Бусурбабазул гӏалимзабаз батӏи-батӏияб заманалда, батӏи-батӏиял гӏелмиял бутӏаби церетӏезариялъулъ лъураб лъалкӏ буго цӏакъго гъваридаб.
Гьебгиха, Европа лъавукълъиялъул ва бецӏлъиялъул нухда букӏараб мехалда. Абизе ккола, исламиял гӏалимзабазул кумекалдалъун цебетӏеялъул нухде гали бегьанин Европаялъиланцин.
Гӏелму цебетӏезе ккани, хӏажалъула гӏемераб кагъат. Гьединаб куцалда кагъат гьабизе къваригӏуна фабрика. Гьебги бичӏчӏун, 794 соналъ Багъдадалда тӏоцебе гьединаб фабрика барав чи ккола ибн Фазил (739-805). Гьев вукӏана доб заманалда халипалъун вукӏарав Гьарун Рашидил вазирасул вас.
Гьеб заманалда европаялъулазда кагъат гьабулеб къагӏида лъазего лъалароан. Хадуб гьединабго фабрика бана Египеталдаги (800 сон) Андалусиялдаги (950 сон). 1100 соналда кагъат гьабулеб фабрика бана Византиялда, 1102 соналда – Сицилиялда, 1228 соналда Германиялда ва 1309 соналда – Англиялда. Хӏакъаб жо, кагъат гьабулел фабриказул кӏудияб кумек ккана гӏелму цебетӏезабиялъе, батӏи-батӏиял тӏахьал хӏадур гьариялъе.
891 соналда цохӏо Багъдадалда рукӏана тӏахьал хъвалезул 100-ялдаса цӏикӏкӏун чи. Аль-Вакъиди (747-823) абурав машгьурав тарихчи хведал, гьесул нахъарокъоб ратун руго 600-ялдасаги цӏикӏкӏун гӏелмияб тӏехь жаниб бугел сандукӏал. Щибаб сандукӏалъул бакӏлъиялъулги бицуна гьеб щуго чиясда хӏалица гурони багъаризабизецин кӏолеб букӏинчӏолъиялъ.
Анцӏабилеб гӏасруялда гӏумру гьабун вукӏарав Сахӏип бин Гӏибадал библиотекаялда букӏун буго доб заманалда Европаялъул тӏолалго библиотекабазда рукӏараздасаги цӏикӏкӏун тӏахьал.
Бусурбабаз гӏелму цебетӏезабиялъулъ лъураб бутӏа борцун хӏалкӏолеблъун букӏинчӏо. Гьел сундулго рахъалъ рукӏана цебесеб кьерда ва медицина, физика, математика, химия, гьединго цогидалги гӏелмабазда росана чӏахӏи-чӏахӏиял бергьенлъаби. Масала, местӏер ва философ ибн Синал (Авиценна) хӏакъалъулъ рагӏичӏев чи дунялалдаго ватиларо. Гьесул «Къанун» абураб тӏехь кколаан медицинаялъул бутӏаялда хӏалтӏулелщиназ пайда босулеблъун. 600 соналъ гьеб тӏехьалдаса гӏелму лъазабулаан Европаялъул университетазда цӏалулезгун хӏалтӏулез.
Газеталъул хадусеб номералда бицина медицинаялъул гӏелмуялда лъалкӏ тарал исламиял гӏалимзабазул хӏакъалъулъ.