художествиял махщеллъиялъул пишабазде кӏвар кьолаан, гьел церетӏезариялда тӏад ургъулаан гьев. Республикаялъулаб кӏваралъул проектал гӏуцӏиялъеги Арсеница студентлъун вукӏараб заманалдаго лъикӏаб кьучӏ лъун букӏана.
Дагъистаналъул маданияталъул бечелъи бихьизабулел батӏи-батӏияб даражаялъул тадбиразда халкъиял художествиял промыслазул майданазда лъурал ансадерил, гьоцӏдерил, кубачиязул, хъайдакъазул кверзул махщалил тӏагӏелал рихьичӏев чи къанагӏатги ватиларо нилъеда гьоркьов. Гьел майданал тӏоритӏулев ва нухда рачунев гӏолохъанав махщелчи вуго Арсен Хӏусенов. Студентлъун вугеб заманалдаго халкъиял художествиял промыслал цӏуниялъе гӏоло гьес хъварал проектазул ва гьабулеб букӏараб хӏалтӏул хӏакъалъулъ цебеги рагӏун букӏана нижеда. Суратал рахъун, халкъиял художествиял промыслазул батӏи-батӏиял тӏагӏелал гьарун гьес гӏадада заман биччаларо.
Жакъа къоялде щвезегӏан умумуз гӏасрабаз цӏунун нилъехъе кьураб халкъияб художествияб махщел, гӏолеб гӏелалъеги цӏунун хутӏизе гӏемераб хӏаракат бахъула Арсен Хӏусеновас. Халкъиял художествиял промыслазул, гӏолохъанал махщелчагӏазда дандчӏвалел захӏмалъабазул ва искусствоялъулгун маданияталъул бечелъи цӏуниялъе гьабулеб бугеб хӏалтӏул хӏакъалъулъ бицун нижеца гара-чӏвари гьабуна ДРялъул Гӏолилазул ишазул рахъалъ министерствоялъул творческиял ва рекӏелгъеялъулал программабазул ва проектазул отделалъул начальник Арсен Хӏусеновасулгун.
— Арсен, искусствоялде рокьи кин бижараб, халкъиял художествиял промыслал церетӏезариялъул иш тӏасабищиялъе гӏилла щиб ккараб?
— Искусствоялде рокьи букӏана гьитӏинаб къоялдасаго нахъе. Мунагьал чураяв инсуца батӏи-батӏиял тӏагӏелал гьаризе ругьун гьарулаан дунги вацалги. Нижер эмен, Салахӏудин цӏалана Жамалил цӏаралда бугеб Дагъистаналъул художествияб училищеялда. Прикладнияб искусствоялъул батӏи-батӏиял тӏагӏелал гьарулаан ва цӏадохъабиги куцалаан инсуца. Гӏемерал соназ школалда халкъияб художествияб махщалил дарсалги кьуна гьес. Инсул махщел тӏасабищана кӏудияв вац, Бабаюрт районалъул Советское росдал №1 гьоркьохъеб школалъул директор Айгумицаги. Инсуцаго гӏадин, халкъиял художествиял промыслазде цӏалдохъаби куцазе хӏаракат бахъула гьес. Гьоркьохъев вацги цӏалана Жамалил цӏаралда бугеб художествияб училищеялда, хадув — ДГПУялъул художествиябгун графикияб факультеталда.
Амма доб заманалда дие бокьун букӏана исламиял гӏелмаби лъазариялде машгъуллъизе. Цӏалулаан Къуръан, лъазарулаан исламалъул кьучӏал. Росулъа гӏадамаз эбел-инсуда гьарулебги букӏана дун СКИУялде цӏализе витӏеян. Доб мехалда исламияб лъай бугел гӏолилал гӏемер рукӏинчӏо росулъ. Школа лъугӏидал, ракӏалде ккана Аллагьас дие кьураб махщалидаса пайда босизе, ай инсуца лъикӏаблъун бихьизабураб цӏали тӏасабищизе. Инсуцаго гӏадин, умумузул махщел цӏунизе хӏаракат бахъана, гьелъ дие щибго квалквалги гьабичӏо диналда рекъон хьвадизе.
Гьединаб, творческияб хъизамалда гӏурав вукӏиналъ батила дирги гьитӏинаб къоялдаса нахъего халкъиял художествиял махщелазде рокьи букӏараб. Дида лъалелдаса нахъе гьел махщелазде машгъуллъун вукӏунаан дун. Дагъистаналъул батӏи-батӏиял махщалил устарзабазул хӏалтӏабаз пана гьавулаан. Гьитӏинаб къоялдаса нахъе берда цебе букӏаралъулги батила, дида кидаго ричӏчӏулаан махщелчагӏазда дандчӏвалел захӏмалъабиги. Гьединлъидал ДГПУялъул художествиябгун графикияб факультеталда цӏалулелдаса нахъего байбихьана халкъиял художествиял махщелал цӏуниялъе хӏаракат бахъизе ва гьезул къиматги кӏварги гӏолилазда гьоркьоб тӏибитӏизабизе.
— Халкъияб художествияб махщел цебетӏезабиялъулъ тӏамурал тӏоцересел галабазул хӏакъалъулъ бицани бокьилаан…
— Художествиябгун графикияб факультеталда цӏалулел соназда дун гӏахьаллъана батӏи-батӏиял форумазда, гранталъулаб политикаялъулги гьеб мехалда кӏвар гьабизе байбихьана. Архызалда тӏобитӏараб «Доброград» абураб форумалда гӏахьаллъи гьабун букӏана дица. Гьенир тӏоритӏулел рукӏана батӏи-батӏиял тренингал. Дие цӏакъ рекӏее гӏуна проектал гӏуцӏулеб къагӏидаялъул тренинг. Ва гьелдаса нахъе рахӏат толеб букӏинчӏо дирго рекӏелъ анищлъун бугеб пикру гӏумруялде бахъинабичӏого. Дица тӏоцебесеб проект хъвана 2012 соналда, «Машукалда» гӏахьаллъизелъун, ва гьеб бергьана. Тӏоцебесеб проект букӏана «Художествиябгун графикияб факультеталъул студентазул кумекалдалъун халкъиял художествиял промыслал цӏигьари ва цӏуни» абураб. Гьеб цебетӏезабиялда тӏад хӏалтӏана чанго соналъ ва, цӏия-цӏиял къагӏидабиги тӏаде журан, анлъгониги грантги бергьана. Студентлъун вугеб заманалдаги гӏуцӏун букӏана гӏолохъабазул проекталъулаб къокъа ва президентасул гранталъе гӏоло гьебги хъвана. Цӏализе лъугьунелъул дир мурад букӏана халкъиял художествиял махщелал бачӏунеб гӏелалъе цӏунун хутӏи ва гьездехун киназулго кӏвар буссинаби. Гьеб масъалаги цӏунун хъвана проекталги ва жакъа къоялде щвезегӏанги кинабго гьабулебщинабги гьабулеб буго халкъиял промыслал церетӏезариялъул мурадалда.
— Дуца нухмалъи гьабулеб творческиял ва рекӏелгъеялъулал программабазул отделалъул аслияб хӏалтӏи щиб?
— Декоративиябгун прикладнияб искусствоялъул рахъалъ дицаго гьабулеб букӏараб хӏалтӏи министерствоялъул отделалдаги билълъанхъизабулеб буго. Студентлъун вугеб заманалда дун вукӏана профкомлъунги, студентазул гӏелмияб жамагӏаталъул (СНО) председательлъунги. ДГПУялъул СНОялъул вакиллъун вукӏана батӏи-батӏиял шагьаразда. Гӏолилазулгун хӏалтӏи гьабиялъулъ хӏалбихьи лъикӏаб букӏана дир. Гьединлъидал, гӏолилазда гьоркьоб халкъиял художествиял промыслал тӏиритӏизариялъе ва церетӏезариялъе кумек гуреб, квалквал ккечӏо цӏияб хӏалтӏудаги. Дица нухмалъи гьабулеб отделалъул аслияб масъала ккола гӏолилазда гьоркьоб маданият ва халкъияб махщелчилъи тӏибитӏизаби, гӏолохъанал махщелчагӏазе квербакъи гьаби.
— Кинал захӏмалъаби дандчӏвалел гӏолохъанал махщелчагӏазда?
— Жакъа халкъиял художествиял комбинатазе ва гӏолохъанал махщелчагӏазе пачалихъалъ гьабулеб кумек цӏакъго загӏипаб буго. Гӏолохъаназе квербакъи гьабизе ккола. Цере художествиял комбинатал хӏалтӏулаан гьабураб къайи бичун инадай яги инародай абураб ургъел гьабичӏого. Щайгурелъул доб мехалда къайи бичиялъул ургъел гьабулаан хӏукуматалъ. Гьанже кинабго буго гӏаксалда. Гӏемерисел гӏолилаз рехун толеб буго гьеб иш ва руссунел руго батӏияб хӏалтӏуде.
Гьанжеги батӏи-батӏиял регионаздеги, улка тун къватӏиреги ахӏула нилъер устарзаби. Амма, жидецаго гьабураб къайиги босун гьенире ине гӏарац гьечӏо, гьезие кумек гьабулелги кколаро.
— Умумузул художествиял махщалаби цӏуниялъе кинал ресал ратизе бегьулеб, дур хӏисабалда?
— Дида ракӏалде ккана гӏолохъанал махщелчагӏазул форум тӏобитӏизе. Тӏоцебесеб форум тӏобитӏана, гьелъул хӏасилги ккана. Исана июнь моцӏалдаги ракӏалда буго гьединабго форум тӏобитӏизе. Гьебги тӏобитӏизе буго Махӏачхъалаялда, «Устарзабазул аллеялда». Форумалда гӏахьаллъи гьабизе буго Культураялъул министерствоялъги, ракӏалде ккола Туризмалъул министерствоялъги квербакъи гьабилин.
Гӏолохъанал махщелчагӏазул тӏоцебесеб форумалда рорхун рукӏана художествиял промыслал церетӏезариялъул ва дандчӏвалел масъалабазул хӏакъалъулъ суалалги. Гьениб ккараб хӏукмуялда рекъон, ракӏалда буго ДРялъул махщелчагӏазул автономияб коммерциялъулаб гуреб ассоциация гӏуцӏизеги. Гьединаб ассоциация гьечӏо Дагъистаналда. Гӏемерал шагьаразде щвана дун ва бихьана цогидал регионазда халкъиял художествиял промыслазул рахъалъ гьабулеб бугеб хӏалтӏи. Цогидал регионазда руго хӏукуматалъ квербакъи гьабулел махщалилазул палатабиги, халкъиял художествиял промыслазул централги, ассоциациялги. Гьединаб ассоциациялъул кумекалдалъун рес букӏине буго церетӏезеги, грантазул конкурсазда гӏахьаллъизеги, махщелчагӏигун цадахъ чӏахӏиял проектал гӏумруялде рахъинаризеги.
Патӏимат Султӏанмухӏамадова