Ахираб 10 соналда жаниб Дагъистаналда рак унтиялъ унтаразул къадар цӏикӏкӏун буго 35 проценталъ. 2019 соналда республикаялда ракалъ унтун вуго 5026 чи (2391 бихьинчи ва 2635 чӏужугӏадан).
Соналдаса соналде рак унтялъ унтаразул къадар цӏикӏкӏунеб букӏин гуребги, гьеб «гӏолохъанлъулебги» буго. Рак унти ккеялъе рукӏунел гӏиллабазул, гьеб сах гьабиялъе республикаялда гӏуцӏун ругел ресазул,
гьелдаса цӏуни-къай гьабизе кколеб къагӏидаялъул бицун, нижеца гара-чӏвари гьабуна ДГМУялъул онкологияб кафедрая лъул доцент, республикаялъул онко логияб централъул хирург-онколог-мамолог Гӏумардибир Мухӏамадовасулгун.
— Гӏумардибир, сундалъун кколеб рак унти?
— Гьеб ккола инсанасул пуланаб логол клеткаби къокъаб заманалда жаниб цӏакъго гӏемерлъиялдалъун. Гьелъие ругел гӏиллабиги гӏалимзабазда жеги тӏуран лъалел гьечӏо. Унти ккеялъе квербакъула чиясул геназул ва гормоназул гӏунгутӏабаз, квешаб экологиялъ, заралиял вирусаз, хашаб къагӏидаялда гӏумру тӏамиялъ, хъалиян цӏаялъ, мехтизарулел жал гьекъеялъ, заралиял жал гъорлъ ругеб кваница.
Унти байбихьула чорхол цо клеткаялъул гӏадлу хвеялдасан. Цоги, некӏо унтараб, загӏипаб ва заман щвелалдего гьабураб лъимер, гӏемерисеб мехалда, холаан. Жакъайин абуни, хӏатта 300-400 грамм гурони бакӏлъи гьечӏел гьитӏичалги, хасал боксазда жанир гӏезарун, хвалдаса рорчӏизарула. Кӏудиял гӏедал гьезул иммунитетги сахлъиги загӏипаб букӏуна ва гьел ракалъ унтизе бегьула.
— Рак унти «гӏолохъанлъулеб» букӏиналъе гӏилла щибха кколеб?
— Гьелъие бугеб аслияб гӏилла ккола жакъа гӏолилаз бигьаго гӏумру тӏамулеб букӏин. Гьел хӏинкъула захӏматаб хӏалтӏудаса: я магь баччуларо, я хур чӏараларо, хъахӏаб чедги кун, сериалазухъги ралагьун, тахида регун унеб буго гӏумру. Къанагӏатги кунаро хъачӏаб, къвакӏараб квен, хӏалтӏизабула кьаралъи. Кватӏун гурони ясал рос-рукъалде унаро, аниги, гьез кватӏун гурони лъимал гьаруларо. Гьелдалъун хола ясазул гормоназул магӏна, гормонал цӏикӏкӏуна курмузул клеткабазулъ. Гьеб ккола курмузда рак унти ккеялъе бугеб аслияб гӏиллаги.
— Сахаб гӏумру тӏамулев чиги унтулагури ракалъ…
— Цо гӏилла сабаблъун ракалъ унтулел рукӏаралани, гьеб бигьаго сах гьабизе кӏвелаан. Рак унти букӏине бегьула эбел-инсудаса ирсалъе щварабги, вирусал-бактериязул «гӏайибалдалъун» ккарабги, гӏураб къадаралда пихъалгун овощал щвечӏолъиялъги.
— Рак унтудаса цӏуниялъе бищунго цӏикӏкӏун сунде кӏвар кьезе кколеб?
— Бищун гӏемер хола гьуъразда рак унти ккарал. Гьуърал унтиялъе аслияб гӏиллалъунги рикӏкӏуна хъалиян бухӏи. Гьелъ рак унти ккезабула кӏветӏалдаги мукъулукъидаги.
— Рак унтиялъ бищун цере инсанасул кинал лугби жагъал гьарулел?
— Гьеб рахъалъ Дагъистаналда тӏоцебесеб бакӏалда руго руччабазул курмул, кӏиабилеб бакӏалда — гьуърал, лъабабилеб бакӏалда — тӏом, ункъабилеб бакӏалда – чехь-бакь, щуабилеб бакӏалда — предстатаялъул цӏекӏгьан… Предстательнияб цӏекӏгьанада рак унти ккеялъе бугеб гӏиллалъун рикӏкӏуна черх хӏалхьиялда «хьихьи», гьединго саяхълъиялда хьвади.
— Гӏемерал гӏарзал рукӏуна республикаялда медицинаялъул хъулухъ гӏураб гьечӏин, больницабазда хӏажатал дараби рукӏунарин, хъулухъ гьабиялъул даража тохаб бугин, поликлиникабазда иргаби рукӏунин… Гьеб рахъалъ онкологиялъулаб централда щиб хӏал бугеб?
— Араб гӏасруялъул 70-абилел соназда бараб онкоцентралъул минаялда унтаразе буго 260 койка, ай гьоркьохъеб хӏисабалда, Россиялъул цогидал регионазда бугелдаса лъабго нухалъ дагь. Дагъистаналдаго гӏадин лъабго миллион халкъ бугеб Россиялъул регионалъул онкоцентразда унтаразе букӏуна 600-700 койка. Руго гьаб заманалъул унти чӏезабулел гӏемерал алатал. Хӏалтӏулеб буго позитрониябгун эмиссионияб томограф.
Амма камуларо цӏакъго багьаял цо-цо дараби гӏоларого рукӏиналъул хӏужаби.
— Исана республикаялъул онкоцентралда цебе хӏалтӏизе биччана цӏияб стационар ва поликлиника. Гьелдалъул унти тӏатинабиялъул ва сах гьариялъул даража кин хисизе бугеб?
— Онкоцентралда цебе хӏалтӏизе биччараб цӏияб поликлиника ва 60 койка бугеб стационар нилъее лъугьана кӏудияб рохеллъун. Поликлиникаялда иргаби дагьлъана, тохтурзабазухъе ине унтаразе нух къокълъана. Стационаралда рагьана киналго алатаздалъун ва специалистаздалъун хьезабураб руччабазул керен сах гьабиялъе хасаб отделение, гьайгьай, кватӏичӏого гьелъ лъикӏал хӏасилал кьезе руго. Онкоцентралъул хӏалтӏи лъалаго лъикӏлъана, рачӏана цере щолел рукӏинчӏел цӏиял препаратал ва цогидабги.
— Махӏачхъалаялда онкологикияб кластер базе букӏиналъул гӏемер бицуна…
— Гьеб букӏинаан Северияб Кавказалъул киналго республикабазул унтаразе кумек щолеб кластерлъун. Гьениб букӏине буго лъикӏал алатаздалъун хьезабураб поликлиника, радилогикияб центр… Амма кида гьеб бан бахъине бугебали лъаларо.
— Онкологаз абула, цудунго тӏатинабуни, рак унти сах гьабизе бигьалъулин. Амма унтарал централде рачӏунин кватӏун. Гьениб унти чӏезабиялъул гӏунгутӏийищ бугеб яги гӏадамазул жидерго сахлъиялда тӏадчӏей гьечӏолъийищ гьеб кколеб?
— Черхалъул рукӏунаро рак унти цудунго загьирлъулел киналгӏаги гӏаламатал ва гьел тӏатиндал ракалъ черх чӏвала. Гьелъулъ буго аслияб масъалаги, захӏмалъиги. Цудунго унти тӏатинабиялъул мурадалда, щивав чи тохтурасул бербалагьиялда гъоркь вукӏине ккола. 35-40 сон барал чагӏи лъагӏалида жанир цо-кӏиго нухалъниги онкологасухъе ине ккола. Чара гьечӏеблъун ккола зама-заманалдасан республикаялъул тӏолабго халкъалъул цӏех-рех гьабиги. Масала, профессионалияб цӏех-рехги гьабун, рак унти гьечӏин абураб справка гьечӏони, бакътӏерхьул улкабазда щивго хӏалтӏуде восуларо.
— Рак унти сах гьабиялъе нужеца гьаб заманалъул кинал къагӏидаби хӏалтӏизарулел?
— Сах гьави бараб букӏуна унтул даражаялда, унтарасул ригьалда ва гьесул чорхолъ ругел цогидалги унтабазда. Аслияб къагӏидаялда, захӏматаб рак унти сах гьабула хирургиялъулаб кумекалдалъун. Гьелъул хӏасилазухъги балагьун, операциялдаса хадуб гьабула химия-, гормоно- ва лучевая терапиял. Жакъасел ресаздаса пайдаги босун, хирургас жигар бахъула унтараб лага цӏунизе. Масала, церетӏурал улкабазул хирургазухъа бажарула, нахъе къотӏичӏого, 95 проценталдасаги цӏикӏкӏун руччабазул керен цӏунун. Гьеб рахъалъ республикаялда буго бицинего нечараб хӏал, ай цӏакъго дагьаб къадаралда гурони нилъер хирургазухъа бажаруларо руччабазул керен цӏунун.
— Нилъер онкоцентралда бищунго кӏудияб гӏунгутӏи щиб бугин рикӏкӏунеб дуца?
— Гӏемерисел тохтурзабазул лъайгун махщел буго мукъсанаб. Къанагӏат гурони махщел камил гьабиялъе гьезие рес кколаро я улкаялъул яги къватӏисел пачалихъазул медицинаялъул центразде ине.
— Ракалъ унтаразда щиб малъилеб, кинаб гӏакълу гьезие кьелеб?
— Рокъовго тун, ракалъ унтарав чи сах гьавизеян лъугьине бегьуларо. Сах гьавиялъе аслияб шартӏ ккола сахлъизе вукӏиналда унтарасул ракӏчӏей, тохтурасул лъай-махщел ва хӏалтӏул хӏалбихьи. Ракалдаса жив ворчӏуларин абун, гӏумруялде квер хьвагӏун чӏезе бегьуларо, къеркьезе ккола. Захӏматго унтаравги сахлъараб хӏужа чанги ккола.