Гьалгощинал соназ журналистинги йикӏун, бежтӏадерил хаслъи лъазабизе гӏамал гьабичӏолъиялдаса дунго намуслъана дагьал церегӏан къоязда гьение щведал. Кигӏанго гьайбатаб сверухълъи бугониги, сурат бахъизе лъалхъизе бегьилин ккечӏо гьенире унаго, лъалеб букӏаралъул нижехъ балагьун Бежтӏа участокалъул гӏадамал ругеблъи. Кутакалда кьварун документазул хал гьабулеб аскариязул посталда бащдаб сагӏаталдасаги цӏикӏкӏун чӏезаридал, къватӏисеб улкаялде унеб хӏисаб бугин абун, йикӏана дун. Бежтӏа росулъе лъугьунаго минаби рараб къагӏида, сверухъ бугеб тӏабигӏат бихьидал, хӏакъикъаталдаги батӏияб улкаялде щвараб гӏадаб асар гьабуна. Магӏарул калам гьабулев чи дандчӏвалезулъ гӏемер вукӏинчӏелъул, жанире щварабгӏан гьеб пикру щулалъулеб букӏана. Гӏурус каламин абуни нилъеда Бежтӏа гуребги, бацӏцӏадаб болмацӏ бугел мухъаздаги жеги гӏемер рагӏулелъул.

Дидаго кутакалда берцин бихьана бежтӏадерил бодул мацӏ. Гьеб мацӏалда, кӏалъан гурелги, ахӏулел руго кучӏдул, хъвалел руго асарал. Кин бугониги, магӏарул газеталъул вакилзаби ругелъул, гьениб данделъиялда нижер гӏемерисез болмацӏ бицана. Гьеб бичӏчӏуларев чи данде лъаразулъги вукӏанин абизе кӏоларо.

— Лъица щиб мацӏалда калам гьабуниги, нилъер кьибил, кьучӏ цо букӏиналда щаклъуларо, — ян абуна данделъи лъугӏидал аскӏое щварай цо гьайбатай бежтӏаселъ. Хадуб гьелъулгун нижер лъай-хъвай гьабуна жиндир чӏаголъиялда киналго бахиллъарай Гӏашуратица. Кистаманида магӏарулалъ кӏалъазе ниж журайдал, «гьай тумай йигин» баянги кьуна гьелъ. Кьурдулезулъ кьурдулей, хӏалтӏулезулъ хӏалтӏулей, бежтӏадерил мацӏалда бакъан биччалезулъ цебесеб кьерда — кибго халлъулеб букӏана Кистаманил чӏурканаб гӏахьаллъи.

Рохьил рацӏцӏалъуда, полпихун чвахулеб лъарал рагӏалда гӏуцӏараб тепсиялдаса батӏаги тӏун, тӏогьол расалъудехун сверана ниж гарачӏвари гьабизе. Бежтӏадерил лъикӏлъиялъул бицунаго, гьелъ харилъ хъирщун ретӏулел рукӏана бищунго гьайбатал тӏугьдул.

— Хӏикматаб, гьаб тӏогьол квацӏи гӏадаб гьайбатаб бакӏ буго нилъер Дагъистан. Кин абизе бегьулеб гьаб тӏегь доб цогидалдаса сурукъаб, кьерукъаб бугилан? Гӏурдада тӏугьдузго гӏадин, цояз цогидазе берцинлъи кьолел миллатал руго нилъер республикаялъул. Киназулго гӏаммаб кьучӏлъун буго Дагъистаналъул ракь. Дица гӏемер пикру гьабула гьелъул, — ан бицана гьелъ.

Кистаман Гӏалиева (Элдарова) гьаюна ва гӏуна Кули районалъул Цовкра росулъ. 1993 соналда гьей росасе ана Бежтӏаса Мухӏамадрасул Гӏалиевасе. Вукӏинесев росасулгун лъай-хъвай ккана Махӏачхъалаялда, кӏиялго студенталлъун ругеб заманалда. Кистаманил буго маданияталъул махщалил лъай. Кӏиго сонгӏанасеб заманалъ хӏалтӏана ДРялъул Халкъияб творчествоялъул рокъой, магӏарул маданияталъул аслияй махщелчӏужулъун. Бежтӏе щведал, хӏалтӏана Хашархотӏа росдал клубалъул директорлъун, гьебго заманалда Бежтӏа росдал искусствоялъул школалда хореографиялъул дарсалги кьолаан. Хадуб, гьебго школалда, завучлъунги хӏалтӏана. Гьанже гьелъ «Бежтинка» лъималазул кьурдул ансамблялъе нухмалъи гьабула. Рекӏее гӏагараблъун лъугьараб росасул ватӏаналъул фольклор лъазабизе, гьеб дарсазда гъорлъе бачине хӏаракат бахъулеб буго гьелъ. Кистаманил буго щуго лъимерги.

АЛЛАГЬ ГЬЕЧӏЕБ БАКӏ ГЬЕЧӏО

— Кигӏанго гъваридаб асар букӏун батилеб гьадигӏан рикӏкӏадаб чияр росулъ яшав гьабун чӏезе бокьизе?

— Къисмат батила гьадинаб. 1993 соналда данделъана ниж. Махӏачхъалаялда цӏалулаго лъай-хъвай ккана. Узухъда, кӏиябго рахъалдаса эбел-эмен бачӏинахъего разилъичӏо. Гьезги хӏисабалде босун букӏаралъул жиде-жидер росулъ лъималазул ригьин тӏубаялъул суал. Кин бугониги, кӏиго гӏолохъанаб рекӏел цоцахъе бугеб цӏайиялъе квалквал гьабилин тӏирун чӏечӏо нижер эбел-эмен.

— Ракӏ чучиялъе нилъерго гӏагарал гӏадамал хӏажалъулеб заман камуларелъул, рекӏекълъарал къоял кканищ?

— Киданиги ккечӏо. Божизе бегьулев, кьучӏаб, бихьинаб гӏамалалъул вукӏана Мухӏамадрасул гӏолиллъудаго. Кинабго рахъалъ мугъчӏвай гьесде гьабуна, чиякълъи, щибго къварилъи бихьизе течӏо гьес дида.

— Гьунаразул хаслъиялъул рахъалъ машгьураб буго Цовкра росу. Гьенибе ракӏ цӏалищ?

— Кидаго ссунаро гӏищкъу нилъго рижараб ракьалде! Гьений гӏурай дир чорхолъ бессана магӏарухълъиялде рокьи, росдал гӏумруялъул тартибалъ куцана лъикӏабщиналде. Росулъ лъадарараб хасият букӏинчӏебани, гьадинаб бакӏалда гӏумру гьабун бажарилароанин ккола. Кӏудияй эбелалъул тарбия, гьелъул гӏакъилал дарсал рикӏун хутӏана рекӏелъ. Цогидаздаса батӏатӏун йикӏинчӏого, гъорлъ жуян, росасул гӏагарлъиялъул гӏамал-хасиятги босун йикӏаян малъулаан гьелъ.

Росдал тарбия щварав чи къо хӏехьолев вукӏунин рикӏкӏуна дица. Гьединго гӏемер ракӏалде щвезабула инсул кьварараб малъа-хъвай, цо-цо захӏматал къояз гьез дие гӏемер сабруги кьуна. Эмен тӏуван ригьнада данде чӏечӏониги, тӏад юссине дие нух гьечӏеблъи кидаго лъалаан. Ро- сасдаса ятӏалъун ячӏинегӏан рухӏ гьечӏеб дур къаркъала къабул гьабизе бигьалъилин кьварун лъазабуна инсуца: «Дур къвакӏараб хасият буго, букӏинчӏебани гьединаб гали тӏамилароан. Кинаб ахӏвал-хӏалалде кканиги, чияр росулъ яшав гьабизеги бажаризе буго духъа. Бежтӏасаги рикӏкӏаде вачине рес буго къисматалъ чи. Амма кӏочонге:

— Аллагь гьечӏеб бакӏ кибго гьечӏо, гьеб божи рекӏелъ ккве. Сундулъго лъикӏлъи бихьизе хӏаракат бахъе, квешлъи хъирщуге. Нилъеца гӏакълуялъ цӏадирабазда лъуни, лъикӏлъи кибго буго цӏикӏкӏун, квешлъиялдаса», — ян.

Дилъ жавабчилъи щула гьабизе инсуца кьураб гӏакълу даимго кӏоченаро. Нижехъе гьоболлъухъ гӏемер щола Цовкраялдаса гӏагарлъи, дирго яц-вацал. Гьелги рачӏуна жидерго гьудул-гьалмагълъигун.

— Палугьанлъиялъе ругьун гьарулаанищ гьитӏинаб мехалъ?

— Нижер тухумалъул рукӏана машгьурал палугьаби. Школалда, щибаб физкультураялъул дарсида, 15 минутниги палугьанлъиялъул махща- лие кьолаан. Гъира бугез тӏадчӏун босулаан махщел. Дагьа-макъабниги гьеб гьунар гьечӏев чи нижер вукӏунароан цеве.

— Байбихьуда гьание щведал мацӏ лъазабизе, рукӏа-рахъиналде ругьунлъизе захӏмат букӏанищ?

— Захӏмат букӏинчӏинги абиларо. Лъагӏалида жаниб босана бежтӏадерил мацӏ, ругьунлъана кӏалъазе. Нижер росдал мацӏалъулъги руго бежтӏадерил ва магӏарул мацӏалда релълъарал гӏезегӏанго рагӏаби. Чӏахӏиял лъималазда лъала тумазул мацӏ, гӏисиназдаги бичӏчӏула, гьелги ругьунлъила бицине.

Байбихьудаго дун гьаний пана гьаюна тӏабигӏаталъ. Гьаб тӏабигӏатго гӏадал гӏадамалги руго, гьез дун лъикӏ къабул гьаюна, дие гьалги рачӏинахъего къабуллъана. Кумекалъе хӏадурал, хӏажаталъур ратулел гӏадамал руго. Щиб миллаталъул ругониги, нилъер мугӏрузул халкъазул хасияталъул бицинегӏанасеб батӏалъи гьечӏо. Дагъистаналъул миллатазул кьибил цого батилин рикӏкӏуна дица. Хасият-гӏамал, ракӏ гӏатӏилъи буго релълъараб. Дир кӏудияв инсуда лъалаан магӏарул, лъарагӏ, дарги мацӏал. Гьел лъанин абун зарал букӏинищха, жеги гъункун щулалъила нилъер халкъал. Магӏарул мацӏги бичӏчӏула дида, амма чвахун бицине лъаларо. Лъалаан гьебги, цо моцӏалъниги бицунел чагӏазда аскӏое ккани.

— Кистаман, дуца цӏакъ панаго бицунеб буго бежтӏасезул хӏакъалъулъ. Гьаниб гӏумру жеги берцинлъиялъе, цебетӏеялъе кинал нухал дуда рихьулел?

— Бежтӏа участок мустахӏикъаб буго «район» абураб статус кьезе. Гьелъие гӏураб тӏабигӏияб ва рухӏияб бечелъиги буго гьаниб. Гьеб статус букӏарабани, хӏалтӏизе бакӏалги цӏикӏкӏинаан, гӏадамалги шагьаразде гочинароан. Гьаб мухъалде хӏукуматалъ кӏвар кьуни, гьайбатаб тӏабигӏаталдаса пайдаги босани, хайир киназего букӏинаан. Мисалалъе, босе бокьараб магӏарул район — гьанибгӏан мукъсанаб бюджет кибниги батизе рес гьечӏо. Рикӏкӏадаб бакӏ букӏунгӏаги батила, хӏукуматалъул тӏалаб-агъаз гьанибе щолареб.

Хӏакъикъаталдаги, гӏисиналго рукъзабахъ, санагӏатго гьечӏел бакӏазда хӏебтӏун ругоан лъикӏал махщелчагӏи, хӏукуматалъул идараби.

БИДУЛЪГО БУГО ТИРИЛЪИГУН ШАВКЪ

Кӏиго соналъ цебе рахьдал мацӏазул фестивалалда битӏахъе хӏайран гьаруна бежтӏасезул лъима- лазул ансамблялъ, гьез бихьизабураб миллияб кьурдиялъ. Февраль моцӏ бугониги, рикӏкӏадаб Бежтӏаса рахъун гьел рачӏиналдаго гӏажаиблъун рукӏана фестиваль гӏуцӏарал.

— Рикӏкӏада ругин абун, ниж нахъекъан чӏоларо, гӏезегӏанго гӏахьаллъула республикаялъул тадбиразда, — ян бицана Кистаманица. — Нижер искусствоялъул школалъул хӏалтӏи, лъикӏаб даражаялдеги бахинабун, гӏуцӏана Абакаров Шамилица. Гьев нахъе индалги кинабго цӏунун цебе бачунеб буго Шамилил яс, Патӏимат Абакаровалъ. Гьаниб лъималаз хехго босула кьурдул расен. Гьезул бидулъго буго тирилъи, шавкъ, аваданлъи. Нижеца харабазда гьикъун, кьучӏдасанго лъазабула бежтӏасезул цебесеб ратӏлил хаслъи, некӏсияб кьурдул къагӏида. Гьелда рекъон хӏадурула церерахъиналги.

Нахъисеб къоялъ радалго кӏалъана Кистаман, биччан гьобоги, боркьун корги бугин, цӏиххенараб тӏех кваназе къватӏие яхъаян. Ячӏинахъего гьелъ дун ячана, аскӏобго бугеб, гьабигьан Гӏайшатил рокъое. Гьениб хӏадурун бугоан миллияб кванил тепси. Гьеб нигӏматалъул тӏагӏам босизе тӏадего щвана Шугӏайб Ражабовги газеталъул хӏалтӏухъан Гӏабашги. Гьенивго ватана Кистаманил рос Мухӏамадрасулги. Гӏайшатил гьабихъ тӏохол хӏуралъ цӏурай дун, Бежтӏа росдал басриял авалал рихьизе, цо свери бахъизе рилълъаянги абун росасул машинаялде рахинаруна Кистаманица.

Басрияб росуян абидал, нилъеда цере тӏамула ракьул тӏохал тӏун хутӏарал ганчӏил къадазул чӏваднал. Гьединаб цониги рукъ дида халлъичӏо. Ригьзал ругоан кӏиго, лъабго тӏалаял, тӏасиял тӏалабиги, аслияб къагӏидаялъ, хъорщол гьарурал. Гьединаб цо ригьалъул кӏалтӏе щведал ниж лъалхъана. Гьелда цееги эхетун, Кистаманица ракӏалде щвезабуна гӏолохъанлъи:

— Патӏимат, гӏенекке, гьас дида шагьаралда бицунаан мун жание ячине жидер лъабтӏалаяб мина бугилан. Дунги йохун йикӏинарищха. Щунго бахъунареб халатаб нухги тун гьаний рещтӏиндал, буго хъорщол мина.

— Эбел-инсул мина, биххизе течӏого, цӏи гьабуна нижеца, — ян бицана Мухӏамадрасулица рагьдухъа жанире лъугьунаго. Рукъалъул лъабабилеб тӏалаялде рахиндал, данде вачӏана гьайбатав гӏолохъанчи.

— Гьав нужер кӏудияв вас ватила, — ян абуна дица.

— Гуро, Патӏимат, гьав дир вац вуго, — ян Мухӏамадрасулица абидал, дунгоги дагьай гӏажаиблъана.

— Дунялалда бищунго аслияблъун дида бихьула хъизамалъул бечелъи.

Эмен цадахъав вац — гьев лъималазулгун гӏелбащадав вугониги, цӏакъ къиматав вуго дие.

Мухӏамадрасул ватана магӏнаяб, къапараб гӏамалалъул чи. Махсараялдалъун гӏакъилго кӏалъалев гьес чвахун бицунеб букӏана магӏарул мацӏ. Рос-лъадуца аваданго ракӏалде щвезабуна жалго данделъараб заман, гӏолохъанал сонал.

— Гӏумруялъ кӏочене бегьилищха, дие гӏоло гьаб ракьалде цоги миллаталъул яс ячӏин, дие бокьулебщинаб гьалъиеги къиматаблъун лъугьин. Гьей йичӏчӏулевлъун вукӏине дидаги тӏадаблъун бихьула.

Кӏудияв вас Шамилил спорталъул цебетӏеялдаса, захӏмат бихьун гьес цӏализе, хӏалтӏизе бахъулеб хӏаракаталдаса разиго ругоан эбелэмен. Улкаялда тӏоритӏулел самбоялъул (ММА) къецазда гьес росун руго гӏемерал бергьенлъаби.

— Дунялалъул чемпионазе гурони, жанисел бергьенлъабазде кӏвар кьолеб гӏадатго гьечӏо нилъер. Къого бихьичӏого щолел жал гурелъул гьал, — инги абун, Кистаманица дида рихьизарулел рукӏана къадазда рарал васасул кубокал ва цогидал шапакъатал.

— Цо нухалъ Бежтӏе щварав чи гьаниве ракӏалъ цӏала. Цо анкь базе, хӏухьбахъизе рачӏа нижехъе, — ян абуна Кистаманица къо-лъикӏ гьабулаго.

ХАДУРАГӏИ

Бежтӏа бараб цо сордо-къоялда жаниб гьудуллъи ккана гӏемерал лъикӏал гӏадамазулгун, бежтӏадерил гьунарчагӏазулгун, библиотекая лъул ва цогидалги маданияталъул хӏалтӏухъабазулгун, мугӏалимзабазулгун, тохтурзабазулгун, хӏатта лъималазулгунцин. Бицана жидецаго гьабулелъул, кӏалъа-басаялда рижана цӏиял пикраби, къотӏи-къай ккана кидаго бухьеналда рукӏине, гьезул хӏаракаталъул, гӏузрабазул хӏакъалъулъ газеталдаса бицине.

Ниж гьоболлъухъ рещтӏараб Мухӏамадзагьидил ва Патӏиматил рукъалъул ва хважаиназул гӏаданлъиялъул хӏакъалъулъ бицани, цоги казият биччазе ккела. Цӏурачадал магӏарулазул гӏемер батӏи-батӏиял руго, амма гьезул рокъор кванарал кӏалдир риунел ратана.

— Гьаб гьан нужеца кингӏаги белъараб, — ин абулеб букӏана, гьеб нигӏматалъул батӏиябго татуялъ гӏажаиблъизарурал нижеца.

— Нижер тӏабигӏаталда тӏагӏамаб гурони нигӏмат букӏине рес гьечӏо, — ян махсараги гьабулаго, нижеда цере белъараб гьанал цӏи-цӏиял гъудрул лъолел рукӏана участокалъул бетӏер Хӏусен Хӏайбулаевас.

Хӏалтӏулал сапараз гӏезегӏан щола ниж росабалъе, щибаб бакӏалъ батӏа-батӏаго тола рекӏелъ хатӏ.

Бежтӏадерил расен, гьезул кверзул устарлъиялъул накъишго гӏадаб гьайбатаб батана.

Патӏимат ГЬИТӏИНОВА