Школалда учительлъун хӏалтӏун гӏемер гӏарац щоларо, гьединлъидал батила гьеб махщел машгьураблъунги рикӏкӏунареб. Гьедин букӏаго, захӏматаб суал буго нужерго цебетӏеялда тӏадчӏаян абун учительзабазухъа тӏалаб гьаби. Цебетӏеялде гъирабазабулеб далиллъун букӏине бегьула хӏалтӏудехун бугеб учителасул хасаб бербалагьи, репетиторлъун хӏалтӏунниги, щолеб гӏарац цӏикӏкӏиналде хьул щулалъи. Махщел чӏобого камил гьабизе ресги буго. Гьелъул хӏакъалъулъ нижее бицана Дагъистаналъул лъай кьей цебетӏезабиялъул институталъул ректорасул хъулухъ тӏубалев Хӏамзат Жамалудиновас.
Хӏамзат Жамалудинов гьавуна 1960 соналъул 15 июналда Гумбет районалъул Аргъвани росулъ. 1983 соналда лъугӏизабуна Ломоносовасул цӏаралда бугеб Москваялъул пачалихъияб университеталъул философияб факультет. Гьев вуго философиял гӏелмабазул кандидат, социологиял гӏелмабазул доктор. Гьесие щварал шапакъатазда гьоркьор руго: ДРялъул лъай кьеялъул мустахӏикъав хӏалтӏухъан, ДРялъул Хӏурматалъул грамота, «Элита образования» абураб халкъазда гьоркьосеб каранда балеб гӏаламат.
1983—2013 соназда хӏалтӏана Дагъистаналъул пачалихъияб педагогияб университеталда, 2004—2013 соназда вукӏана проректорлъун. 2017 соналъул апрелалдаса августалде щвезегӏан хӏалтӏана ДРялъул лъай кьеялъул министрасул кумекчилъунги Гӏалибег Тахо—Годил цӏаралда бугеб Дагъистаналъул педагогикаялъул гӏелмиял цӏех—рехазул институталъул директорлъун. Гьебго соналъул октябралдаса нахъе хӏалтӏулев вуго ДИРОялъул ректорлъун.
-Кинал масъалаби тӏуразарулел жакъа ДИРОялъ?
— Дагъистаналъул лъай кьей цебетӏезабиялъул институт буго республикаялда цохӏо бугеб ва чӏобого лъай камил гьабизе педагогазе рес кьолеб бюджетияб идара. Ракӏчӏун абила: рищватчилъи нижер гьаниб гьечӏо. Гьелъие нугӏзалги руго – институталъул курсазда цӏаларал лъай кьеялъул идарабазул нухмалъулел, учительзаби, лъималазул ахазул тарбиячагӏи.
Лъай камил гьабизе рачӏарал педагогазухъа низам цӏуни тӏалаб гьабула нижеца. Кӏигоялдаса цӏикӏкӏун къоялъ дарсазде вачӏинчӏев педагогасул цӏар хъвагӏала сияхӏалдаса. Чанцӏулго гьабизе ккана гьедин: лъагӏалида жаниб азаргоялдаса цӏикӏкӏун чи нахъе витӏиялъул хӏужаги ккола мех-мехалда. Курсаздейин абуни, лъагӏалида жанив вачӏуна 10 азаргониги педагог.
-Курсазде хьвадунгутӏиялъе гӏилла щиб?
— Аслияб гӏилла ккола Махӏачхъалаялда рукӏине санагӏат гьечӏолъи. Учительзаби рачӏуна районаздаса, институталъул гьечӏо общежитие. Бегьулаан гьеб базе ДИРОялъул азбаралда, амма гьеб суал дир кверщаликье кколаро.
Хӏакъикъаталдаги махщел камил гьабизе гъира бугев учителасе кумек гьабизе ккола нижеца. Гьединлъидал нижеца дарсал гӏуцӏула заочнияб къагӏидаялдаги. ДИРОялда цебечӏараб аслияб масъала бугелъулха учителасе бищун лъикӏавлъун вукӏине кумек гьаби.
-Кин гьеб гьабун бажарулеб?
— Лъай камил гьабиялъул курсазул программаби малъула календарияб планалда рекъон, пачалихъалъ чӏезабурал къагӏидабиги кьочӏое росун – очно ва заочно. Исана марталъул ахиралдаса курсал гӏуцӏун рукӏана дистанциялъул къагӏидаялда. Гьелъул мурадалда хӏалтӏизабуна институталъул сайт. Дарсал кьолел рукӏана онлайналда ва жалго жидедаго чӏун (теория лъазабизе). Хадуб гьабуна гьоркьосебгун хӏасилияб аттестацияги – гьеб гӏуцӏана тестаздалъун.
ДИРОялъул аслияб хӏалтӏи буго цӏалулгун методикияб хӏаракат. Методикияб рахъалъул бицани, гьеб буго цӏалулгун методикиял документал хӏадуриялъул рахъалъ лъай кьеялъул идарабазе кумек гьаби, ДИРОялъул преподавательзабазул махщелгун гьунар камил гьаби, цӏали гӏуцӏиялъулгун курсазде рачӏунел учительзабазулгун гьабулеб хӏалтӏул къагӏидаби лъикӏлъизари. Методикияб хӏалтӏул аслияб мурад ккола цӏалул качество камиллъизабиялъе санагӏатал шартӏал гӏуцӏи.
ДИРОялъул хӏаракаталда аслияб бакӏ ккола, гьанжезаманалъул лъай кьеялъулъ регионалияб лъай кьеялъ мустахӏикъаб бакӏ кквеялъул мурадалда, школаздагун лъималазул ахазда инновациялъул къагӏидаби хӏалтӏизаризе кумек гьабиялъги. Гьелъие хӏажатал педагогалги лъай кьеялъул идарабазул нухмалъулелги хӏадуриги нижеда тӏадаб иш ккола. Институталъул кафедрабазулги цогидал гӏуцӏабазулги хӏалтӏи буссинабун буго пачалихъияб стратегиялде рекъонкколел проектал, программаби, батӏи-батӏияб даражаялъул моделал хӏадуриялде ва гьел гӏумруялде рахъинариялде.
-Кинал тӏалабал ругел педагогасде гьанже заманалда?
— Квалификация камил гьабизе ккола чара гьечӏого, амма гьеб щивасда гуро бичӏчӏулеб бугеб. Педагогасул букӏине ккола ункъо компетенция. Предметияб — гьесда лъазе ккола жинца кьолеб дарсил хӏасил; методикияб — лъазе ккола, кин дарс кьелебали; психологиябгун педагогияб — щивав цӏалдохъанасул хаслъи хӏисабалде босизе лъазе ккола; коммуникативияб — коллективалда гьоркьов вукӏа-вахъине лъазе ккола. Нижер «цӏалдохъабазда» гьоркьор бищунго машгьураллъун лъугьун руго психологиялъул курсал.
Нижеца хӏадурун буго лъай камил гьабиялъул курсазул нусгониги программа. Гьелъул мурад буго щивасе рекъонкколеб программа батизе рес кьей, гӏаммал курсазул рукӏарал гӏунгутӏаби тӏагӏинари. Кинаб курс щивасе дандекколебали халгьабула хасаб анкетаялъул кьучӏалда. Гьеб цӏезабизе кьола нижехъе цӏализе рачӏарал педагогазухъе.
-10 азаргониги чиясе дарсал кьей бигьаяб иш гуро. Лъица гьел кьолел?
— Гӏицӏго ДИРОялъул преподавателал хӏалтӏун тӏубаларо. Нижеца ахӏула ДГПУялъулги, ДГУялъулги преподавателалги, республикаялъул бищун лъикӏал учительзабиги, Краснодаралъул, Москваялъул, Тамбовалъул, Доналда бугеб Ростовалъул, учительзабазул лъай камил гьабиялъул институтазул хӏалтӏухъабиги, «Просвещение», «Российский учебник», «Русское слово» абурал басмаханабазул методисталги ва гь.ц.
Гьелде тӏадеги, «Букӏинеселъул учитель» абураб федералияб проекталда рекъон ва ДРялъул Лъай кьеялъул ва гӏелмуялъул министерствоялъул нухмалъиялда гъоркь ДИРОялъул кьучӏалда гӏуцӏулеб буго кӏиго центр: Педагогиял хӏалтӏухъабазул гьоркьоса къотӏичӏого махщеллъи камил гьабиялъулги Педагогазул профессионалияб махщелалъегун квалификациялъе къимат кьеялъулги. Кӏиабилеб централда букӏине буго учительзабазул лъай камил гьабиялъул ишги. Хьул буго гьелдаса учительзабазе пайда цӏикӏкӏиналде.
Чара гьечӏого кумек гьабизе ккола учительзабазе, пачалихъалъги квербакъизе ккола гьезие моралиябгун материалияб рахъалъги. Лъай камил гьабиялъул мурадалда цӏализе вачӏарав учителасе гӏуцӏизе ккола киналго ресалги шартӏалги. Цоцазул дарсазде хьвади гуребги, батӏияб регионалъул ишцоясул мисалалда рекъон, музеяздегун миллиял театразде инеги гьезие санагӏат гьабизе хӏаракат гьабула дица. Республикаялъул культураялъул министралъухъе кагъатцин битӏун букӏана дица гьелъул хӏакъалъулъ, хьул буго къотӏи гьабиялде.
-ДИРОялъ рес кьолищ учителасе, цӏидасанги цӏалун, цӏияб дарс кьезе ихтияр щвезе?
— Гьайгьай, руго нижер гьединал курсалги. Официалиял баяназда рекъон, республикаялда гьабсагӏаталда гӏолев гьечӏо 600 учитель. Хасго хӏажат руго ингилис мацӏалъул учительзаби. ДРялъул Лъай кьеялъул ва гӏелмуялъул министерствоялъул сайталда руго кинаб муниципалитеталда кинал учительзаби хӏажат ругелали бицунел баянал.
Батӏияб махщелалъе цӏидасан цӏализе ккей — гьеб буго Дагъистаналъул педагогияб лъай кьеялъул масъалабазул аслияблъун. Гьединлъидал, лъикӏ букӏинаан ДИРОялъулги, педагогал хӏадурулел вузазулгун колледжазулги цадахъаб хӏаракат гьелде буссинабуни. ДГПУялъулгун гьединаб хӏалтӏи гӏуцӏун буго: нижеца цадахъ гӏумруялде бахъинабулеб буго «Дагьал комплектазул школа» абураб проект.
-Лъица халгьабулеб ДИРОялъул хӏалтӏул?
— Нижер учредитель ккола Дагъистаналъул Лъай кьеялъул ва гӏелмуялъул министерство. Институталъул хӏалтӏи камил гьабиялъул ва малъа-хъваял гьариялъул рахъалъ кӏудияб кумек буго министр Уммупазил Гӏумаровалъул. Гьелъул бихьизабиялда рекъон, тӏоритӏула гӏемерал тадбирал. Масала, Дагъистаналъул лъай кьеялда инновациял гӏумруялде рахъинариялъул рахъалъ батӏи-батӏиял идарабазул бухьенал гӏуцӏи.
Хӏалтӏул пайдаяб хӏасилалъе нугӏлъи гьабула ЕГЭ хашго кьурал цӏалдохъабазул школазулгун гӏуцӏарал тадбираз. Щибаб соналда гьарула нижеца ЕГЭялъул хӏасилал. Муниципалитеталъул щивав ункъабилев цӏалдохъанасухъа бищун дагьал баллазде ЕГЭ кьун бажарун гьечӏони, гьеб муниципалитет «багӏараб зоналъун» лъазабула. Ахӏула нижехъего муниципалитеталъул нухмалъулев ва гьесулгун дандги бан, хӏадурула лъагӏалида жанир гьенир тӏоритӏизе ругел тадбиразул программа. Анкьидасан гьенире ритӏула нижер хӏалтӏухъаби ва гьез лъай кьеялъул управлениялда цадахъ, гӏуцӏула учительзабазул мониторинг, ай учительзабаз хъвазе ккола ЕГЭялда релълъараб тӏадкъаялъе жавабал. Хадубккун гьабула щибаб дарсил хӏасил: учителас кинал гъалатӏал риччан ругелали.