ДРялъул лъай кьеялъул министрасул ишал тӏуралев Яхӏя Бучаевас «Дагъистаналъул правда» газеталъул редакциялда тӏобитӏана прессконференция. Гьениб бицана лъай кьеялъул идарабазда пашманал лъугьа-бахъинал ккунгутӏиялъул мурадалда цӏалдохъабазе тарбия кьеялъул рахъалъ гьаризе кколел тадбиразул хӏакъалъулъ. Гьединаб данделъи тӏобитӏиялъе гӏилла ккана Махӏачхъалаялъул №51 лицеялда ккараб пашманаб лъугьа-бахъин. Гьелдаса хадуб, ДРя лъул бетӏер Сергей Меликовасул тӏадкъаялда рекъон, гӏуцӏун букӏана ведомствабазда гьоркьосеб пачалихъияб комиссия. Гьелъ цӏех-рех гьабуна цӏалдохъабазда гьоркьоб рекъечӏел ишал ккеялъе рукӏарал гӏиллабазулги, гьелъулъ школалъул педагогазги психологазги гьа- булеб букӏараб хӏалтӏулги, тарбия кьеялъул рахъалъ цӏалдохъабазул эбел-инсул букӏараб хӏаракаталъулги. Комиссиялъ тӏобитӏана дан- делъиги. Гьенире ахӏун рукӏана батӏи-батӏиял ведомствабазулгун жамгӏиял гӏуцӏабазул ва идарабазул вакилзаби. Гьеб данделъиялда хӏадурана ва къабул гьаруна республикаялъул школазда тарбия кьеялъул хӏалтӏи гӏуцӏиялъул рахъалъ малъа-хъваялги.

Яхӏя Бучаевас абуна пачали хъияб комиссиялъул данделъиялда хӏукму гьабунин Психологиябгун педагогияб ва медицинаялъулгун социалияб кумекалъул центр ра- гьизе (ЦППМСП). «Гьединаб центр гьечӏеб кӏиго регион буго РФялда. Гьезда гьоркьоб Дагъи станги. Центр рагьизе буго Ума Муртузгӏалиевалъул цӏаралда бугеб Республикаялъул социалиябгун захӏматалъулаб адаптациялъул ва профориентациялъул централъул кьучӏалда. Централда кумек гьабизе буго захӏматаб хӏалалде ккарал, тарбия кьеялъулъ «жагъ аллъи» борчӏарал лъималазеги, цӏалдохъабазул эбел-инсуеги, школазул психологазегун социалиял педагогазеги.

Гьелде тӏадеги, комиссиялъ хӏадурана лъай кьеялъул идарабазул нухмалъулезул аттестация гьаби ялъул рахъалъ цогояб регламентги. Гьелда рехсон руго цӏалигун тарбия кьей гӏуцӏиялъулъ рукӏине кколел цогоял къагӏидаби. Гьабсагӏаталда хӏадурун бахъунеб буго тарбия кьеялъул регионалияб программаги», — ян бицана Я. Бучаевас.

Данделъиялда бицана гьабсагӏаталда гӏорхъолъа борчӏараб ахӏвал-хӏал ккезабизе рес бугел, ай тарбиялъул рахъалъ гӏунгутӏаби халлъулел, цӏалдохъабазул сияхӏ хӏадуриялъул рахъалъ школазда цӏакъ хашаб хӏал бугин абун. Гьединаб сияхӏ букӏарабани, гьелда гъорлъ цӏарал рехсарал цӏалдохъабазул хьвада-чӏвадиялде кӏвар кьелаанин школалъул хъара- вулзабазги, завучазгун педагогазги, психологазги. Гьеб мехалда дагьлъизе букӏанила пашманал лъугьабахъиналгиян абуна министрасул ишал тӏуралес. Кватӏичӏого школазул психологазулги социалиял педагогазулги лъай камил гьабиялъул курсал гӏуцӏизе ругинги тӏаде жубана гьес.

«Щивав учитель вукӏине ккола психологлъунги. Заманалда бихьизе ккола гьесда цӏалдохъанасе хасия таб гуреб хьвада-чӏвади ва гьеди наб лъимералда хадуб тӏадчӏараб бербалагьиги букӏине ккола. Гьабсагӏаталда, абичӏого гӏоларо, школалде рачӏуна вузалда загӏипаб лъай щварал учительзаби. Гьединлъидал нилъеца, щиб гьабунги, школазда цӏунизе ккола ригь арал ва цӏикӏкӏараб хӏалбихьи бугел учительзаби», — ян бицана Каспийск шагьаралъул лъай кьеялъул управлениялъул нухмалъулей Лариса Абрамовалъ.

Къварилъи ккараб школалъулги цогидал лъай кьеялъул идарабазулги цӏалдохъабазулгун ва гьезул эбел-инсулгун гьабулеб хӏалтӏул хӏакъалъулъ данделъиялда бицана ДРялъул Лъай кьеялъул министерствоялъул штаталда гьечӏей педагог-психолог Аида Мутӏалимовалъ.

«Гьабсагӏаталда гӏуцӏун буго психологазул къокъа ва гьел, мухьги босичӏого, хӏалтӏулел руго психоло гияб кумек хӏажатал гӏадамалгун. Хитӏабал гьарулел руго республика ялъул киналниги муниципалитетаз даса. Гӏураб хӏалтӏи гьабулеб буго ДГУялъул Психологияб централъги – гьенибги гӏуцӏун буго кумекалъе хӏажатазул гьитӏинабго къокъа», — ян бицана гьелъ.

Дагьалъ цебе Москваялда тӏобитӏараб Тӏолгороссиялъул классазул нухмалъулезул форумалдаги борхана цӏалдохъабазе тарбия кьезе ккеялъул хӏакъалъулъ суал. Гьениб абуна гьанжесел цӏалдохъабазул эбел-эмен кколин 1990-абилел соназда гьарурал, ай жидеего букӏине кколеб тарбия щвечӏел, чагӏийин абун. Министрасулгун букӏараб данделъиялдаги кӏвар бугеблъун рехсана цӏалдохъабазул эбел-инсулгун гьабизе кколеб хӏалтӏи.

Цӏалдохъабазе тарбия кьеялъул рахъалъ лъикӏаб хӏалбихьи буго Каспийскиялъул «№15 школа» лъай кьеялъул централда. Гьелъул директор Шамил Гӏалиевас гьадин бицана: «Жакъасеб гӏелалъул аслияб гӏунгутӏи буго гӏадада за ман чӏвай ва социалиял гьиназулъе тӏерхьин. Щиб гьабилебали лъа ларел цӏалдохъаби машгъуллъула интернеталъул сайтазде. Гьениса щвараб лъаялъул заралги нилъеда киназдаго бихьула.

Дун вуго цӏияб, ай исанасеб цӏалул соналде рагьараб школалъул директор. Буго цо ичӏабилеб класс. Гьенире рачӏана шагьаралъул цо гидал школаз, битӏахъего абуни, къватӏире гъурал гӏолилал. Щи баб къоялъ рагъулаан гьел цоцалъ. «Дун бищун цӏакъав, къуватав, цеветӏурав» абураб пикру букӏана гьезул киназулго. Щиб гьабундай гьеб хӏал хисизабилебан гӏемер ургъана дун – гьарулел тадбиразул хӏасилго кколеб букӏинчӏо. Иргадулаб гьатӏанкъоялъ, гьел киналгоги рачун, дунго ана авлахъалде тирасверизе. Гьенир гӏуцӏун рукӏана гьезие спортивиял тадбиралги. Гьелдаса нахъе тӏубанго хисана гьеб класс.

Нижеца щулияб бухьен гьабун буго Югалъулаб Дагъистаналъул Гӏолилазул союзалъулгун. Улкаялъ ул гранталъе мустахӏикълъараб мехалда, гьез босун буго авлахъалъулаб лагералъе хӏажатаб къайи-алат. Гьенир гьез гӏолилал куцала гӏадамал хвасар гьаризе ва спортивияб туризмалъе. Нижги хьвадула гьезухъе, цӏалдохъабазул къокъабиги рачун.

Лъикӏаб ишлъун лъугьана школалде республикаялъул МЧСалъул спасателалги мадугьалихъ бугеб колледжалъул студенталги школалъул тадбиразулъ гӏахьал гьари. Цадахъал ишаз квербакъула тарбия кьеялъе гуребги, школалъул гӏумруялде цӏалдохъабазул бербалагьи хисизабиялъеги.

Цӏалдохъабазул эбел-эмен кин рачӏинарилел школалде? Ургъана гьелъиеги ва тӏобитӏана ГТО кье ялъул къо. Гьелда гӏахьаллъун хадуб цо чанго чи вачӏана аскӏове, мухьги босичӏого, цӏалдохъабазе жидецаги дарсал кьелаанин абун (масала, гьедин гӏуцӏарал волейболалъулги футболалъулги секциял руго школалда гьанже)», — ян бицана директорас.

Кавсарат СУЛЕЙМАНОВА