Палиж унти богорокъобгицин лъугьине бегьула
Дагьал церегӏан къоязда Дагъистаналъул РЦИБялда (инфекциялъу-лал унтабазул республикаялъул центр) сахгьаризе регизаруна ботулизмалъ унтарав чанго чи. Тохтурзабазул баяналда рекъон, унтаразул талихӏ ккун буго жиндир заманалда гьел больницаялде рачӏин.
Сундасаха бахунеб ботулиналъул инфекция? Кин гьелдаса цӏунилел?
Ракьулъ бижулеб инфекция
Роол ахиралда бачӏин жанибе буссинабулелъул кколеб тохлъиялъул хӏасилалда лъугьине бегьула ботулизм унти. Гӏемерисеб мехалда овощазул консервал къалаго рацӏцӏалъи цӏуничӏони, ай овощалги лъикӏ чуричӏони, цӏарагӏалъе стерилизацияги гьабичӏони, гьенибе ккезе рес буго къуватаб загьру — ботулотоксин. Ботулизм лъугьунеб инфекция букӏине бегьула ракьулъ, гьединлъидал овощазулъе яги кванилъ хӏалтӏизарулел хурдузулъе ккун батизе бегьула гьеб загьру.
Ботулотоксин батизе бегьула хӏадур гьабулелъул рацӏцӏалъи цӏуничӏеб кӏкӏуйдулъ бежараб ччугӏилъ, гьанал тушенкаялъулъ, бакьазулъ, овощазул консервабазулъ ва гӏурдахӏаназулъ. Гьеб загьруялде данде хехго дару гьабичӏев чи хвезеги рес буго. Гъоркьиса ботулизм унти тӏибитӏун букӏана Украинаялдаги, нус-нус чи больницаялде ккана ва чанго чи хвана. Гьединлъидал Дагъистаналъул Сахлъицӏуниялъул министерствоялъ лъазабулеб буго республикаялда кколел ругин ботулизмалъул инфекция бахиналъул хӏужаби ва хасалиде овощазул консервабазул нахърател гьабулелъул цӏодорлъи гьабеян.
Ботулизм ккола инсанасул ва хӏайваназул нерваби палижалъ кквеялъул захӏматаб унти. Латин мацӏалдаса буссинабуни, «ботулизм» абураб рагӏул магӏна ккола — «бакь» абураб. Цогидал бактериязул загьруязде дандеккун «ботулотоксин» ккола бищунго къуватаб: гьеб загьруялъул цо микрограмм квенгун цадахъ ургьибе ккарав чиясул чорхол къуват лъугӏизабизе бегьула, дару гьабизе кватӏани – хвезеги рес буго. Бактерий чӏаго хутӏула ва цебеса цебе уна гьавацин гьечӏеб бакӏалдаги. Бактерияз гӏумру гьабизе ва кӏудиял гӏезе бищунго дандекколеб бакӏлъун буго жаниб гьава хьвадулареб консервабазул банка. Нагагь овощазулъе яги цогидал кванил нигӏматазулъе ботулизмалъул асар ккун батани, 120 градусалдаса цӏикӏкӏараб температураялъ гурони гьеб чӏваларо, рокъор консерваби къалаго гьединал шартӏалги гӏуцӏун бажаруларо. Ботулизмалъул микроб хӏинкъула къанцӏаялдаса ва цӏамудаса. Масала, лъикӏаблъун рикӏкӏуна банкаялъуб къалеб нигӏматалъул цо проценталъул къадаралда къанцӏа (уксусная эссенция) гъорлъе гьабизе.
Унтул хасиятал
Ботулизм релълъараб гьечӏо цогидал чехь-бакь биххиялъул унтабазда. Гьеб инфекциялъ я риххизаруларо, я лагӏдезаруларо. Байбихьуда унтаразул дагьабго ракӏбагъаризабулеб букӏуна, амма лагӏизаруларо, кванирукъ унтула. Гьеб микроб чорхолъе ккун чанго сагӏаталдасан яги чанго къоялдасан, раккула унтул квешал хасиятал: бетӏерсвери, берзул канлъи хашлъи (кӏи-кӏи бихьи, беразда накӏкӏ лъей, кьерал ратӏарахъунгутӏи, берал хъвалисин), къулчӏиялъулъ ва кӏалъаялъулъ захӏмалъаби, кӏал бакъвай, бакьал гьорой, гъиз свари, ччорбал загӏиплъи. Медицинаялъул кумек щвечӏони, лъугьине бегьула ботулизмалъул цӏакъго захӏматал хасиятал – хӏухьел цӏазе кӏунгутӏи ва ракӏчӏей.
Кин цӏунилел?
1. Овощазул консервабазул банкаби хӏадур гьарурабго холодильникалъур цӏунизе лъикӏаб буго. +6 градусалдаса цӏикӏкӏараб хинлъи бугеб бакӏалда цӏунизе бегьуларо консервал. Нагагь ботулизмалъул микроб банкаялъубе ккун батанигицин цӏорораб бакӏалда гьеб кӏудияб гӏоларо ва кванилъ хӏалтӏизабуниги гьелъ инсанасул сахлъиялъе зарал гьабичӏого къватӏибе бачӏуна.
2. Ламадуралъул, хъабхъил ва цогидал гъорлъ органикиял кислотаби гьечӏел овощазул яги пихъил консервал къалелъул, лъикӏаблъун рикӏкӏуна кванилъе гьарулел органикиял кислотаби (къанцӏадул яги лимоналъул) хӏалтӏизаризе.
3. Гӏурдахӏаназул квен яги консервал гьарулелъул, бухӏараб лъеца чуризе ккола. Гьезул консервал рокъор гьаризе лъикӏаб гьечӏо.
4. Нагагь консервабазул банкаялда къараб тӏалъел къватӏибе бурун бачӏун батани, гьениб цӏунараб нигӏмат кваназе бегьуларо. Бурун бачӏанщинаб банкаялъуб ботулинияб загьру батуларо, кин букӏаниги, гьелдаса цӏунараб лъикӏ букӏина.
5. Нагагь банкаялъул ахада хъахӏаб гор лъугьун бихьани, гьенирги лъугьун ратула микроогранизмал. Гьединго сахлъиялъе зарал гьабизе бегьула кьер хисарал яги турараб гӏадаб махӏ бахъарал консерваз.
6. Кьер яги махӏ хисарал консервал боцӏуегицин кьезе лъикӏаб гьечӏо. Ботулотоксин гъорлъ бугел консерваби ратӏарахъизе захӏматаб букӏуна. Щайгурелъул гьеб загьру гъорлъ бугел консервабазул яги цогидал нигӏматазул я кьер, я махӏ хисичӏого букӏинеги бегьула.
7. Киналго нигӏматал цого хъорщода къачӏазе бегьуларо. Лъикӏаблъун рикӏкӏуна гьанае, овощазе, пихъие, чадие батӏа-батӏаго хасал хъарщал хӏалтӏизаризе.
Тохтурасул малъа-хъвай
Ботулотоксин борхьил загьруялдаса 375 нухалъ къуватаблъун рикӏкӏуна. Чехь-бакьалъул унтиялдаса байбихьун нервабазул система хвеялде щвезегӏан зарал гьабула гьелъ. Ботулизмалъул аслиял гӏаламаталлъун ккола берал рагьизе, щибго къулчӏизе кӏунгутӏи, хӏухьел цӏаялъул тартиб хвей.
Гӏадамазде цоцаздаса ботулизмалъул инфекция бахунаро, гӏицӏго квандасан гурони.
Ботулизмалъул гӏаламатал ра-ккидал, унтарасе тӏоцебесеб кумек гьабизе бегьула хехаб кумек тӏаде щвелалдеги. Масала, кванирукъ жаниса чуризе бегьула. Гьеб иш бигьаяб жолъун рикӏкӏаниги, гӏемерисез гьенир гъалатӏал риччан ратула ва унтарасул хӏал жеги захӏмалъизабула.
Кванирукъ жаниса чурулелъул, тӏоцебесеб иргаялда, лъим хинлъизабула черхалъул цӏа-каналда рекъон; цебе-хадуб 2-5 стакан хинаб лъел гьекъела (гьитӏинаб лъимадуе лъим дагьаб кьезе ккола); лагӏизе бачӏинабила; бацӏцӏадаб лъим лагӏизегӏан гьебго жо такрар гьабила; инсанасул ригьалда дандекколеб энтеросорбент (кванирукъалъул ва бакьазул хӏалтӏи рукӏалиде ккезабулел дарманал) кьела унтарасе.
Кванирукъ жаниса чурулелъул цӏорораб лъим хӏалтӏизабизе бегьуларо, гьелъ «загьруяб квен» бакьазухъ хехго тӏибитӏизабула; бегьуларо кванирукъ чуризесеб лъелъе марганцовка базеги, гьеб лъелъ лъикӏ жубан гьечӏони, бакьалда бухӏараб ругъун лъезе бегьула; лъавудаса арав чиясулги кванирукъ чуризе бегьуларо.
Патӏимат Султӏанмухӏамадова