Дагъистаналъул халкъияв учитель, Россиялъул мустахӏикъав учитель Бартихан Гӏумаров 19 соналъ хӏалтӏулев вуго Буйнакскиялъул профессионалиябгун педагогияб колледжалда директорлъун. Миллиял мацӏазде бугеб бербалагьиялъул хӏакъалъулъ бицана гьес нижее.
— Кинал хиса-басиял гьарун ругел колледжалда ахираб заманалда?
— Педагогияб училище рагьун букӏана мугӏрузул районазе учительзаби хӏадуриялъул мурадалда. Гьанир хӏадурулаан байбихьул школалъе педагогал. Улкаялда чӏахӏиял хиса-басиял ккун хадуб гьанир хӏадурулел руго батӏи-батӏиял махщелчагӏи. Гьаб заманалда пайда бугеблъун рикӏкӏуна школалда цебесеб лъай кьей, щайгурелъул школалда цебесеб лъай щвечӏеб лъимер школалде босизецин бегьуларо. Лъималазул ахикь гьабизе ккола гӏаммаб лъай кьеялъул тӏоцебесеб хӏадурлъи, ай советияб заманалда подклассалда малъулеб букӏараб жо, дагьабго къагӏидаги хисизабун, гьанже малъула лъималазул ахалда.
Гьедин гьабиялъе ккана гьадинаб гӏиллаги. Байбихьул школалда лъай (математикаялъул, тӏабигӏат лъаялъул ва гь.ц. дарсал) кьезе ккола рахьдал мацӏалда – гьеб къагӏида хӏакъикъаталда хисизабун гьечӏо жакъаги. Амма школаз, гьеб къагӏидаги хӏисабалде босичӏого, дарсал кьезе байбихьана гӏурус мацӏалда, гьелъие букӏине кколеб хӏадурлъи гьечӏониги. Гьедин дарсал кьезе байбихьараб заманалда лъималазул ахикье Дагъистаналда хьвадулаан тӏоцебесеб классалде рачӏунел лъималазул гӏицӏго 28 процент. Рокъобги къватӏибги бицунеб рахьдал, мацӏги букӏаго, школалде рачӏарал мугӏрузул росабазул лъималазе цӏакъ захӏмалъулаан дарсида бицараб жо бичӏчӏизе. Гьебмехалда муниципалитетал хӏажаталлъун ккана лъималазул ахал рагьизе ва къваригӏана гьенир хӏалтӏизе бажари бугел махщелчагӏиги.
Гьедин нижер колледжалда байбихьана тарбиячагӏи хӏадуризе. Гъоркьиса цӏализе восана 65 студент, исана – 50.
Колледжалда хӏадурула байбихьул классазул учительзаби гурелги, коррекционнияб школалъе хӏажатал, физкультураялъул педагогалги. Хӏадурулел руго информатикаялъул, графикиял дизайнерал.
— Цӏиял профилал рагьараб мехалда букӏине ккола гьелъие хӏажатаб материалиябгун педагогияб сурсатги. Кин батараб гьелъие рес?
Профессионалиябгун педагогияб колледж абураб цӏар букӏун гӏоларелъул, рагьизе ккана цӏиял махщелалги. Амма букӏинчӏо гьелъие кинабгӏаги хӏадурлъи, материалияб кьучӏ. Гьеб гьабизе ккана нижерго, ай колледжалъул, бюджетиял гурел сурсатазухъ. 19 соналъ вуго дун директорлъун хӏалтӏулев. Кӏочонго тана минабазул капиталияб ремонт гьабураб заманги. Цониги идараялъ, чияс кумек гьабуларо. Министерствоялъги харжал кьезе гӏурабцин кьоларо гӏарац. Масала, бищунго студентазе хӏажатаб жо буго практика – гьебги тӏубала бюджетияб гуреб сурсаталдаса пайдаги босун.
— Кинаб хӏал бугеб педколледжалда рахьдал мацӏалъул дарсал кьеялъул рахъалъ?
— Дун вуго миллиял мацӏал цӏунизе кколин абулев чи. Магӏарул мацӏ лъалеб гьечӏони, дагь-дагьккун тӏагӏуна нилъер гӏадатги, гӏамалги, тарихги, маданиятги. Жакъа нилъеца, лъикӏал магӏарул гӏадаталги кӏоченарун, щай росизе кколел гӏараб гӏадатал? Гӏараб мацӏги маданиятги квешаб бугин абулев чи гуро дун. Амма дозулги киналго гӏадатал гурелъул лъикӏал ругел?! Масала, умумузул гӏадаталда рекъон, кӏиго бихьинчи вагъулев вугони, чӏужугӏаданалъ гьезда гьоркьобе кӏаз рехани, рагъ гьоркьоб къотӏулаан. Гьединаб кӏудияб къимат букӏана руччабазул кӏазалъулцин: гьелда тӏад хӏетӏе чӏезе бегьиларин абун, рагъ лъугӏизе толаан. Гьанже рехеха кӏаз: кӏазги мерхьуна, руччабиги мерхьуна. Щиб бугеб: гӏарабазул гӏадат босулинги абун, кафе-рестораналда диваналдаги регун, хъалиян цӏалел рукӏине бегьилищ магӏарул ясал?
Школалда рахьдал мацӏ малъиялъул суал бигъана Татарстан сабаблъун. Гьениб гӏурус мацӏалда бащадго малъулеб букӏана татар мацӏги. Гьез зани бегизабиялъул хӏасилалда байбихьана гьелъие кьолел рукӏарал дарсал дагьлъизаризе. Жал церетӏураллъун рикӏкӏунел школазул директорзабаз кьолелцин гьечӏо рахьдал мацӏалъул дарсазе сагӏтал. Пачалихъалъул рахъалдасаги чучлъана гьелде кӏваркьей. Советияб заманалда, лъай кьеялъул министрлъун Бадави Хӏажиев вугеб заманалда, гьукъун букӏана меседил медаль кьезе рахьдал мацӏалъул къимат аттестаталда гьечӏев цӏалдохъанасе. Школалда рахьдал мацӏалъул дарсал кьолев учителасул харжалда тӏаде кьолаан 15 процент. Гьеб кинабго хвезабуна. Цадахъго хвана гьелде букӏараб интересги.
Колледжалда малъула магӏарулги, лъарагӏги ва тумазул мацӏал. Гьел кьолин абун, цо заманалда диде рагъунги рукӏана. Гьанже бачӏунеб буго приказ, рахьдал мацӏалъул дарсал кьезе кколин абун. Хисизаричӏо рахьдал мацӏалъул дарсазе кьурал сагӏталги. Гьел дарсал кьолел преподавателал ккола педколледжазе цӏалул тӏахьазулги методикиял пособиязулги автораллъун.
— Магӏарулазда гьоркьорги камуларо рахьдал мацӏ школалда малъизе кколарин, рокъоб бицунеб гӏелин гьебан абулел хъизамал…
— Гьел руго ахӏмакъал пикраби. Гьедин абулел гӏадамаз рокъобги бицунаро рахьдал мацӏ. Бицунеб букӏарабани, жакъасеб гӏелалда кӏоченароан умумузул гӏадатал. Бихьинаб лъимер рокъобе жанибе бачӏани, херай кӏодоцин тӏаде яхъунаан. Гьанже кӏудияв чи жаниве вачӏаниги, кӏусараб бакӏалдаса щуруларо гӏолохъанал ясал.
Нижехъеги рачӏуна цо-цо улбул, жиндир лъимер рахьдал мацӏалъул дарсаздаса эркен гьабеян абун хъвараб гӏарзаги босун. Амма цониги чи эркен гьавичӏо. Студентазул улбузда бичӏчӏизабизе ккола мацӏалъул кӏвар. Накъитаздаса хадуб гьезда бичӏчӏула колледжалда кьолел киналго дарсазул пайда букӏунеблъи.
— Тӏехь, газета, миллияб басмахана, театр – гьел ккола мацӏ цӏунулел алаталлъун. Кинаб бухьен бугеб колледжалъулгун миллиял театразул, газетазулгун журналазул редакциязулгун?
— Лъагӏалида жанир кӏицӏулниги нижехъе гьоболлъухъ рачӏуна миллиял театразул актерал, кьола спектаклял, рихьизарула концертал. Студентазе цӏакъ рокьула гьезухъ балагьизе.
Нижеца кидаго гьабула «Хӏакъикъаталъул» подписка. Студентазухъа гьеб бажаруларо гьабун, амма колледжалъул киналниги преподавателал-магӏарулаз гьеб хъвала ва дарсазда хӏалтӏизарула гьелдаса макъалаби.
— Студентазул общежитие букӏараб бакӏалда гьабун буго цӏалул корпус…
— Цӏияб статусги гьелда рекъонкколел профилалги рагьараб мехалда гӏемерлъана студентазул къадар. Буйнакскиялда мина кьвагьараб мехалда биххун араб общежитиялъул мина рехун тун букӏана, директорлъун дун вачӏараб мехалда. Преподавателазгун студентаз цӏидасан бана гьеб ва гьенир гӏуцӏана цӏалул кабинетал. Доб заманалда гьанив цӏалулаан 300-400 студент, гьанже вуго азаргоялдаса цӏикӏкӏун очно ва 350-400 заочно цӏалулев чи. Гьединлъидал гӏолеб букӏинчӏо цӏалул корпус.
Студентазе общежитие буго Махӏачхъалаялъул шоссе абураб къотӏноб. 400 чиясе бакӏ буго гьениб, амма гьабсагӏаталда гьенив вуго 150-ялдаса цӏикӏкӏун студент. Гьезул цӏикӏкӏараселги ккола магӏарул районаздаса рачӏарал ясал. Ясазе лъикӏги буго гьениб. Гьениб гӏумру гьабулел ясазул ккечӏо квешаб хьвада-чӏвадиялъул цониги хӏужа. Шагьаралда рукъги ккун ругелаздаса гӏадлу-низамги букӏуна гьезул. Сордо-къоялъ гьенир рукӏуна тарбиячагӏи. Бакъанидаса хадуб жаниве-къватӏиве чиги виччаларо. Моцӏида жаниб 150 гъурущ босула гьезухъа. Гьеб кьезе бажаруларелги руго ясал. Лъикӏал шартӏалги гӏуцӏун руго гьенир.
— Абулеб буго тарбия кьеялде кӏвар цӏикӏкӏинабеян абун. Студентазулгун накъитал гьарулищ психологаз?
— 1990-абилел соназда хвезабуна школалда тарбия кьеялъул хӏалтӏи. Нилъеца цин хвезабула, хадуб цӏигьабизеян лъугьуна. 50 соналъ педагоглъун хӏалтӏана дун, гьелда гьоркьосаги 38 соналъ – нухмалъулеб хъулухъалда. Дица киданиги гьоркьоб къотӏизе течӏо тарбия кьеялъул хӏалтӏи. Гӏемер хӏалтӏи гьабула психологазги преподавателазги. Адаб гьабизе куцазе ккола нилъеца гӏолеб гӏел.
— Нилъер газета цӏалулезде кинаб хитӏаб гьабилеб дуца?
— Нилъеца цӏакъго гӏодобе ккезе тун буго лъай кьеялъул иш. Цо-цо умумузда ракӏалде кколеб буго, жидеца гӏарацги кьун, диплом босани, цадахъго лъайги босулеб бугин абун. Бичӏчӏизе ккела, лъай босун бажарулареблъи. Ичӏго классги лъугӏизабун, рачӏуна гьанире цӏализе лъимал. Гьезул аттестаталда рукӏуна ункъилал-щуйилал къиматал. Гьабула гьезулгун гара-чӏвари – лъабилалъулцин лъай батуларо. Унтун буго нилъер лъай кьей – гьеб сах гьабизе ккола. Гьеб сах гьабиги бараб буго нилъер цӏалдохъабазул эбел-инсуда. Гьез тӏалаб гьабизе ккола жидер лъималазе камилаб лъай кьеян абун. Къватӏисел улкабазда гьадинабго хӏал чӏезабун букӏарабани лъай кьеялда, гьел церего къватӏире рахъине рукӏана. Нилъерал, щиб гьабулеб бугониги, сихӏтун чӏолел руго.
Пуланаб школалъул директоралъ абун бугила, лъай школалъ гуреб, репетитораз кьезе кколин абун. Махщел тӏокӏав учитель вугони, репетиторго хӏажалъуларо! Нилъ школалда цӏалулеб заманалда репетиторалищ рукӏарал? Школа лъугӏарал цӏалдохъаби доб заманалдаги унаан улкаялъул къадруял вузазда цӏализе. МГУялъул ректор Михаил Садовничиясцин абулеб буго, киредила арал доб мехалъ рукӏарал абитуриенталин абун! МГУялдацин гӏодобе ккун батани лъаялъул даража, цогидаз щиб гьабилеб?
Жакъа школалде, лъай кьеялъул идараялде рачӏуна гӏемер кагътал. Гьезие жавабал кьолел рукӏун, дарсал кьезе заман гӏоларого буго учителасулги школалъул нухмалъиялъулги. Гьединаб хӏал лъугӏизабизе заман щун буго.
Гара-чӏвари гьабуна
Кавсарат Сулеймановалъ.