Хасавюрт районалдаса Ахӏмадов Гӏалиасхӏабица цӏехолеб буго: «Телевизоралдаса бицунеб рагӏана Россиялъул гӏалимзабаз тӏалаб гьабулеб бугила ясли-ахазда ва школазда лъималазе ччугӏил нах кьезе кколин абун. Россиялъул лъималазе гӏоларого ругила беэнлъаби ва D витамин.
Советияб заманалда ччугӏил нах хӏалица гьекъезабулаан киналго лъималазда. Гьеб къагӏида цӏигьабизейищ бугеб? Чӏахӏиязе къваригӏунарищ ччугӏил нах?» — ан.
Гӏалиасхӏабил суалазе жаваб кьуна республикаялъул клиникияб больницаялъул тохтур Хӏажиабакаров Гӏумарица ва гьаб макъала хъвалаго пайда босана интернеталдасагун газет-журналаздаса щварал баяназдаса.
Советияб заманалда, сахлъиялъе пайдаябин абун, ясли-ахазда ва школазда лъималазда хӏалица гьекъезабулаан ччугӏил нах. Гьеб букӏана ччугӏил нахулъ букӏунеб Д витаминалъул кумекалдалъун лъималазул ракьа къачӏолъиялдалъун лъугьунеб унтуда (рахит) данде гьабулеб къеркьей.
Чорокаб ралъдалъа ккураб ччугӏил нахул сахлъиялъе букӏунеб пайдаялдаса зарал цӏикӏкӏараб букӏунин абун, 1970 соналда гӏалимзабаз гьоркьоб къотӏизабун букӏана гьеб тадбир. 1997 соналда цӏидасан изну кьуна лъималазе ччугӏил нах кьезе, хӏал гьабун гуреб, жидеего бокьун.
Гӏалимзабаз чӏезабуна, ччугӏил нахулъ букӏунеб Омега-3 чорхолъ гӏоларого букӏиналъ, Россиялъул лъималазул 75 процент бугин рекӏел ва бидурихьазул, атеросклероз, чакрил, рак ва Альцгеймерил унтаби ругелилан.
Ччугӏил нах ккола треска, скумбрия ва сельд ччугӏбузул тӏуладаса бахъулеб лъамияб тӏабигӏияб нигӏмат. Гьелъул пайда бараб букӏуна гьелда гъорлъ букӏунеб Д витаминалъул, Омегаялъул къадаралда. Ахириселъ квербакъула чорхолъ серотонин, ай «талихӏалъул гормон» лъугьинабиялъе, гьединлъидал ччугӏил нахалъ лъикӏлъизабула инсанасул хӏал ва психологияб аслу. Гьеб гуребги, Омега-3-ялъ квербакъула рекӏелгун бидурихьазул ва чакрил унтабаздаса цӏуниялъе. Нахуда гъорлъ рукӏунел глицеридаз кумек гьабула квен бихӏинабиялъе ва кьаралъи инабиялъе. Витаминаз лъикӏлъизабула расул, тӏомол, малъазул хӏал, масала, Д витамин чара гьечӏого къваригӏуна рукьби гӏеялъе ва къваригӏунеб кальций чорхолъ босиялъе.
Яги ччугӏа кваназе ккола, яги — нах
Ччугӏил нах босулеб бугони, чара гьечӏого балагьизе ккола этикеткаялда тӏад «Медицинский» абун хъван бугищали. «Рыбий жир» гуребги, «рыбный» жирги букӏуна. Тӏоцебеселъулъ гӏемер рукӏуна витаминал, кӏиабилелъулъ — Омега-3.
Ччугӏил нах цӏунизе бегьула кӏиго соналъ.
Сордо-къоялда жаниб инсанасе къваригӏуна ччугӏил нахул цо чайдул гъуд. Гьеб хисула кьарияб ччугӏил 30 граммалъул кесекалъ.
Лъагӏалида жаниб щивав чияс кваназе ккола ччугӏил 22 кило. Амма, ччугӏил багьа цӏикӏкӏиналъ, россиялъулаз кваналеб буго гьелдаса кӏиго нухалъ дагь. Масала, цо японияс лъагӏалида жаниб кваналеб буго 70-80 кило ччугӏил. Гьеб кколеб буго гӏумру халатал гӏадамал гьенир рукӏиналъе аслияб гӏиллаги.
Гӏалимзабаз абула ччугӏа кваналел чагӏазул цӏакъ къанагӏат гурони рекӏел ва гьуъразул унтаби рукӏунарин. Бокьараб ригьалда ва заманалда цӏех-рех гьабуниги, гьезул бидулъ холестеринги букӏунин низамалда.
Гьеб гуребги, ччугӏил нахулъ рукӏуна А ва D витаминал, гьединго рак унтиялда дандечӏолел батӏи-батӏиял жал. Омега-3-ялъ гӏатӏид гьарула бидурихьал, гьукъула бидулъ тромбал лъугьине, низамалде бачӏинабула бидул тӏадецуй, лъикӏлъизабула тӏомол, расул ва малъазул хӏал. Эркенал радикалаздаса черх цӏунула, беразул канлъи ва иммунитет цӏикӏкӏинабула А витаминалъ.
Нахулъ букӏунеб Омегаялъ лъикӏ хӏалтӏизабула гӏадалнах, цӏунула Альцгеймерил унтудаса ва цудунго херлъиялъул гӏаламатаздаса.
Америкаялъул гӏалимзабаз абулеб буго, ччугӏил нахуца кумек гьабулин гӏадалнахул жанисеб хӏалтӏи лъикӏлъиялъе ва ригь арал соназде вахинегӏан роцӏараб гӏакълу-пикру букӏинабиялъе.
Чӏахӏиязе ччугӏил нахул пайда
Ччугӏил нах пайдаяб букӏуна рекӏелгун бидурихьазул унтаби ругезе, канлъиялъул гӏунгутӏи бугезе, гӏемер унтулезе ва ракӏ гӏодобчӏван рукӏунезе. Гьелъ лъикӏлъизабула рищалабазул хӏал ва бигьалъи гьабула артроз унти бугезе. Ччугӏил нах тӏад бахун сахлъизабула бухӏараб ругъун ва бигъараб тӏом.
Дару гьекъолеб къагӏида
Сордо-къоялда жаниб гьекъезе ккола нахул 15 мл. Моцӏидаса цӏикӏкӏун заманалъ ччугӏил нах хӏалтӏизабизе бегьуларо. Бихьизабураб къадаралдаса ва заманалдаса цӏикӏкӏун гьеб хӏалтӏизабуни, хӏинкъи букӏуна би бети гӏодобе ккеялда.
Ччугӏил нах дандекколаро ччугӏиде аллергия, бидулъ цӏикӏкӏун кальций бугезе, ургьисалабазда ганчӏал ругезе. Гьеб рекъовуда хӏалтӏизабизе ккола ургьисалабазул ва тӏулал унтаби ругез, херал чагӏаз ва керен хахулеб лъимер бугей эбелалъ. Ччугӏил нах хӏалтӏизабизе бегьуларо би бетуларел чагӏазги (гемофилия).
Гьайгьай, ччугӏил нах кколаро киналго унтаби сах гьарулеб дару. Гьеб дарулъунцин рикӏкӏунаро. Амма гьелъул къанагӏатаб тӏабигӏат-хасияталъ квербакъула гӏемерал унтаби сах гьариялъе ва черх щула гьабиялъе.
Нури Нуриев