Россиялъул ВВПялда (валовый внутренний продукт) гьоркьохъеб бизнесалъ ккола 18 процент, Турциялда — 40 процент

Россиялдаги Турциялдаги гьоркьор политикиялгун экономикиял ва туризмалъул бухьенал соналдаса соналде цӏикӏкӏунел руго. Мадугьалихъ ва цебегоялдаса нахъе цоцада «рухьун» рукӏиналъги гьел суалазулъ лъалеб бакӏ ккола Дагъистаналъ. Гьитӏинаб бугониги, цо хасаб бутӏа гьеб кӏудияб ишалъулъ лъуна сентябрь моцӏалда нилъер бизнесчагӏазул кӏудияб делегациялъ Стамбулалде гьабураб сапаралъ, гьелъул хӏасилаз. Гьеб сапар гӏуцӏун букӏана Махӏачхъалаялъул бизнесчагӏазул ассоциациялъ. Редакциялде щварав гьелъул (гьелда гьоркьове уна тӏолабго Дагъистаналдаса 645 бизнесчи) нухмалъулев, Гумбет районалъул Ингиши росулъа Пахрудинов Гӏабдулхӏакимилгун нижер ккана гьадинаб гара-чӏвари.

— Нуж Турциялде иналъе гӏилла щиб букӏараб?

— Турциялда буго дир гӏемераб гӏагарлъи, Шамилил заманалдаго доре аразул наслуялъул гӏадамал. Гьезда гьоркьов вуго пачалихъияв ва жамгӏияв хӏаракатчи Ахӏмад Чинар, гьев ккола дир мажмикь. Кинабгоялде тӏадеги цебегоялдаса нахъе бокьун букӏана гьениве щвезе. Дир гьудул Айтемир Сатираевасул букӏун буго турказул бизнесчагӏазулгун (гьезда гьоркьов «Алмахъ» туристиябгун сахлъи щула гьабиялъул центра-лъул партнер — инвесторлъун бугеб «Сиде-Су» фирмаялъул нухмалъулев Кадирбейги) лъикӏаб, гьудул-гьалмагълъиялъулаб гьоркьоблъи, лъай-хъвай. Гьанире рачӏарал гьезулгун дирги лъай-хъвай гьабуна Айтемирица. Дица гьикъана Кадирбейида нужер добаги бугин нижерабго гӏадинаб бизнесчагӏазул ассоциация («Мусиад» гӏуцӏиялда гьоркьове уна анкьазаргогӏанасев бизнесчи, гьелъул вакил вуго 50-гӏанасеб пачалихъалда), бокьун бугин гьелъулгун бухьен гьабизе, гьечӏищин дур гьединаб ресин абун. Гьес абуна живги вугин гьеб ассоциациялда гьоркьов, лъалин гьелъул гӏуцӏарухъаби, жинца тӏубалин гьеб суалин абун. Дица ракӏарана нилъер бизнесчагӏи, данд-

рана киналго суалал, церелъуна тӏуразе ккарал масъалаби ва кӏиго моцӏалъ цереккунго ритӏана дозухъе нижер ругел мурадал, гьабизе бокьараб цадахъаб хӏалтӏул планал. Хехго щвана жавабги. Гьелда рекъон, 32 бизнесчиясдаса гӏуцӏараб делегация Стамбулалде щвелалде кинабго батана цӏакъго лъикӏ хӏадурун, чӏезарун рукӏана шартӏал, тӏоритӏана батӏи-батӏиял дандчӏваял. Дица кутакалда пайдаяблъун рикӏкӏуна доре инги, ккарал хӏасилалги. Гьелдаса хадуб, гьарурал къотӏи-къаязда рекъон, нижер чанго вакил нахъеги ана дове чӏванкъотӏарал контрактал хъвазе.

— Тӏолабго Россиялда, гьелда гьоркьоб Дагъистаналдаги, ишазулал гӏадамазда, бизнесчагӏазда къойил дандчӏвалел масъалаби (кӏудиял налогал, административияб тӏадецуй) киназдаго лъала. Турциялда кинаб хӏалха бугеб гьеб рахъалъ?

— Гӏемерго бигьа буго, гьезие дора чӏезарун руго гӏемерал бигьалъа-би, шартӏал. Нилъер гьанибгӏан бизнесчагӏазе захӏмалъаби ругеб бакӏ дида лъаларо. Нилъер гьаниб бугеб ахӏвал-хӏал, бизнесчагӏазда дандчӏвалел захӏмалъабазул бицараб заманалда, гьедин рукӏунго кин нуж хӏалтӏулел, кин нужеца яшав гьабулебинги абун, бетӏер ккола доз. Доба буго тӏубанго батӏияб хӏал. Дуе цо щиб бугониги рагьизе, цӏияб иш байбихьизе бокьани, киналго пачалихъиял идараби руго дуе кумекалъе – буго учузаб гӏарац (бецӏизе кколеб процент цӏакъго гьитӏинаб), учузаб мина-карт, кивниги вукӏунаро, кумек гьабун гурони, дуе квалквал гьабулев чи. Цоги рахъалъан босани, доба кьуричӏого хӏалтӏула къвакӏараб, киназего бащадаб закон. Кинабгӏаги балъголъи гуро, пачалихъалъухъа жиндие щибго гьечӏеб заманалда бизнесчагӏазги щиб рес батунги яхӏ бахъула пачалихъалъе кӏванагӏан дагьаб кьезе, бахчула бугебги. Турциялда гьечӏо гьединаб низам. Пачалихъалъ бизнесчагӏазухъа босулеб бутӏа буго дагьаб, гьитӏинаб, амма гьез гьеб кьола, гъираялда кьолин абуниги, мекъиги ккеларо. Гьел «нечола» тӏадал налогал кьечӏого чӏезе, гьезда кутакалда лъикӏ лъала жинца кьураб кинабго, кибниги бикъичӏого нухазде-кьоязде, социалиял хӏажалъабазде унеблъи. Ни-лъееги чара гьечӏого хӏажат буго дозул даражаялде рахине, рахинчӏого ресги гьечӏо. Бачина цо мисал. Россиялъул ВВПялда (валовый внутренний продукт) гьоркьохъеб бизнесалъ ккола 18 процент, Турциялда гьеб буго 40 процент, СШАялда — 50 процент. Гьеб процент цӏикӏкӏарабгӏан пачалихъалъул гӏуцӏиялъеги щола щулалъи, гьелъул экономикаги рикӏкӏуна цебетӏураблъун.

— Россиялъулги Турциялъул-ги бухьенал кидаго рукӏана цин тӏаде ун, цин гӏодоре ккун. Гьел цо хӏалалда гьечӏого рукӏиналъ рахӏатхвезабуларищ бизнесчагӏазул?

— Дандчӏвараб заманалда турказул бизнесчагӏаз кидаго бихьизабула зоб, нилъер рагъулаб самолет бортизабидал гьоркьоблъи хун букӏиндал, додинаб мисалалъул жо цоги ккезе гурин абураб хӏинкъи бугин абураб магӏнаялда. Амма гьабсагӏаталда гьединаб рахӏатхвей букӏиналъе гӏиллаби гьечӏо. Нижер кӏиябго ассоциациялъ гьаруна къотӏи-къаял, гьезда рекъон щибаб соналъ хасало ниж ине руго доре, ихдал-риидал дол рачӏине руго гьанире. Нижер буго гьадинаб пикру. Швейцариялда щибаб соналъ тӏобитӏула «Давос» экономикияб форум, щай бегьулареб гьединабго мисалалъул «Алмахъ» форум нилъер гьанибги тӏобитӏизе? Гӏемер лъикӏ бегьула ва нижеда ракӏалдаги буго гьедин гьабизе, санайилаб «Турция-Дагъистан» форум Казбек районалъул Алмахъ росулъ, «Алмахъ» централда тӏобитӏизе, гьелъие хӏажатаб кинабго гьабизе байбихьунги буго.

— Экономикаялъул кинал ра-хъал гьоркьоре рачине ругел Турция-Дагъистан бухьеназ, нилъер

гьанир бизнесчагӏазе ругел захӏматал шартӏаз хӏинкъизаризе гьечӏищ гъол?

— Бизнесчи вуго жиндир хӏалтӏулъ цо щиб бугониги ккезе бегьулин абураб хӏинкъи камуларев, дандчӏвалел масъалабаз къуркьизавуларев, кидаго цевехун унев чи. Гьезул гъира буго нилъер росдал магӏишаталъул нигӏматаздехун, хасго пиринчӏалдехун, Гъизилюрталда бугеб фосфоразулаб заводалъул продукциялдехун, бокьун буго нилъер минералияб лъим. Хӏалтӏулел руго гьаниб мебель гьабиялда, гьелъул тукенал рагьиялда тӏад. Туркал руго бакӏал раялъул устарзаби, гьезул къасд буго ралел бакӏазе хӏажалъулел материалал къватӏире риччалеб завод гьаниб базеги. Нилъер гьаниб гӏемер бицуна туризм цебетӏезабизе ккеялъул, гьелъие турказул буго хӏакъикъияб гьунар, къваригӏун буго гьезухъа гьеб махщел щвезе. Гъозие бищун бокьулареб, дандего кколареб жо буго ришватчилъи. Гьанже гъоздаги бихьулеб ва бичӏчӏулеб буго гьеб унти ни-лъер гьаниб дагьлъулеб, рацӏцӏалъи цебетӏолеб букӏин.

— Мун вуго цевегоялдаса нахъе (1991 сон) бизнесалда вугев, хӏалбихьи бугев чи. Ахираб заманалда, хӏакъикъаталдаги, бигьалъанищ бизнесчагӏазе хӏалтӏи гьабизе?

— Хиса-баси ккана гьадинаб — рацӏцӏалъи цӏикӏкӏана. Цо жо гьабизе, цӏияб иш рагьизе ккани, анцӏго идараялъ абулаан кьего кьейилан. Гьанже гьеб гьечӏо, чиновниказ нижехъа ришват босуларо, хӏинкъула босизе. Гьебги буго кӏудияб бергьенлъи. Амма дие цӏакъ бокьилаан (гьеб буго дир анищ) гьез гьеб хӏинкъун гуреб, хасиятаблъун лъугьун босичӏого тезе. Дагьлъана халгьабиялги. Цоги бигьалъаби, ай банкалдаса учузаб гӏарац щвей ва цогидабги нилъер гьаниб жеги гьечӏо.

— Бугищ абизе бокьараб жого?

— Нилъее цӏакъ бокьула власть какизе, амма какун жо кколаро, гьелъ хӏасил кьоларо. Хӏасил кьола гьабураб пайдаяб хӏалтӏуца. Кибго бицуна нилъер пачалихъалъе гӏолел гьечӏин инвестициял абун, цо данделъиялда Медведевасцин абуна нилъер инвестициялъулаб атмосфера бугин загьру гъорлъе бараб гӏадинабилан. Инвестициял рачӏинчӏони, пачалихъ цебетӏоларо. Гьебго буго Дагъистаналдаги, гьеб берцин ва лъикӏ бихьулеб хӏалтӏи гьабичӏони, гьел гьанире рачӏунаро. Турциялдеги ун нижеца гьабулеб хӏалтӏи буго гьитӏинаб, амма хадубккун Дагъистаналъе пайда кьолеб иш. Дие цӏакъ бокьилаан, нижедаса мисалги босун, цогидазги гьединабго хӏалтӏи гьабизе. Гьаб заманалда гьелъие киналго нухал рагьунги руго, лъицаниги щибго гьу-къунги гьечӏо.

Гӏабаш Гӏабашилов