«Букӏинеселъул учитель» абураб федералияб проекталда рекъон, Дагъистаналда рагьун буго Педагогиял хӏалтӏухъабазул профессионалияб махщел камил гьабиялъул центр (ЦНППМПР). Гьелъие нухмалъи гьабулеб буго Чӏарада районалъул Цӏуриб росулъа экономикиял гӏелмабазул доктор, ДГТУялъулги ДУНХалъулги кафедрабазул профессор Гӏабидов Мухӏамадица. Гьесулгун ккараб гара-чӏвари бахъулеб буго гъоркьехун.

— Мухӏамад, щиб кьочӏое босулеб курсазде учитель ахӏулеб мехалда?

— Нижеца гӏуцӏулел интенсивиял курсазде 2021 соналда вачӏине ккола щибаб муниципалитеталдаса щибаб дарсил вакилзабазул 10 процент. Муниципалитеталъ тӏаса рищула нижехъе ритӏулел учительзаби. Районазулгун ша- гьаразул лъай кьеялъул управлениязул нухмалъулезулгун букӏараб дандчӏваялда нижеца бичӏчӏизабун букӏана курсазде щал ритӏизе кколебали.

-Проекталда цӏар буго «Букӏинеселъул учитель» абураб. Гьелъул магӏна мухӏкан гьабуни бокьилаан…

— Проекталда рекъон цӏализаризе руго школалъе букӏинеселдаги хӏажалъизе ругел ва жидерго махщел камил гьабизе гъира бугел учительзаби. Цӏиял технологиялги, методикабиги, лъай кьеялъул алаталги лъазаризе гъира загьир гьабулел педагогазул махщел цӏубазаби – гьеб ккола централъул масъала. Масала, нижехъе ячӏарай цо учительницаялъ абуна, жинца 62 сонги банила, кӏиго лъагӏалидасан пенсиялдеги инила, гьанже яхъун, жиндие гьаб цӏалиго щайилан абун. Гьединал учительзабазе дица мисаллъун рехсола педагог Константин Ушинскиясул рагӏаби: «Учитель учительлъун вукӏуна живго цӏалдолевгӏан заманалъ. Цӏали гьоркьоб къотӏизе тарабго, гьесулъ учитель хола», — ян.

-Кин гӏуцӏун бугеб цӏалул программа?

— Учительзабазда хъвазабула диагностикияб хӏалтӏи. Компьютералдасан тестазе жавабал кьола гьез. Сундулъ риччалел ругел гъалатӏал яги кинаб рахъалъ нахъе ккун вугев учитель – гьел суалазе жаваб бати буго тести- рованиялъул мурад. Тохтурасги цин унтуе гӏилла чӏезабула, хадуб гьабула дару. Гьединабго къагӏида буго гьанибги.

Тестал руго батӏи-батӏиял темабаздаса гӏуцӏарал. Гьел тӏуразарун хадуб хӏадурула щивав учителасе хасаб программа. Лъай камилав, махщел тӏокӏав педагогасеги загӏипаб лъайгун мукъсанаб хӏалбихьи бугесеги цогояб программа букӏине гьечӏо. Тестазул хӏасилал ритӏизе руго щивасул электронияб почалде. Батӏияв чиясда гьел лъазеги гьечӏо. Кӏиго къоялъ рукӏине руго дарсал ДИРОялда бугеб централда. Гьелдаса хадуб – рикӏкӏадасан цӏали. Хасаб платформаялда рагьизе руго щивасул кабинетал ва гьенире ритӏизе руго тӏадкъаялги, лекциялги, семинаразул материалалги. Сентябралда тӏоритӏизе руго семинарал, мастер-классал, тренингал.

Октябрь-ноябралда букӏине буго хӏасилияб диагностика. Гьеб мехалдаги лъай хашаб бугеблъи загьирлъани, гьединав учителасе удостоверение кьезе гьечӏо ва гьев цӏидасан цӏализавизе вуго къокъал курсазда.

-Лъагӏалицаги цӏализавун, тесталъул суалазе жавабал кьун бажаричӏев учителасда щиб гьабизе бугеб?

— Росабалъ, хасго дагьал комплектазул школазда, цо учителасда тӏадаблъун гьабула чанго батӏияб дарс кьезе – махщелчагӏи гьечӏолъиялъ. Учитель гьечӏого цӏалдохъаби тезе бегьуларелъул, гьединаб нух батулеб буго лъай кьеялъул управлениялъги школалъул администрациялъги. Дица гьеб битӏараблъун рикӏкӏунаро: лъавукъав учитель дарс кьезе тезегӏан, гьеб кьечӏого лъикӏ буго. Гьелде тӏадеги, махщелчи хӏажат вугониги, школа рикӏкӏуна хӏажатал учительзабаздалъун хьезабураблъун.

Хӏасилияб хӏалтӏиялъухъ бищун гӏодобегӏанасеб балл щварал учительзаби цӏидасан цӏализаризе руго – гьел хӏалтӏудаса махӏрум гьари гуро мурад.

-Гъоркьиса улкаялда тӏоритӏана ВПРал. Абулеб букӏана, гьезул хӏасил къватӏибе бахъизе гьечӏин абун. Амма дагьалъ цебе баянлъана гьелъул хӏасил ва гьениб Дагъистан буго рачӏчӏалтӏа (нилъедаса хадуб буго гӏицӏго Ингушетия). Гьединабго жо ккелародай гьал курсазулги?

-Живго учителасда гурони, тесталъул хӏасил лъазе гьечӏо. Нижеца ахӏи бахъинабизе буго гӏицӏго муниципалитеталъ квотаялде рекъон кколеб къадаралда учительзаби ритӏичӏого тани. Масала, гӏурус мацӏалъул учительзабазул – 10%, математикаялъул – 10% ва гь.ц. Кинабниги 16 дарсил учительзаби рачӏине ккола нижехъе.

-Гьезда гьоркьоре унищ рахьдал мацӏалъулгун адабияталъул учительзаби?

— Унаро. Исана буго хӏалбихьиялъул сон – кинабго битӏа-бишун ккани, интенсивиял курсал гӏуцӏизе руго рахьдал мацӏалъул учительзабазеги.

— Курсазде хьвадарав ва удостоверение кодоб бугев учителасул харжалде тӏаде гӏарац жубазе бугищ?

Курсал лъугӏарав учителасе рес щвела квалификациялъулаб категория гьабизе. Масала, кӏиабилелъул бакӏалда – тӏоцебесеб ва тӏоцебеселъул бакӏалда – тӏадегӏанаб. Гьелъухъ гьесул харжалде тӏаде гӏарацги бачӏина.

Кӏиабизе, учителасе рес щвела курсазда вукӏиналъул хӏакъалъулъ документ портфолиоялда гьоркьоб лъезеги.

— Лъица дарсал кьезе ругел интенсивиял курсазде рачӏарал учительзабазе?

— Федералияб министерствоялъ рагьун буго академия. Гьенире ритӏизе руго курсазда хӏалтӏизе ругел махщелчагӏи.

Дарсал кьезе нижеца тӏадкъана «Бищун лъикӏав лъагӏалил учитель» абураб къецалда чӏел босарал педагогазда, ЕГЭялъул предметиял комиссиязул предсе- дательзабазда, гьунар бугеб учи- тельзабазда.

— Кин чӏезабулеб, масала, щуго филологасда гьоркьоса кӏигояв курсазде вачӏине кколеблъи?

— Гьеб суал тӏубазе ккола муниципалитеталъ – школалъул директорас, администрациялъ. Нижеца абуна, тӏоцебесеб иргаялда, витӏизе кколин махщел камил гьабизе бокьилаанин абун жинцаго абулев учитель. Амма районалъул хӏакъалъулъ лъикӏаб пикру бижизабиялъул мурадалда, гьабсагӏаталда нижехъе ритӏун рачӏунел руго лъикӏаздаса лъикӏал учительзаби.

Кавсарат СУЛЕЙМАНОВА