Нилъер гӏумруялда гьечӏого гӏоларел махщелал цӏакъ гӏемер руго. Гьединазул цояб ккола геодезистасул хӏалтӏиги.
Чӏарада районалъул Кьорош росулъа Хӏажимурадов Мусаги ккола инженер-геодезист. Гьес лъугӏизабуна Ленинградалъул Горный институт, цӏалана халкъалда гьоркьосеб махщелчагӏи хӏадурулеб централда Германиялда. Гьев ккола ДРялъул мустахӏикъав бакӏал ралев чи, «МНТК-Альянс» ОООялъул генералияв директор.
— Муса, щиб гӏелму кколеб геодезия, кинаб хъулухъ геодезистаз тӏубазабулеб?
— Ракьалда тӏад кинаб бугониги хӏалтӏи гьабизе ккани (мина-карт ва цогидал объектал рай, нухал рахъи, майданал хӏадур гьари ва гь.ц), чара гьечӏого лъазе ккола гьелъул гьумералъул мухӏканаб сипат-сурат. Гьеле гьеб лъазабулеб, чӏезабулеб гӏелму ккола геодезия («Землеразделение»). Гьабсагӏаталдацин нилъ хӏикмалъизарулеб тайпаялъул, мухӏканго ва дурусго минабигун объектал ралаго, рикӏкӏадаб манзилалдаса лъим бачунаго хӏажалъулеб гьеб гӏелму тӏоцебе загьирлъана Некӏсияб Египеталда. Гьанже гӏадин ракьул битӏи-гьетӏи борцунел, алатал рукӏинчӏониги, чӏахӏиял гвандахъе тӏураб лъел хӏисаб гьабун, рухьарал кварал рекъезарун, нилъеда лъаларел алатал хӏалтӏизарун, гьабулеб букӏун буго доб мехалда жакъа нилъеца геодезиялъулабин абулеб хӏалтӏи.
Геодезистал гӏахьаллъула нухазул проектал рахъиялъулъ, гьез рекъезабула нухлул битӏи- гьетӏи. Нух гьабиялдаса гӏемерго захӏматаб буго тоннель бахъи. Гьеб балаго, кинабго рахъалдаса данде бачунеб хӏалтӏи рекъезабизе ккола геодезистаз. Гьитӏинаб кьо бай захӏматаб суал гуро, гӏемерал масъалаби тӏуразе ккола кӏудиял кьоял ралаго. Цӏикӏкӏараб, бутӏа лъола геодезистас ракьуда гъоркьан унел тоннелал, коллекторал ралелъуб, махх-чараналдаса гӏуцӏун ралел кӏудиял объектазулъ. Руго хӏалтӏаби миллиметралъул нусил бутӏаялъул мухӏканлъи къваригӏунелгицин.
— Гӏемертӏалаяб мина балаго кинаб бухьен букӏунеб геодезистазулгун?
— Махӏачхъалаялда чанго буго (профессионалазда гьел лъала балагьарабго) гьетӏун, кьурун бараб гӏемертӏалаяб мина. Гьелъие аслияб гӏиллаги ккола геодезистазул хӏалтӏул хаслъи бичӏчӏунгутӏи. Минаби ралел чагӏазда гьеб бичӏчӏула риччарал гъалатӏал дандчӏван хадуб. Кинабго хӏисабалде босун балеб минаялда геодезистазул хӏалтӏи, гьезул гӏахьаллъи букӏуна кьучӏдаса байбихьун ахирисеб тӏалаялде щвезегӏан. Тӏоцебесеб иргаялда, нижеца гьабизе ккола ракьалъул топосъемка, лъазабизе ккола гьелъул гӏуцӏи, бахъизе ккола план, хадуб гьабула проекталъулаб заказ. Геодезиялъул бичӏчӏи бугев застройщикасда кодоб кидаго букӏуна минаялъул план- проект бугеб чертеж. Нагагь минаялде рачарал лъел, канализациялъул, токалъул ва газалъул рахъалъ къварилъи ккани, гьел жиндир заманалда ва бигьаяб къагӏидаялда къачӏаялъе мухӏканго лъазе ккола кисан ва кинаб къагӏидаялда ракьулъан унел ругел гьелали.
— Росулъ мина базе бокьарав чияс геодезистасулгун бухьен кквезе кколищ?
— Рес бугев чиясе бокьула жиндирго мина щулияб, берцинаб, лъикӏаб, киналго тӏалабал цӏунараб проекталда рекъон бараб букӏине. Гьедин гьабизе бокьараз ракьалъул топосъемка гьабизе ва проект битӏун гьабураб бугищали хал-шал гьабизе ахӏула нижер хъулухъалъул хӏалтӏухъаби.
— Хас гьабун нужер ОООялъ кинаб хӏалтӏи тӏубалеб?
— Тӏоцебе нижер къасд букӏана геодезиялъул, геологиялъул, гидрометеорологиялъул, экологиялъул халгьабияздаса байбихьун, проект бахъиялъул, минаби раялъул киналго хӏалтӏаби гьаризе. Цо-цо гӏиллабазда бан гьеб иш данде ккечӏо. Гьединлъидал нижеца гьабула цохӏо изысканиязул (геодезиялъул, геологиялъул, гидрометеорологиялъул, экологиялъул) хӏалтӏи. Жеги баянго абунани: тӏоцебесеб, щибниги базе бугеб бакӏалъул участкаялъул топосъемка гьаби; кӏиабилеб, ракь борлъун, гьелъул гӏуцӏи лъазаби (геология), гъатазул халгьаби (гьезул хӏасилазда рекъон лъола кьучӏ); лъабабилеб, лъазабула хӏисабалде босараб авалалъул гьава-бакъ, гьениб букӏунеб хинлъи-цӏороялъул низам, ракь цӏорозе рес бугеб гъварилъи, пулеб гьуриялъул къуват (гидрометеорология), гьел баяназул кьучӏалда чӏезарула къадазул бицалъи, хӏалтӏизарулел материалазул даража, минаялъул гӏуцӏи; ункъабилеб, ахираб заманалда цӏикӏкӏараб кӏвар кьолеб буго экологиялде. Нижецаги хал гьабула объект базе бугеб бакӏалда тӏабигӏаталъул бугеб ахӏвал-хӏалалъул. Хадуб, балеб бакӏалда геодезистас гьабула проекталда рекъон гьеб баялъе геодезиялъулаб халгьаби.
— Нужер гӏахьаллъигун рарал минаби гӏемер ругищ республикаялда?
— 25 соналъ дун хӏалтӏулев вукӏана техникияб ва нухал раялъул институтазда доцентлъун. Гьениса, дицаго дарс кьурал, цӏияб жо лъазе бокьарал студентал-выпускникал тӏаса рищана ва, гьезда малъун, тӏамун бажарана лъикӏаб къокъа данде гьабизе, заманалда рекъараб къагӏидаялда хӏалтӏи гӏуцӏизе. Гьелдаса хадур цӏикӏкӏана нижехъе рачӏунел заказалги. Ниж гӏахьаллъараб чӏахӏиял объектазул цояб ккола цӏияб цӏорол завод (Тюбе поселок), байбихьудаса лъугӏизегӏан кинабго хӏалтӏи гьабуна гьениб нижеца. Гьелдаго цадахъ букӏана керамикалъул плитка биччалеб «Мараби» завод, цемент ва гипс гьабулеб «Даггипс» ООО (Буйнакск), Хунзахъ Макьасда курорт базе хӏадурлъи. Гӏахьаллъана «Север- Юг» оптиковолоконалъулаб бухьеналъул проекталда (Северияб Дагъистаналдаса югалъулаб гӏорхъоде щвезегӏан). Гӏемераб хӏалтӏи гьабуна «Дагъавтодор» гӏуцӏиялъ рахъулел нухазда, ралел кьоязда. Чачаналда нухал, кьоял, минаби ралел объектазда. Цӏикӏкӏараб хӏалтӏи гьабуна аэропорталда, Юждагъалда бугеб «Виадук» дармил комплексалда, гьенирго цӏияб тайпаялъул ахал чӏолел бакӏазда, ралел бакӏазул рахъалъ. Сулейман Керимовас Дагъистаналда гьарулел ишазулъ. Махӏачхъалаялда Ленинил цӏаралда бугеб майдан, университеталъул майдан, шагьаралъул гӏемерал къватӏал къачӏаялъулъ, цӏи гьариялъулъ, минаби ва объектал раялъулъ. Гьединал объектазул сияхӏ Дагъистаналдаги къватӏибги чанго нус-нус батила.
— Нуж щун руго Ираналдеги…
— Махӏачхъалаялда байбихьана нарт къачӏалел гӏисинал заводазул (мини-завод) проектал гьаризе, гьезие хӏажатаб къайи-цӏа къватӏибе биччазе, байбихьудаса лъугӏизегӏан гьел хӏалтӏизе риччазе. Гьезул тӏалаб буго Россиялъул гӏемерал регионазда, хӏатта къватӏисел пачалихъазда. Ираналдасаги бачӏун букӏана гьединаб заказ. Завод лъезе бакӏ хӏадуризе, геодезиялда хурхараб кинабго хӏалтӏи гьабизе нижги ахӏун рукӏана гьенире.