Ахӏвал-хӏал лъикӏлъулеб буго, амма…
Бруцеллез тӏатараб Дагъистаналъул щуго районалда карантин лъазабуна
Россельхознадзоралъул управлениялъул пресс-хъулухъалъ лъазабуна исана соналъул байбихьудаса нахъе Дагъистаналъул щуго росулъ бруцеллезалъ унтарал хӏайванал ратанилан. Гьел ратун руго Гъарабудагъкент районалъул Къакъашура, Нугъай районалъул Нариман, Дербент районалъул Гъоркьа Рукел, Гӏахъуша районалъул Урхьучӏимахьи росабалъ ва Дахадаев районалъул «Дибгашинский» СПКялда. Ветеринариял хъулухъаз гьел росабалъ, бруцеллез тӏагӏинабиялъе, хехал тадбирал гьарулел руго.
Бруцеллез ккола бахунеб унти ва гьеб хӏайваназдаса гӏадамазде бахиналъул хӏинкъиги букӏуна.
Гьеб рахъалъ Дагъистаналда лъугьун бугеб ахӏвал-хӏал лъазабиялъул мурадалда, нижеца гара-чӏвари гьабуна ДРялъул ветеринарияб управлениялъул начальникасул заместитель Аюб Мамедовасулгун.
— Аюб, Дагъистаналда бруцеллез тӏибитӏиялъе хӏинкъи бугищ?
— Ахираб щуго соналда жаниб бруцеллезалъ гӏадамал унтиялъул щибаб лъагӏалида жаниб 120-гӏанасеб лъугьа-бахъин ккола. Гӏемерал соназ гьарурал цӏех-рехаз бихьизабулеб буго 100 азарго чиясда гьоркьоса 2-3 чи бруцеллезалъ унтулев вукӏин. Масала, 2017 соналда республикаялда унтана 118 чи. Цересел соназул баянал росани, масала, 2014 соналда бруцеллезалъ унтун вуго 144 чи, 2015 соналда — 140, 2016 соналда – 110. Хӏисаб гьабуни, Дагъистаналда бруцеллез тӏибитӏиялъе абизегӏанасеб хӏинкъи гьечӏо.
— Бруцеллезалъ гӏадамал унтиялъул хӏужаби кир цӏикӏкӏун ругел?
— Гьеб рахъалъ бищунго санагӏалъи гьечӏеллъун рикӏкӏуна Гӏахъуша, Болихъ, Лаваша, Буйнакск, Дахадаев, Бабаюрт, Гъизилюрт, Дербент, Гъизляр, Гъарабудагъкент, Нугъай, Рутул, Тарумовск, Хунзахъ, Цӏумада ва Шамил районал, Южно-Сухокумск ва Махӏачхъала шагьарал. Гьенир 100 азарго чиясда гьоркьоса бруцеллезалъ унтаразул къадар, республикаялда бугеб гьоркьохъеб хӏисабалдаса, 1,5-ялдаса 11-ялде щвезегӏан цӏикӏкӏун буго.
— Бруцеллезалъ щал унтулел ва гьелъие кинал гӏиллаби ругел?
— Бищун цӏикӏкӏун бруцеллезалъ гӏадамал унтула май-октябрь моцӏазда. Гӏемерисеб мехалда бруцеллез бахуна унтараб хӏайваналъулгун бухьен букӏиналдалъун ва гьел хӏайваназул кванил нигӏматал хӏалтӏизариялдалъун, ай лъикӏ белъинчӏеб гьан яги лъикӏ гьализабичӏеб рахь ккола унти бахиналъе бугеб аслияб гӏилла. Цо-цо ккола гӏи-боцӏуе хъулухъ гьабулел лъимал бруцеллезалъ унтиялъул хӏужабиги.
— Бруцеллезалъ унтулел хӏайваназул къадар цӏикӏкӏиналъе щиб гӏилла бугеб?
— Жалго бетӏергьанал магӏишатазда гӏи-боцӏуе жиндир заманалда дару гьабунгутӏи. 2018 соналъул тӏоцебесеб январалда, ДРялъул ветеринарияб комитеталъул баяназда рекъон, республикаялда бруцеллез тӏатинабиялъул рахъалъ лъикӏаб ахӏвал-хӏал батичӏо 25 пункталда. Гьездаса 18 – чӏегӏерхӏайваназда ва 9 – гӏи-цӏцӏаназда бруцеллез ккеялда хӏинкъи буго.
Гӏадамал ва хӏайванал бруцеллезалъ унтиялъе квербакъула:
— гӏи-боцӏуе заманалда ветеринарияб хъулухъ гьабунгутӏиялъ;
— хӏайван хъвеялъе хасгьабун чӏезабураб бакӏ ва ветеринариял тадбирал тӏоритӏиялъе шартӏал чӏезарун гьечӏолъиялъ;
— республикаялда бугеб 11,5 азаргогӏанасеб КФХялда ва 438 азаргоялде гӏагарун ЛПХялда батуларо гӏи-боцӏул тӏубараб хӏисаб, тӏадчӏун гьабуларо унтабазда данде дару ва вакцинация. Гьединлъидал 20 проценталдасаги цӏикӏкӏун хӏайван хутӏулеб буго я унтиялъул цӏех-рех яги вакцинация гьабичӏого;
— бокьахъги мучӏдуздаги цадахъ хьихьула батӏи-батӏияб тайпаялъул хӏайванал. Унтарал хӏайваналги рукӏуна гьездаго гьоркьор;
— ветеринариял тӏалабалги хвезарун, хӏайванал росула ва гочинарула цо бакӏалдаса цогидал бакӏазде;
— гӏи-цӏцӏани гочинарун хьихьулеб къагӏида;
— жалго бетӏергьанал магӏишатазда гӏи-бицӏул къадар цӏикӏкӏунеб букӏин.
— Кин инсанасде бруцеллез бахунеб ва унтун вукӏин кин лъазе рес бугеб?
— Бруцеллез бахаралдаса гьеб тӏатине бала цо-кӏиго анкь, моцӏ. Унтул гӏаламаталги ккола: цӏа-кан бахин, чӏаголъи дагьлъи, гӏетӏ бай, бетӏер, ччорбал ва рищалаби унти. Унтарал хӏайваназе хасиятаблъун буго тӏинчӏ тӏами, гьабураб тӏинчӏ чӏаго хутӏунгутӏи, хӏорго хутӏи.
Бруцеллезалъул микробал багӏариялдаса яги цӏороялдаса хӏинкъуларо, гьел ракьулъ нусго къоялъги чӏаго хутӏула. Лъелъ чӏаго хутӏула 114 къоялъ, харилъ, квасулъ, ракулъ — ункъо моцӏалъ, хӏанилъ, нисдалъ — 70 къоялъ, цӏорозабураб гьаналъ — 50 къоялъ. Гьебго заманалда 60 градусалъ багӏаризабуни, гьел 30 минуталдасан хола, гьализаруни ва хасаб дару хӏалтӏизабуни — щуго минуталдасан.
Унти бахине хӏинкъи букӏуна хӏайваназул къинлъи бахъулаго, гӏи къунцӏулаго, кьагӏаздаса цӏоко бахъулаго, бакъвараб рак хӏадурулаго, унтарал хӏайванал рукӏунеб бакӏ бакӏарулаго, гьезул рахь ва рахьдал нигӏматал, гьан кунаго. Амма бруцеллезалъ унтарал чагӏаздаса цогидазде унти бахиналда хӏинкъи букӏунаро.
Унтарав заманалда больницаялде вачӏани, сахгьавизе кӏола. Кватӏизегӏан тани, унтиялъ жагъал гьабула инсанасул рукьбалгун чорбал, нерваби, ракӏгун бидурихьал ва жинсиял лугбал.
— Прививкаби гьаруни, унтудаса цӏунизе бегьулищ?
— Бруцеллезалдаса цӏуниялъе гьабулеб вакцина буго, амма гьелъ 100 проценталъ унти ккеялдаса цӏунулилан абизе бегьуларо. Вакцинация гьабула санэпиднадзоралъул идарабазул хӏукмуялдалъун 18 сон барал гӏи-боцӏухъабазе, ветеринариял хӏалтӏухъабазе, зоотехниказе ва гь.ц.
— Кинал тадбирал тӏоритӏулел ругел лъугьун бугеб ахӏвал-хӏал лъикӏлъизабиялъул мурадалда?
— Ветеринарияб комитеталъ республикаялъул хӏукуматалде битӏизе хӏадур гьабун буго «Борьба с бруцеллезом людей и сельскохозяйственных животных на территории Республики Дагестан от 2015-2017 гг. до 2020 года» абулеб, бруцеллезалде данде рагъ баялъул хасаб программа. 2017 соналда бруцеллез тӏатинабурал районазда низам хвезабиялъул хӏужаби ратун, комитеталъул регионалияб халкквеялъул специалистаз гьабуна 141 дело ва гӏайибияздаса бахъана 141 азарго гъуруш.
— Нужер хӏалтӏуе сунца квалквал гьабулеб бугеб?
— Квалквалал цӏакъ гӏемер руго. Гьоркьохъеб хӏисабалда республикаялъул ветеринариял хӏалтӏухъабазул моцӏрол харж буго 11,7 гъуруш. Гьеб ккола республикаялда бищунго гӏодобегӏанаб харж. Гьабулеб хӏалтӏи абуни, цӏакъго цӏикӏкӏараб буго. Цо специалистас хъулухъ гьабула 1000-ялдаса цӏикӏкӏун хӏайваналъе. Жакъа хӏалтӏулел ругел ветеринариял тохтурзабазул гьоркьохъеб ригь ккола 57 сон. Гьединаб гурони харжги кьечӏони, щал рачӏунел гьел хисизе?
Районазда ва росабалъ ветеринариял хӏалтӏаби тӏоритӏулаго, бегавулзабазги гьабуларо кинабгӏаги кумек.
А. Мамедовасулгун гьадинаб гара-чӏвариялдаса хадуб, сапар бухьана республикаялъул рахунел унтабазул централде. Рехсараб централъул отделениялъул заведующая Мухлисат Гьитӏиновалъ гьадин бицана:
— 10-15 соналъ цебе нижер отделениялда вегун вукӏунаан бруцеллезалъ унтарав 200-300 чи. 2010 соналда гьанив вукӏана бруцеллезалъ унтарав 151, 2015 соналда — 63, 2016 соналда — 57, 2017 соналда — 72, 2018 соналъул тӏоцебесеб лъабго моцӏида жаниб-11 унтарав. Бихьулеб буго ахираб щуго соналда жаниб бруцеллезалъ унтаразул къадар саламатго гӏодобе ккун букӏин.
ДРялъул гочинабун гӏи-боцӏи гӏезабулеб зонаялда боцӏухъабазе медицинаялъулаб хъулухъ гьабиялъул рахъалъ бетӏерав тохтурасул заместитель Мухӏамад Гӏалиевасухъеги щвана ниж ва гьесдаги цӏехана бруцеллезалъул рахъалъ щиб хӏал бугебилан.
— Гьаб зонаялда гӏумру гьабун вуго 77500 чи. Гьаниб бруцеллезалъ унтун вуго 108 чи, гьездаго гьоркьоб 18 лъимерги. Бищунго цӏикӏкӏун унтарал руго: Хунзахъ районалъул гъутабазда — 35 чи, Лак районалъул гъутабазда — 33 ва Гъуниб районалъул гъутабазда — 10 чи. Ахӏи-хӏур базе ккараб хӏалалда унтаразул къадар цӏикӏкӏун бугин абиларо. Амма бруцеллезалда данде къеркьеялъе чара гьечӏого хӏажат буго медицинаялъул ва ветеринариял хӏалтӏухъабазул цадахъаб хӏалтӏи.
ДРялъул Сахлъицӏуниялъул министерствоялъул графикалда рекъон, ихдал ва хаслихъе райбольницабаздаса хъутабазде рачӏунел рахунел унтабазул тохтурзабаз цӏех-рех гьабула гӏадамазде бруцеллез бахун бугищали. Батани, унтарал больницаялде ритӏула.
Нури Нуриев