Араб анкьалда редакциялде гьоболлъухъ вачӏун вукӏана Шамил районалъул Гӏасаб росулъа халкъияб тохтурлъиялъул устар МухӏамадРасул Якъубов. Журналистазул суалазе жавабал кьолаго, гьес бицана батӏи-батӏиял унтабазе дараби гьариялъулги черх лъадариялъулги хӏакъалъулъ.
— Масала, гьес абуна хурдул рукӏунин цоцалъ рекъолелги рекъоларелги. Онкологиялдаса сах гьаризе хӏалтӏизарулин чистотел, белена, болиголов. Цоцазулгун данде кколарел хурдул цадахъ хӏалтӏизаруни, чорхол сахлъиялъе зарал гьабулин гьез. Гьединго кванил нигӏматалги. Масала, бетарахьги ччугӏаги ругила диетаялъе хӏалтӏизарулел, ай черхалъе пайдаяллъун рикӏкӏунел нигӏматал. Амма кӏиябго цадахъ хӏалтӏизабуни, гьез инсанасул черхалъе зарал гьабизе бегьулин. Ччугӏаялда гъорлъ гӏемер бугила железо, йод, бетарахьалда гъорлъ щелочь, азот, фосфор. Фосфорги железоги цоцалъ жубаялъ квешаб асар гьабулин. Гьединлъидал кӏиябго нигӏмат цадахъ кванани, нилъее загьрулъулила гьел.
Аллагьас бижуларо дару гьечӏеб унти
— Гьабсагӏаталда дунялалдаго тӏибитӏун буго коронавирусалъул унти. Кинал дараби гьаризе кколел гьелде дандечӏеялъул мурадалда яги гьеб унтиялдаса сахлъизе?
— Руго овощалги хурдулги, жидер сок хехго холелги, гӏемераб заманалъ тани кинабгӏаги хиса-баси кколарелги. Лъагӏелги хадуб заманалъ кӏвекӏулел руго нилъ пандемиялъ. Гьелъие бищун лъикӏаб, ай пандемиялъул ралъдалъ лъеданиги, нилъее хӏинкъи гьечӏеб жо буго, нилъерго богорокъор хӏалтӏизарулел нигӏматал. Масала, чӏегӏераб талган (черная редька). Гьелъул сокалда гъорлъ ругел химиялъул элементазул сокӏкӏелалъе кинабгӏаги хиса-баси кколаро, чинидал, цӏорол, цӏулал яги пластикалъул цӏарагӏалъубеги тӏун цӏунани. Гьеб буго вирусалде данде кутакалда хӏалтӏулеб жо, щайгурелъул гьелда гьоркьор руго ще- лочал. Гьединабго буго имбиралъул гӏенги.
Рецепт:
Чӏегӏераб талганалъул сок – цо стакан Имбиралъул сок – цо стакан Ражидул сок – цо стакан (цӏияб ражидул цо килоялъул лъугьуна кӏиго стакан гӏеналъул). Лимоналъул сок – цо стакан. Гьоцӏо – кӏиго стакан.
Гьеб кинабго жубазабула ва сордо-къоялъ гӏодоб лъун тола, дагьабго беччизе. Кваналалде цебе яги кванан хадуб гьекъезе ккола гьеб даруялъул кӏи-кӏи кӏудияб гъуд (лъималазе – цо-цо гъуд). Къойида жаниб ун- къо нухалъ кванани, гьелъ иммунитет щулалъизабула.
— Ковидалъ унтун хадуб черх щулалъиялъе щиб гьабизе кколеб?
— Шайих Сайпуллагь-къадил (къ.с.) заманалдаги рукӏана вирусалги, лихорадкаги, вабаъги ва цогидал унтабиги. Накӏкӏигъотӏол букӏдулги гьалдезарун, гьелъул лъим гьекъезе лъикӏаблъун бихьизабун буго Сайпуллагь-къадил медицинаялда. Гьеб пайдаяб буго кванирукъалъеги тӏулалъеги. Пайдаяб буго гьадинаб рецептги:
Миккил гъотӏол хъал – кӏиго стакан.
Гьалараб лъим – 11 литр
Гьалдезабула 15 минуталъ. Сордо-къоялъ гӏодоб лъела ва тӏаде бала «шток-роза желтая морщинистая» абураб (нижеца гьелда абула хурдузул парччахӏилан; цо-цояз абула цӏунцӏра-дахӏаянги) харил цо стакан, «полынь обыкновенная» абураб харил кӏиго стакан ва лъабго стакан гьацӏул. Гьеб багъарула ва лъабго къоялъ беччизе тола. Гьедин лъугьараб лъамалъидал бащдаб стакан гьекъела къойида жаниб ункъцӏул. Гьелъ кумек гьабула кванирукъалъ- еги тӏулалъеги.
Кванирукъги тӏулги камилго хӏалтӏулев чи къанагӏат гурони ун- туларо. Гьединлъидал лъагӏалида жаниб цоцӏулниги бацӏцӏад гьабизе ккола тӏул. Гьелъие пайдаяб рецепт буго лимоналъул сок, апельсиналъул гӏен, зайтуналъул нах, глауберова цӏам (ветаптекаялда букӏуна).
Ццидал къвачӏаялъуб гамачӏ батани, гьаб дару гьабилалде анлъго къоялъ лъел бакӏалда гьекъезе ккола гӏечул сок. Анлъабилеб къоялъул сагӏат ункъоялда гьабула клизма (хинаб лъел литрги хӏалтӏизабун). Сагӏат анлъгоялда – глауберова цӏамул лъабго гъуд билъуна, лъел ункъо стаканги тӏаде тӏун, ва гьекъола цо стакан. Сагӏат анкьгоялда яги микьгоялде бащдаб хӏалтӏараб мехалда бахъула апельсиналъулги лимоналъулги сокалъул нус-нус грамм. Гьезде тӏаде тӏола зайтуналъул нахул 200 мл – кинабниги лъугьуна 400 грамм. Цадахъго гьекъела. Сагӏат ичӏгоялде бащдаб хӏалтӏараб мехалда гьекъола глауберова цӏамул кӏиабилеб порция; къаси сагӏат анцӏгоялда гьекъола глауберова цӏамул лъабабилеб стакан. Гьанже регула, гӏодор кӏусарал гӏадин. Риххел щвараб гӏадинаб хӏал букӏуна. Гьеб буго чорхолъа, ай тӏуладаса ва ццидал къвачӏиниса чороклъи къватӏибе бачӏиналъул асар.
Радал сагӏат микьгоялда гьекъола глауберова цӏамул ахирисеб порция ва сагӏат анцӏгоялда – тӏадагьаб квен кванала (масала, белъараб пиринчӏ).
Буго гьадинаб къагӏидаги: лъел 10 литраялъулъе бала санидул (барбарис) тӏогьилаб хъалалъул ункъо стакан. Анцӏила щуго минуталъ гьа- лизабула ва гӏодоб лъун тола сордокъоялъ. Гьедин гьабила лъабго ну- халъ. Гьебмехалда гьелъул лъугьуна тӏогьиллъи чӏвараб тӏулакьераб лъамалъи. Гьеб букӏуна кутакалда кьогӏаб жо. Гьеб цӏвизеги цӏун, тӏаде тӏола гьацӏул ва чӏегӏераб мучаридул (ганзиралъул – «черный тмин») нахул кӏи-кӏи стаканги 10 грамм мумиёги (аптекаялдаса гуро
– тӏабигӏияб, гьеб бичула исламиял тукабазда). Къойида жаниб 3-4 гъуд гьекъола гьелъул – тӏокӏаб гьекъон бажаруларо, кутакалда кьогӏаб букӏиналъ. Гьелъ чӏвала чорхолъ ру- гел гӏемерисел вирусал.
Мумиё пайдаяб буго аллергия бугел гӏадамазеги. Гьалил цо мугьгӏанасеб мумиё хинаб лъел стаканалда гъорлъ багъарула ва гьекъола щибаб къойил, радал тӏаде рахъиндал.
ЦӏОДОРЛЪИ ГЬАБЕ, РУЧЧАБИ
— Гьацӏул бакӏалда чакар хӏалтӏизабизе бегьуларищ?
— Бегьуларо. Чакаралъ инсанасул черхалъе кӏудияб зарал гьабула. Абула, чакаралъ онкология хьихьулин. Чакрил гьуинлъиялъ гӏодобе ккезабула нилъер иммунитет. Нилъ ругьунлъун руго гьуинлъи кваназе. Нилъер умумузул бертабалъ букӏунаан гьанги, гьагӏуги, чедхинкӏги. Гьанже гьелги хисун, цере лъолел руго гьуинчадалги, торталги, конфеталги. Гьединлъидал гьабсагӏаталда инсанасул гӏумру къокъаб буго, унтаби гӏемерлъун руго. Гьабсагӏаталда дихъе рачӏунел унтаразул гӏемерисел руго онкология бугел гӏадамал. Гьел рачӏуна Турциялдаса, Белоруссиялдаса, Франциялдаса ва цогидал улкабаздаса. Гьелги рачӏуна, дица сах гьавурав чияс дир хӏакъалъулъ бицунебги рагӏун.
Чӏужугӏаданалъул бищунго загӏипаб бакӏ буго керен, бихьинчиясул – поджелудочная железа. Гьеб кӏиябгоги ккола сах гьабизе захӏматаб бакӏлъун. Гӏемерлъун руго курмузул унти бугел руччаби. Жидедаго лъаларо гьезда, унти букӏин. Гьалмагъалъул, яцалъул УЗИ гьабизе араб мехалда, жиндиргоги гьабу- на ва батанин абула гьез. Гьебги буго чакаралъги пружинка бугел керен къалел жалазги ккезабураб унти. Чӏужугӏаданалъул буго хӏеренаб гьан. Пружиназ данде къалел руго кереналде рачӏунел бидурихьал, ай гьукъулеб буго биялда цадахъ гьелде рачӏунел черхалъе пайдаял нигӏматазе нух. Клеткабазе щоларо хӏажаталщинал микроэлементал.
Инсанасул чорхолъ буго киданиги холареб ва тӏолабго черхалда ругел клеткабазе нухмалъи гьабулеб ункъо клетка: кӏиго бетӏералда (гӏадалнахул кваранабги квегӏабги полушариязда), цо клетка – рекӏеда ва цо – гьодил ахалъиялда (копчик). Аварагасул медицинаялда рекъон, гьезда гьоркьоса лъабго клетка хола, нилъ хварабго. Амма гьодил ахалъиялда бугеб клетка холаро, нилъго хвараб мехалдагицин. Кванирукъалдаги бакьаздаги ругел клеткаби хехго хола ва чӏагояз хисула: хвараб най чӏагояз тӏалаялъуса къватӏибе рехулебго гӏадин, сахал клеткабаз чорхолъа къватӏире ра- чахъула гьел. Каранда бугеб ва керен къалеб жоялъ бакъизабураб клеткаялъухъа бажаруларо хвараб клетка къватӏибе бачахъун. Гьединлъидал каранда ракӏарула хварал клеткаби. Гьел гӏемерлъула ва сверула онкологияб унтиялде – мастопатиялде. Гьелъие гӏиллаби гӏемер руго (масала, лъимадуе керен кьунгутӏи), амма аслияб къагӏидаялда унтаби цӏакъго гӏемерлъана пружинкаби ругел керен къалел жал раккаралдаса, ай эркенго би хьвадизе рес гьечӏолъиялъ.
Япониялда киданиги букӏинчӏо ва гьабсагӏаталдаги гьечӏо мастопатия абураб унти ккеялъул хӏужжа. Щай? Щайгурелъул гьезул руччабазе хӏакъираблъун рикӏкӏуна керен къалеб жо бай.
— Мухӏамад-Расул, кинаб малъа-хъвай гьабилеб дуца руччабазе?
— Киназего бокьула гьурмал берцинлъи цӏунизе, ботӏрол рас къачӏазе. Чӏужугӏаданалда рекъарабги буго гьеб. Амма батӏи-батӏиял кремалги шампунь-сапунги хӏалтӏизабилалде цебе лъазе ккола цо-цо баянал.
Инсанасул тӏом буго цӏалкӏу гӏадинаб жо, ай гьелда руго гӏемерал картӏал. Гьел картӏахъан къватӏибе бачӏуна чорхолъ бугеб чороклъи, масала, гӏетӏалда цадахъ. Кидаго шампуналъ бетӏер чурулеб бугони, гьел картӏал рацула. Гьебмехалда мукъсанлъула гӏадалнахуе чара гьечӏого щвезе кколеб кислород. Гьелдалъун раккана цере цӏакъго къанагӏат гурони рукӏинчӏел ва гьабсагӏаталда медицинаялда сах гьарун бажаруларел унтаби – гидроцефалия ва микроцефалия, бидурихьал къварилъи, рекӏел бидурихьазе къварилъи ккей, бидурихьазул склероз. Дихъа бажарула гидроцефалиялдаса сах гьарун, амма микроцефалиялдаса бажаруларо.
Лъикӏаб буго ретӏел чурулеб сапуналъ бетӏер чуризе. Жеги лъикӏаб буго мыльнянка абураб хералъ чуризе – гьеб бижула магӏарухъ. Гьелъул кьибилалъул букӏуна унго-унгояб сапналго гӏадинаб полоп, ретӏелги чуризе бегьула гьелъ. Расуе берцинлъи бокьани – чуре гӏабукӏалъул лъеца.
Рецепт:
Цӏияб гӏабукӏалъул кӏиго кило, гьан ххунеб машинаялъ гӏисин гьабе. Гьелде тӏаде тӏе 13 литр гьалараб лъел ва щуго минуталъ гьалдезеги гьабун, сордо-къоялъ гӏодоб лъун те. Цӏвизеги цӏун, гьелде тӏаде жубай кӏиго стакан гӏечул къанцӏадул. Гьеб жо лъагӏалица холаро. Ретӏел чурулеб сапнаца чурараб бетӏер хулизе ккола гьеб лъамалъиялъ. Гьелъ рас бижизабула, хӏулизе ва хъахӏаб рас баккизе толаро, расалъул берцинаб кьерги лъугьинабула.
ГЬЕКЪЕЗЕ БЕГЬУЛАРЕБ, ЧЕРХ ЛЪАДАРИЯЛЪЕ ЦӏАКЪАБ
— Цӏорораб лъим гьекъезе бегьулищ?
— Аварагасул медицинаялда цӏорораб лъим лъикӏаблъун бихьизабун буго гӏицӏго лихорадка бугел гӏадамазе. Лихорадка ккола кутакалда цӏа-кан бахиналъул унти. Аварагас абулеб букӏана гьеб жужахӏалдаса бачӏараб унти бугин ва жужахӏалъул цӏа свинабулеб жо лъим бугин абун. Гриппалъ унтарав чи хӏалкӏун хинлъизавизе ккола: хинаб квен, лъим кьун, хинаб рокъов вегизавун. Лихорадка бугев чиясе кьела цӏорораб лъим гьекъезе ва тӏаде тӏезеги бегьула.
Кидаго цӏорораб лъим гьекъани, нилъер би бакъвалъула, бидурихьал чороклъула. Цо-цояз абула, жидеца кидаго цӏорораб лъим гьекъолин ва жидее щибго лъугьунеб гьечӏин абун. Жаниса турулел рукӏуна гьел, жидедаго лъачӏого.
Гьекъезе ккола чорхол температураялда рекъон кколеб лъим. Дир кӏудияв эмен Хъвекилав киданиги унтун гьечӏо (гьес бана 126 сон). Кӏалдиса цониги ца-гӏус бортун букӏинчӏо гьесул. Инсуцаги бана 102 сон. Гьес бицунаан, кӏудияв инсуца киданиги гьекъолароанила риидал иццухъа цӏураб лъим гьеб параялъго – дагьабго заманалъ гӏодоб лъун толаанила. Холодильникалги кондиционералги гьечӏеб заманалда инсанасул гӏумруги халатаб букӏана.
— Цӏорораб лъеца черх чуризе бегьулищ?
— Бегьула. Нилъер умумузги гьедин гьабулаан. Хасалоги чвахукь чвердолаан дир эмен. Хинаб лъеца чвердон ругьунав чиясе циндаго цӏорораб лъелъ чвердезеги бегьуларо.
НИХА, ЛЮЦЕРНА – ДУЦАГО КВАНАЙ
— Чакрил диабет бугев чиясе бегьулищ гьеб?
— Чакрил диабет сах гьабизе кӏола.
Рецепт:
Жух буссуна ва хъапустӏаналдаго гӏадин, рекъараб хӏалалда цӏамги бан, къачӏала. Щибаб къоялъ кваналалде сагӏаталъ цебе радал, къад ва къаси кванала гьелъул цо-цо кӏудияб гъуд. Гьедин гьабила кӏиго моцӏалъ.
Бигьародул (осина) хъалал квас гьекъаниги, чакрил диабет сахлъула. Хӏадурила гьадин: лъел лъабго литраялде тӏаде бала бигьародул хъалалъул цо стаканги гранаталъул сокалъул цо стаканги тӏола, кинабго жубазабула ва кӏиго анкьалъ тола беччаризе. Щибаб къоялъ багъаризеги ккола гьеб. Гьекъола кӏиго моцӏалъ, къойида жаниб лъабцӏул, бащдаб стакан.
Чакрил диабеталъеги панкреатиталъеги пайдаяб рецепт: Ниха (мугь) – ункъо кӏудияб стакан Гъаран (хьонги, бегьула жибго херги) – ункъо стакан Лъим – 17 литр Лъолъол нах – цо стакан Лъелъ билъараб мумиё – 15 грамм Гранаталъул сок – анлъго стакан Кинабго жубазабула ва тола лъабго анкьалъ беччаризе, щибаб къоялъ багъарила. Цӏвила ва гьекъела лъел бакӏалда.
— Гӏемер бицунеб рагӏула люцерна даруяб бугин абун…
— Северияб Африкаялда ругел улкабазда (Ливия, Алжир, Эфиопия, Марокко, Судан, Египет) гьечӏо «инсульт» абураб унти. Гьелда хӏикмалъун рукӏана нилъер улкаялъулги цогидал пачалихъазулги гӏалимзаби. Гьелъие гӏиллалъун батана, нилъеца гъаран, петрушка ва квание тӏагӏам кьолел цогидал жалго гӏадин, кванилъ гьез люцерна хӏалтӏизаби. Гьелъул гьабула чай, салат, бала чурпадулъе ва цогидал кванил нигӏматазулъе. Гӏалимчи Олег Панковас хъвалеб буго, люцернаялъ гӏажаибго бацӏцӏад гьабулин ва лъамалъизабулин бийилан абун. Сагӏудиязул вуго Гӏабдурахӏман Сакъафи абулев тохтур-академик. Гьесул буго медицинаялда гьабураб 250 цӏирагьи. Гьес тӏубараб тӏехь хъван буго люцернаялъул хӏакъалъулъ.
Люцернаялда гъорлъ гӏемер буго белок, гьединлъидал гьеб кьариял чагӏаз хӏалтӏизабизе лъикӏаб гьечӏо – гьединаз гьекъезе бегьила гьелъул гьабураб чай. Гьеб тун батӏияб дандеккунгутӏиги гьелъул гьечӏо. Хӏалакъал чагӏаз гьеб кваназе бегьула, гӏачияз хер гӏадин. Цӏияб люцернаялъул салат, чурпа гьабизе бегьила, хӏалтӏизабула бакъварабги.
— Зоб бугев чиясе кинал хурдузул пайда букӏунеб?
— Интернеталдаса тӏибитӏизабула зоб бугев чияс цӏулакьодул чинква хӏалтӏизабеян абун. Цӏулакьоялдаги гьелъул чинкваялдаги йод гьечӏо – гьениб буго дубильное вещество, краска. Цӏулакьодул тӏанхил чай пайдаяб буго мегӏерччин, цӏакан бахун бугони. Гьелда гъорлъ руго гӏемерал витаминал.
Буго «Дурнышник» абураб хер (дурман гуро – дурнышник; цо-цояз гьелда абула хъутадул херилан). Гьелда гъорлъ буго зобалъе гӏолареб йод. Кинаб бугониги зоб сах гьабула дурнышникалъ.
Рецепт:
Гӏисин гьабураб дурнышникалъул цо гъудалде тӏаде тӏола гьалараб лъел кӏиго стакан ва сагӏаталъ тола. Цӏвила ва гьекъела кваналалде цебе: тӏоцебесеб 20 къоялъ –ункъо нухалъ, хадусеб 20 къоялъ – къойида жаниб лъабцӏул ва гьелдаса хадубги 45 къоялъ – къойида жаниб кӏицӏул.
Дурнышникалъул хер букӏуна дагьабго хъачӏаб, хӏунсулареб. Гьеб гӏемер бижула Дагъистаналда. Базаралдаса босулеб мехалда мухӏкан гьабизе ккола. Дихъе ячӏарай цо гӏаданалъе базаралда кьун буго дурнышникалъул бакӏалда дурман (загьруяб хер).
Йод цӏикӏкӏун бугезе дурнышник бегьуларо – хӏалтӏизабула «Омела белая» абураб хер. Гьелъ холестерин инабула чорхолъа.
— Чӏегӏераб карудал (туталъул) тӏанхазул пайда бугищ?
— Аварагас (с.т.гӏ.в.) кваналаан кари (тут). Тӏанхазул лъим пайдаяб буго лихорадка бугел ва риххел щварал гӏадамазе.
— Ругънал тӏамахалъ (подорожник) кванирукъалъул язва сах гьабулищ? — Кинабго бараб буго хӏалтӏизабизе лъаялда. Ругънал тӏанхил гьаризе бегьула цӏурачадал, цӏурахинкӏал. Гьелъул тӏамах буссинеги буссун, тӏаде цо дагьабго гьоцӏогун зайтуналъул нахги тӏун, багъаризеги багъарун кванани, жеги хехго кумек гьабула гьелъ кванирукъ (язва, гастрит, колит, энтероколит, дуоденит ва гь.ц.) сах гьабиялъе.
Мухӏаммад-гӏарипил (къ.с.) дару буго гьадинаб: Шток-розаялъул гӏисин гьарурал тӏугьдузул цо гъудалде тӏаде тӏола лъел кӏиго стакан (гьалараб гуребха – гьадингояб) ва тола кӏиго сордо-къоялъ. Цӏвила ва гьекъела къойида жаниб ункъо нухалда бащдаб стакан.
Магӏарулазул гӏадат буго, дагьабниги мадар лъугьиндал, дару гьабичӏого чӏола. 40 сон базегӏан хурдузул дараби гьаризе ккола тӏубараб моцӏалъ; 40 соналдаса тӏаде арав чияс – 40 къоялъ.
— Гӏанкӏудал гьан нилъее пайдаяб букӏунищ?
— Дуцаго рокъоб хьихьараб бугони, гӏанкӏудал гьан гьукъараб гьечӏо. Фабрикалда гьел гӏезарула диоксид абураб порошок гъорлъ бараб квенги кьун. Гьединаб гӏанкӏуялъул гьан гӏемер кванарав чиясулъ ккола генетикиял хиса-басиял.
Кавсарат СУЛЕЙМАНОВА