Бицун рагӏун гуреб, бихьун лъарасда гурони бичӏчӏуларо казият биччаялъул хӏалтӏи, дандчӏвалел захӏмалъаби. Чангияз, бигьаяб ишин гьабизе байбихьун, хӏал кӏвечӏого, рехунги тана гьеб. Мисалал гӏемер руго.

Диналъе эркенлъи кьураб 1990 соналда, цӏад бан хадуб гӏурдахӏаналгӏанги гӏемерлъана ритӏухълъиян ахӏулел, динияб темаялда гӏуцӏарал казиятал. Гьезул гӏемерисезул гӏумруги къокъаб батана.

Моцӏида жаниб цо нухалъ, гӏурусгун магӏарул мацӏазда къватӏибе бачӏунеб, жамгӏиябгун политикияб ва диниябгун лъай кьеялъул «Нурул ислам» басмаялъе кьучӏ лъуралдаса исана лъеберго сон тӏубала.

Дагьалъ цеве редакциялде гьоболлъухъ щун вукӏана гьеб басмаялъул редактор, гӏалим, публицист Мухӏамад Хӏажиев. Казияталъул тӏоцересел галабазул, жакъасеб къоялъул бицун гьесулгун гара-чӏвариги гьабуна нижеца.

— Мухӏамад, 90-абилел сонал рукӏана ресукъал. Казият биччазе сурсатал киса щолел рукӏарал?

— Доб заманалда казият биччазе расги бигьаяб иш букӏинчӏо. Гӏолохъанав тохтурасул харж дагьаб жо букӏана. Дирго намусаб хасияталъ, казияталъе кумек гьабеян абизеги кӏолароан лъидаго. Захӏмалъулеб, казият биччай чӏезе тезе бугин абидал, кӏудияв эмен разилъичӏо, гьеб ишги бусурбанчиясул гъазават бугин абуна гьес. Кӏудияс рухӏияб къуват, кумек кьуна дие. Хадусел соназ Сагӏид афандияс гьикъидалги бицун букӏана захӏмалъулеб бугин казият биччазе. Кумек хӏажалъани, жиндихъе вачӏайин, амма казият биччай гьоркьоб къотӏизе тогеян абуна гьесги.

— Бакълъухъа Кӏудиясул дарсал щвей — гьеб къиматаб кьучӏ буго чиясе. Киналго лъималазул лъималазе гьедин заман кьезе рес букӏунаанищ тӏарикъаталъул устарасул?

— Букӏинищха. Амма дие эбел-инсуца рокъоб кьуралдаса цӏикӏкӏун кӏудияв инсудаса щвана тарбия-лъай. Щаялиго дир цӏалиялде хасаб кӏвар кьолаан гьес.

Мединституталде цӏализе лъугьана 1977 соналда. Кӏиабилеб курсалда цӏалулеб мехалъго бицен гьабун букӏана Кӏудияс дие, Хъарани росулъ вугила лъикӏав тохтур Гӏабдужалилин абун. Сундуе гӏоло гьес гьеб бицарабали дицаги пикру гьабун букӏинчӏо. Мединституталда цӏали лъугӏидал, интернатураялъул заманалда Шурагьив вукӏана дун хӏалтӏулев. Цӏикӏкӏарал тохтурзабазул бербалагьиялда гъоркь гурони жалго эркенго хӏалтӏизе толароан доб мехалъ интернатура лъугӏичӏел чагӏи. Гьединаб закон бугониги, Эрпели росулъе витӏана хӏалтӏизе, гьенив терапевт хӏажат вугинги абун. Цӏакъ бокьуларого вукӏана, хъизангун, гьитӏинаб лъимергун чияр росулъе ине. Эрпели росдал участкаялъулаб больницаялда ватана Гӏабдужалил хӏалтӏулев. Гьеб мехалда ракӏалде щвана чанго соналъ цебе кӏудияв инсуца абун букӏараб. Хӏикмалъана гьесда аскӏове дун ккеялдаса. Гьесухъ цӏалана гӏелму. Гьединал чагӏи рукӏунаха устарзаби, нилъеда бихьичӏого, лъачӏого нух рагьулел. 1983 сон букӏана гьеб.

— Лъикӏаб, кӏудияб казият буго нилъер «Ас-салам». Исламалъул бицунеб цоги казияталъул хӏажалъи бугищ гьанже?

— Букӏинчӏебани «Нурул ислам» цебего къалаан. Казияталъ байбихьудасаго бачунеб аслияб тема буго Къуръаналда бугелда, хирияв аварагас бицаралда гьанжесеб гӏелму дандекквей. Гьанже буго гӏелму гъоб заманалда бицаралда хадуб гъолеб. Гьеб дандекквей нижеца кьола гӏадатияб мацӏалъ, пайда босизе бигьалъулел мисалаздалъун. Исламияб ва гьанжесеб гӏелму бичӏчӏулел гӏадамаз цӏалула «Нурул ислам», цӏалдолезул рахъалъан дандерижиги букӏуна. «Ас-салам» гьабулезе букӏина гьелъул кири, «Нурул ислам» гьабиялъул диеги букӏиналда хьул буго.

— Мухӏамад, мун гӏумруялъго тохтурлъун хӏалтӏулев вуго. Нилъер сахлъи цӏуниялъул бутӏаялда бугеб тӏекълъи, хъантӏи дуеги балъголъи батиларо?

— Имам Шафигӏияс ракӏ унтун хъвалеб буго: «Шаргӏияб гӏелмуялдаса хадусеб жо буго тохтурлъи, насраниязги ягьудиязги гӏадин букӏине кколеб хӏалалъ бусурбабаз тохтурлъи гьабулеб гьечӏо», — ян. Къвакӏараб иман гьечӏони, гъурщица чи гуккулеблъи баянаб жо буго. Советияб заманалда медицина къуваталда букӏана. Гъоб мехалъ кесарево сечение гьабулаан бищун цӏикӏкӏун 5 процент улбузе. Гьанже 40 проценталъе гьабулеб буго. Аллагьас кинабго рекъезабураб тартибалда лъун буго лъимер гьаби, гьанжейин абуни гьелъул магӏна биххизабун буго тохтурзабаз. Гьелдалъун кӏудияб зарал буго эбелалъеги лъимадуеги. Операция гьабун бахъараб лъимерги загӏипаб букӏуна.

— Гьадинаб кӏудияб эркенлъи диналъе кьураб заманалда инсанасул иман загӏиплъи гьечӏищ гӏаламат…

— Кӏвар бугеб жо бичӏчӏуларого буго нилъеда, абадиялъ батулелде регӏулел гьечӏо магӏишат гӏуцӏулаго, цӏар балагьулаго. Пикру гьабурав чиясда бичӏчӏулеб кӏудияб эркенлъи буго гьабсагӏат нилъер улкаялда бусурбабазе. Рес буго гӏелму босизе, дин гьабизе. Дунял бижаралдаса нахъе гьадинаб заман букӏинчӏо. Бокьилин ккарабщинаб щвараб, камураб жого гьечӏеб заман буго гьаб. Гьабсагӏат инсанасул гӏумру гьабиялъул кӏиго батӏияб къагӏидаялъул бихьи, бичӏчӏи буго. Тӏоцебесеб — Аллагьасда цебе батизе, балъго лъикӏаб гӏамал, кӏиабилеб — жамгӏияталъул пикру, ай рихьдае гьаби, гӏадамазда берцин вихьизелъун хӏаракат бахъи. Кӏиго жо буго нилъер гӏумруялда — гӏибадатги гӏадатги. Гӏибадат — Аллагь лъан дуего гьабулеб, гӏадат — гӏадаталде сверараб гӏибадат.

— Бищунго сундаса вохулев?

— Бусурбанчиясе гьабизе кӏвараб кумекалдаса.

— Бищун рекӏекълъараб щиб?

— Гӏадада араб заман. Гӏолохъанаб мехалъ ният букӏана нусго тӏехь биччазе. Гьанжелъизегӏан, гӏараб ма-цӏалдаса магӏарул, гӏурус мацӏазде таржама гьабун ва дицаго данде гьабун 22 тӏехь биччана.

— Кӏудиял гӏунин абун, лъималазе тарбия кьей гьоркьоб къотӏизе тезе бегьулищ?

— Бегьуларо. Эбел-инсул малъиялде лъимал кидаго хӏажатал рукӏуна. Мунагьал чураяй эбелалъул малъи, тӏалаб букӏана дие херлъидалги. Гӏакълу-лъай щун бугин, бугелда гӏей гьабун, лъимал тезе бегьуларо, цӏикӏкӏинабизе ккола гьездаса тӏалаб.

— Миллияб мацӏалде кӏварго кьоларезда щиб абилеб?

— Нилъер изну гьечӏо кӏвар гьабичӏого мацӏ кӏочене тезе. Исламалда рукӏарал нилъер умумузул тарих магӏарул мацӏалъ цӏалун лъазе ккола.

Дица абила, магӏарулал руго Аллагьасго тӏаса рищарал чагӏиян. Магӏарулаз кидаго ислам кьучӏалда гьабуна, гьединаблъун тӏибитӏизеги гьабуна. Нилъер магӏарухъ, росабалъ школазде гӏисинал лъимал рачӏунел руго рахьдал мацӏ лъаларел, ай гӏурус мацӏ бицунел. Гьединаб хӏинкъараб хӏалалде ккун буго жакъасеб гӏумруялъул гӏуцӏи.

Гьединлъидал нилъеца хӏаракат бахъизе ккола динги гӏелмуги къвакӏун, бацӏцӏадго кквезе.

Гьитӏинаб мехалда дида кколаан 30 сон барав херав чи вугин. Жакъа дун вахун вуго 60 сонил ригьалде, гӏумру буго хехго унеб жо. Бихьарасда гӏадин гӏумру лъаларо. Нилъеда цебе буго кьури гьечӏеб абадияб дунял. Доб, абадияб, нилъехъа унареб хӏалалда цӏодорго рукӏине ккела бусурбаби.