Къасум Нажмудинов (мухӏканго абуни Гӏабдулкъасум Хӏусенов) гьавуна 1933 соналъул 15 маялда Хунзахъ районалъул гьитӏинабго Гъонохъ росулъ Нажмудинилги Зулхӏижатилги хъизамалда. Гӏагараб росдал байбихьул школаги лъугӏизабун, Къасум цӏализе ана Гӏараниб росдал школа-интернаталде.
Гьес ракӏалде щвезабулаан: «12 сон барав чи вукӏана дун. Гьеб заманалда Хунзахъ тӏалъиялда тӏасан роржунаан «ПО-2» тайпаялъул гӏисинал самолетал ва рещтӏунаан Гӏараниб гӏагарлъухъ. Гьел рукӏана агитрорженал. Самолет рещтӏаралъуре рекерулаан гӏадамалги.
Нижги унаан гьелда аскӏоре, хӏинкъадго хъвалаан квер, летчикалин абуни нижеда кколаан аллагьзаби ругилан! Дие кидаго бокьулаан цӏумазул рорженалда хадуб халкквезе: гьезул рорженги релълъунаан самолеталъул рорженалда. Зодове воржине анищ букӏана дир. Гьелъул хӏакъалъулъ хабар гьабуна эбел-инсулгун, амма гьез дихъ гӏинцин тӏамичӏо. Гьезул мурадги тӏубан, дун цӏализе лъугьана Дагъистаналъул росдал магӏишаталъул институталде. Амма рекӏее хӏалхьи букӏинчӏо ва военкоматалде чанцӏулго хитӏаб гьабуна роржарухъабазул училищеялда цӏализе витӏеянги гьарун. Рагъулав комиссарасин абуни, цӏакъго хӏалакъав вугин ва 162 сантиметралъул гурони халалъи гьечӏинги абун, инкар гьабулаан. Дир тӏирунчӏей бихьидал, ахирги витӏана летчиклъун ярагьунищали хал гьабизе медкомиссиялде. Гьениб гӏунтӏизабизе гӏилла батичӏо ва дун къабул гьавуна. Аслияб жо -эбел-инсуда щибго лъалароан!
Ниж ритӏана Полтава областалде. Доре щведал щаклъизе бачӏана. Училищеялде ниж рачӏинчӏеб мехалда, Дагъистаналдаса рачӏунел курсантазде божилъи гӏоларого букӏун, аскарияз, милициялъул хӏалтӏухъабиги рачун, шагьаралда ралагьулел рукӏун руго ниж. Поездалдаги рекӏун Дагъистаналде тӏад руссине хьулалда рукӏарал ниж ккуна вокзалалда. Нижеца хӏаракат бахъулеб букӏана, ниж роржухъабазул училищеялде рачӏарал курсантал гурин, вацлъиялъул матчалда рукӏарал ва рокъоре тӏад руссунел ругел футболистал ругин абун чӏезабизе. Амма нижер сихӏирлъи бичӏчӏана дозда. Рачана училищеялде ва байбихьана цӏали. Цо чанго соналдасан дица тӏаса бищана истребителазул авиация. Дида цадахъ вачӏун вукӏарав 30 дагъистаниясул щуго чи хутӏана гьенив: цо-цоязул гьунар гӏечӏо рорженазул ишалъе, цо-цоял нахъе ана, теория лъазабун бажаричӏого», — ян.
Училищеялда цӏалулаго, Къ. Нажмудинов вукӏана офицерзабазул многоборьеялъул тренерлъунги волейболалъул командаялъул капитанлъунги.
Гьес училище тӏокӏлъиялда лъугӏизабуна. Кодоб багӏараб дипломгун, лейтенантасул цӏаргун витӏана Москва шагьаралъул рагъулаб округалъул ПВОялъул истребителазул авиациялде. Гьенибги гьес тӏокӏлъиялда лъугӏизабуна Тӏадегӏанаб рагъулаб училище ва вахъана рагъулав летчик-истребительлъун.
Къасумил хӏалтӏул цебетӏей данде ккана Никита Хрущевасул реформабигун – авиациялъул аскариял дагьлъизарулел рукӏана гьес. Нажмудинов витӏана Костромаялде, гьенисанги -Ярославлялде. Гьениб кӏиго полковникас -медицинаялъул ва КГБялъул -гьесухъе гъулбасине кьуна пачалихъияб кӏваралъул бицунеб накъиталъул хӏакъалъулъ балъголъи цӏунизе тӏаде босулеб бугин абураб кагъат. Къасумида ракӏалдецин ккечӏо, космосалде воржиналъе хӏадурлъи гьеб букӏин, рагъулал летчиказдацин лъалеб букӏинчӏо, улкаялда гьединаб хӏадурлъи унеб бугеблъи! Гьесда абуна, дуца космосалде воржиналъе хӏадурлъи гьабизе бегьулин ва космосалде боржине бугеб гамил командирлъун вукӏине ресги бугин абун. Гьеб букӏана 1959 сон.
Хадув Къасум ахӏана Москваялде. Байбихьана СССРалъул Рагъулалгун гьаваялъулал къуватазул аслияб госпиталалда сахлъиялъул мухӏканго хал гьабизе. Къасумица ракӏалде щвезабулаан: «Киданиги зигардулароан дун гьаб-доб унтулеб бугин абун, бокьараб къо хӏехьолаан. Гьанибин абуни, рекӏелъ кинабалиго хъуй загьирлъулеб бугин абураб жоги гӏочӏода чӏван, космонавтазул къокъадулъа нахъе витӏана. Хадубги, Хру- щевасул реформабазул хӏасилалда, дида абуна цин вертолет бачине айин, цинги Германиялда (ГДР) хъулухъ гьабизе витӏилин. Дица инкар гьабуна, щайгурелъул байбихьана командирал-начальникал хӏалтӏудаса рахъизе, авиациялде кьаби щвезабу- на. 35 сон барал гӏолохъаби, гьанжего гьанже лъикӏал махщелчагӏилъун рахъарал, ритӏулел рукӏана «граж- данкаялде». Ниж, гӏолохъанал, толел рукӏана, амма дунги дида цадахъ жеги кӏиго летчикги инкар ккун чӏана, гӏантаб жо гьабулеб бугеблъи лъалаго», — ян.
Къасум тӏад вуссана Махӏачхъалаялде ва хӏалтӏизе лъугьана Махӏачхъалаялъул аэроклубалде летчик-инструкторлъун. Хадуб гьесда тӏад къана звеноялъул коман- дирлъи ва гьарана авиаспорталъул къецазде команда куцайин абун. Витӏана Доналда бугеб Ростовалъул цӏалул централде цӏализеги. Гьелдаса нахъе байбихьана тренерасул захӏматаб хӏалтӏи.
1965 соналда гьес ригьин гьабуна – лъадилъун ячана мединституталъул студентка, Агъвали росулъа Салихӏат. Гьезие гьаюна кӏиго ясги. Къасумица куцараб летчиказул команда гӏахьаллъана батӏи- батӏиял къецазда, ккуна призалъулал бакӏал. Къасумги гьесул лъабго цӏалдохъанги росана СССРалъул командаялде ва гьев вищана Совет Союзалъул тӏаса бищараб командаялъул тренерлъун. «1963 соналда унаан сборазде, цадахъго вукӏана Махӏачхъалаялъул аэроклубалъул начальниклъунги, тренерлъунги, спортсменлъунги. Махӏачхъалаялда вукӏинчӏо я квалквалалъе, я кумекалъе, я гӏакълу кьезе чи – сундулго пикру гьабизе кколаан дицаго. Къокъаб заманалда жаниб Дагъистаналъул командаялъ босана Россиялда тӏоцебесеб бакӏ», — ан бицуна Къасумица.
Нажмудиновасул нухмалъиялда гъоркь летчиказул командаби гӏахьаллъана Европаялъулгун дунялалъул 18 чемпионаталда. Бихьиназда гьоркьосел къецазда Къасумил ишцоял анлъго нухалда рахъана дунялалъул чемпионаллъун, кӏицӏул ккуна кӏиабилеб бакӏ ва цо нухалда – лъабабилеб бакӏги. 58 соналъ гьес куцарал летчиказда гьоркьор рехсезе бегьула: дунялалъул абсолютияв чемпион Владимир Мартемьянов, дунялалъул анкьцӏул абсолютияй чемпионка Светлана Капанина, дунялалъул чемпионал Светлана Савицкая, Виктор Лецко, Сергей Крикалев, Хӏамиде Хӏусенова, Евгений Фролов, Игорь Егоров, Юрий Ващук, Литваялъул экс-президент Р. Паксас ва цогидалги. Къасумица куцана абсолютияв 12 ва Европаялъул 18 чемпион.
Гьес хъвана щуго тӏехьги. Гьезда гьоркьоса бищунго машгьурлъана «Рыцари пятого океана» абураб.
Гьал къоязда Къасумица кӏодо гьабизе буго гӏумрудул 88 сон тӏубай. Ракӏ-ракӏалъ баркула гьев бахӏарчияв магӏаруласда гьавураб къо! Аллагьас сахлъиялда таги!
Гӏабдулатӏип ХӏАЖИЕВ, тарихиял гӏелмабазул кандидат