Пандемия байбихьаралдаса нахъе нилъер улкаялда COVID-19 унтиялъ унтун хвана 278000-ялдаса цӏикӏкӏун чи, сордо-къоялда жанив холев вуго 1200-ялдаса цӏикӏкӏун чи. Щибаб къойил 33000-гӏанасев чи унтулевги вуго.

Дагъистаналдаги пандемия байбихьаралдаса нахъе 62321 чи унтана, 3010 чи коронавирусалъ унтун хвана. Анлъабилеб декабралда 156 чи тӏадеги унтана, щугоял хвана.

Тӏолгодунялалъул сахлъи цӏуниялъул гӏуцӏиялъул (ВОЗ) Европаялъулаб бюроялъ вакцина гьабичӏел гӏадамал рикӏкӏунел руго коронавирус тӏибитӏиялъе аслиял гӏайибияллъун. Гьединго дагьаб цебегӏан, Татьяна Голиковалъги лъазабун букӏана Минздравалъ хъвай-хъвагӏай гьабунин 12-17 сон барал лъималазе хӏадурараб вакцинаялъулин абун. Гьелъул лъикӏал хӏасилал ккани, декабралъул ахиралда къватӏибе биччазеги бегьулин гьебилан. Лъималазеяли щай гурин, жидеегоцин вакцина гьабизе жеги хӏинкъулел руго гӏемерисел. Щайха цо-цо гӏадамал вакцинаялде данде ругел? Прививка гьабуразда дандчӏвалищ киналгӏаги захӏмалъаби?

Вакцина гьабуразулги, гьабизе ракӏалда бугезулги, гьелда данде чӏаразулги пикрабазул цӏех-рех гьабуна нижеца.

Вакцинаялъ унтудаса цӏунанищ?

Исана республикаялде тӏоцересел вакцинаби рачӏараб заманалда нижер ва цогидал миллиял редакциязул хӏалтӏухъабазул коронавирусалде данде антителаби ругищали хал гьабун букӏана. COVID-19-ялде данде антителаби гьечӏев чанго хӏалтӏухъанасе вакцинаги гьабуна. Вакцинаялдаса хадуб киназулго цого гӏаламаталги рукӏана. Тӏоцебесеб кӏиго къоялъ гъеж унтулеб букӏана. Киназдаго гьоркьоса цо чиясул вакцина гьабун хадуб тӏоцебесеб сордоялъ цӏа-канги бахана. Цо-цоязе жиндир заманалда электроннияб сертификат ва QR-код щоларого квалквалалги рукӏана. Хадубккун август моцӏалда цогидал хӏалтӏухъабазеги гьабуна вакцина. Гьезул цо-цоязул ва батӏи-батӏиял хъулухъазда ругел гӏадамазул пикраби кьолел руго гъоркьехун.

Мадина Хӏажимаева, журналист: «Россиялда коронавирусалде данде вакцина бахъун бугин рагӏаралдаса нахъе гьелъул хӏакъалъулъ цӏалулаан ва цӏех-рех гьабулаан дица. Чанго батӏияб вакцинаялда гьоркьоса Гам-КОВИД-Вак тӏаса бищана щайгурелъул гьеб цогидалде дандеккун дагьаб загӏипаб бугин ва аллергия дагь букӏунин бицунеб рагӏидал. Эбелалъги гьабуна дидаго цадахъ гьеб вакцина. Тӏоцебесеб къоялъ гъеж унти гурони, батӏияб асарго гьабичӏо. Эбелалъулин абуни тӏоцебесеб къоялъ цӏа-кан бахунеб букӏана. Гьале анкьго моцӏ ана гьеб гьабуралдаса, жеги я грипп, я коронавирус унти бахун ниж унтичӏо. Дагьал церегӏан къоязда анализал кьун рукӏана коронавирусалде данде антителаби хутӏун ругищали хал гьабизе. Жеги гӏураб къадаралда антителаби ругин абуна тохтурасги.

Вакцина гьабуралдаса гӏемераб заман аниги, жеги QR-код щолеб гьечӏо дие. Сентябрь моцӏалдаса нахъе МФЦялде чанго нухалда щвана дун «Госуслуги» порталалдасан QR-код гьабизеян. Гьезги цин программа хӏалтӏулеб гьечӏин, хадуб цогидаб багьана батун нахъчӏвалей йиго».

Хадижат Хӏасараева, ДГСХАялъул хӏалтӏухъан: «Коронавирусалде данде вакцина риидалго гьабуна. Байбихьуда гъеж унтулеб букӏана. Тӏокӏаб батӏияб хӏалхиси лъугьинчӏо. QR-кодги вакцинаялъул кӏиабилеб бутӏа гьабун хадусеб къоялъго бачӏана «Госуслугаялде».

Мухӏамад (фамилия ва хӏалтӏулеб бакӏ бицинчӏо): «Хӏалтӏуда нижеда лъазабуна бихьизабураб заманалда вакцина гьабейин, гурони гӏарац кьолареб отпускалде ине кколин абун. Гьеб мехалда, кигӏанго васвасдулев вукӏаниги, вакцина гьабизе ана дунги. Вакцинаялдаса хадур гӏадамал хванин бицунел харбазги хӏинкъизавун вукӏана. Тӏоцебесеб кӏиго къоялъ гъеж ва бетӏер унтулеб букӏана. Вакцина гьабун хадуб моцӏидасан дун коронавирусалъ унтана. Гьеб букӏана дунялалдасаго ракӏ буссараб ва гьебго заманалда рухӏги хиралъараб заман».

Патӏимат, учительница: «Хӏалтӏуда нижеда лъазабуна вакцина гьабичӏого бегьуларин абун. Дицаги гьабуна гьеб. Гьабун хадуб дагьаб мехалъ гъеж унтулеб букӏана. Гьанжейин абуни сахлъиялъе щибго къварилъи гьечӏо. Вакцинаялъул хӏакъалъулъ рицунел гӏемер батӏи-батӏиял харбазухъ гӏенеккани, гьеб гьабурав чи лъагӏалидего «доб дунялалде» вачун ине кколаан. Дие гьелъ батӏияб асарго гьабичӏо. Вакцина гьабеян абун, гьелде гӏагарлъи ва лъалел гӏадамал ахӏизеги дида кӏоларо, щайгурелъул дир рагӏабаздаса хадуб вакцинация гьабурав чи нагагь унтани, гӏайибал чӏвазе тӏоцере дихъего рачӏине ругелъул. Вакцина гьабун хадуб кӏиго моцӏидасан гурони унтуда дандечӏолел жал чорхолъ лъугьунел гьечӏо. Гьеб кӏиябго моцӏида жанибги унтизе рес бугин абулеб буго тохтурзабаз. Гьединго абулеб буго вакцинациялъ коронавирусалдаса тӏубангоги цӏунуларин, амма гьеб гьабурал захӏматгоги унтуларин».

Хӏалимат, кӏиго лъимадул эбел: «Дица инкар гьабула коронавирусалде данде бугеб кинаб букӏаниги вакцинаялдаса. Къокъабго заманалда гьабураб, гӏемераб хӏалбихьиги гьабичӏеб вакцинаялъ нилъ хвасар гьарилин абураб жоялда дун божуларо. Дица къойилго цӏалула вакцинаялъул хӏакъалъулъ батӏи-батӏиял цӏар рагӏарал гӏадамаз бицунеб информация. Гьаб унтиги нилъеде ургъунго тӏамураб жо бугин, бечедал гӏадамазе дунялалъулго халкъ дагь гьабизе хӏажат бугин хъвалеб бугоан Интернеталда. Вакцинабиги ургъунго нилъ тӏагӏинаризе къватӏире риччалел жал ругин рикӏкӏунеб буго цо-цояз. Щиб лъалеб, гьеб хабар битӏарабги батизе бегьула».

Fatima_85 (инстаграм): «Коронавирусалде данде вакцина гьабизе бокьун буго. Гӏемерисез вакцина гьабуни гьеб унти сабаблъун холезул къадарги дагьлъилин ракӏалде ккола. Дир росасги гьабуна вакцина, кинабгӏаги хӏал хисиги ккечӏо гьесул. Лъаларо нилъер улкаялда гьабураб кинаб вакцина бищун лъикӏаб бугебали, амма дие бокьилаан Сагӏудиязул Гӏарабиялъ лъикӏаблъун рикӏкӏунеб вакцина гьабизе».

Барият, экономист: «COVID-19-ялде данде прививка дица ихдалго гьабун букӏана. Гьелдаса хадуб «Госуслуги» порталалде QR-код бачӏунарого саламатаб заман бана. Гьелъул цӏех-рех гьабулаго, дир сертификат цогидазе бичун букӏин тӏатана. Прививка гьабун букӏараб поликлиникаялдеги ун цӏех-рех гьабидал, дир сертификаталда хъвазе кколеб номер цогидай гӏаданалъе бичун букӏин лъана. Палхӏасил, дие вакцинаги гьабун сертификаталда хъвазе кколеб букӏараб номер гӏарац кьун гьеб босарай гӏадамалъул сертификаталда хъван батана. Гьеб хӏужа сабаблъун дие вакцина гьабурай медицинаялъул хӏалтӏухъан ихтияр цӏунулел гӏуцӏабазул халгьабиялда гъоркь йиго».

Социалияб цӏех-рех

Социалиял гьиназдасан ва цогидал бакӏазда дандчӏварал батӏи-батӏиял хъулухъазда ругел яги хӏалтӏуда гьечӏел гӏадамаз вакцинациялъул хӏакъалъулъ пикраби рицунелъул жидер цӏар хъвагеян гьарана. Цо-цоял хӏинкъулел руго жидер пикруялда божун вакцина гьабизе бокьарав чи рекӏекълъилин абун. Цогидазин абуни коронавирус гӏодобцине ккани вакцинаялъ гурони кумек гьабуларинги абулеб буго.

Вакцинаялъул пайдаялда, гьелъ кьолеб хӏасилалда божунгутӏиялъе гӏиллаби цӏехон цо чанго суал лъун букӏана нижеца социалиял гьиназда. Батӏи-батӏияб ригьалъул ва хъулухъалъул гӏадамазда гьоркьоб гьабураб цӏех-рехалда гӏахьаллъана гӏага-шагарго 200 чи.

— COVID-19-ялде данде прививка гьабунищ нужеца?

-Гӏемерисез жаваб кьолеб буго гьабичӏин. Гьелъие гӏиллалъунги бихьизабулеб буго вакцинаялъул пайдаялда божилъи гьечӏин. Цо-цояз хъвалеб буго вакцинаялъул хӏалбихьиял гьарун лъугӏидал ва гьеб жеги лъикӏлъидал гьабизе ракӏалда бугин. Цӏех-рех гьабуразул 40 проценталъ жаваб кьолеб буго вакцина гьабунин абун.

— COVID-19-ялде данде вакцинабазул кинал гӏунгутӏаби ругин нужеца рикӏкӏунеб?

-Гьаб суалалда гъоркь батӏи-батӏиял комментариял ругоан: «вакцинаялъ сахлъиялъе зарал гьабилин хӏинкъула», «вакцинаялъул хӏакъалъулъ гӏураб къадаралда информация гьечӏо», «вакцинаялъул пайдаялда божуларо», «вакцина гьабизе хӏалица тӏамулел рукӏин».

— Коронавирусалде данде кинаб вакцина лъикӏаблъун рикӏкӏунеб нужеца?

-Гӏемерисез «Спутник Лайт» ва «Спутник V» тӏаса бищулеб бугоан. Цо-цояз жаваб кьолеб буго цогӏаги вакцинаялъул пайдаялда божуларин.

— Коронавирусалде данде вакцина гьаби щивасда тӏадаб ишлъун гьаби битӏараблъун рикӏкӏунищ нужеца?

-Вакцина тӏадаблъун гьабиялда щивго рази гьечӏоан. COVID-19-ялда данде вакцина гьабилищ яги инкарищ гьабилебали гьеб щивасул иш бугин рикӏкӏунеб буго цӏех-рехалда гӏахьаллъараз.

«Щивав чияс жидецаго хӏукму гьабизе ккола вакцина гьабилищали. Квешаб букӏа, лъикӏаб букӏа Интернеталдаса бицунеб жоялъухъги гьенисан кьолел «гӏакълабазухъги» гӏинтӏамизеги бегьуларо», -ян хъвалеб буго тӏадехун рехсараб суалалда гъоркь. Гӏемерисез рикӏкӏунеб буго вакцина гьабизе хӏалица тӏамиялъ гӏадамазул ракӏбуссинабулеб бугин. Законалда рекъон, вакцина гьабичӏел хӏалтӏудаса рахъизе ихтияр гьечӏониги, вирус гӏодобцинегӏан хӏалтӏуде хьвадизе риччазе гьечӏин абун лъазабун букӏана исана риидал. Гӏемерисез ракӏалдаго букӏинчӏониги ва бокьичӏонигицин гьабуна гьеб мехалда прививка. Гьединаб кьварараб лъазабиялъ гӏемерисезулъ васвасдиги хӏинкъиги бижизабун букӏана. Цо-цояз гӏарац кьун сертификатал росизе байбихьана. Гьеб иш гьабулаго тӏадккурав чанго тохтурги тамихӏалде цӏан вукӏана.

Патӏимат СУЛТӏАНМУХӏАМАДОВА