Хьаргаби районалъул Курми росулъа Исрапилов Ахӏмадица хъвалеб буго: «Ихдалил квачалъ тӏегь хвезабиялдалъун, щибаб соналъ нижер районалъул ахихъанлъиялъе зарал ккола, хасго ахбазан ва микьир гӏезабулел магӏишатазе. Гӏалимзабаздаги специалистаздаги цӏехон, квачалдаса ахал цӏунизе кколеб къагӏидаялъул хӏакъалъулъ «Хӏакъикъаталда» хъвани, гӏемерав чиясе гьелъул пайда букӏина», — ян.
Ихдалил цӏороялдаса пихъил гъутӏби цӏунизе бегьулел къагӏидабазул хӏакъалъулъ гьадин бицана Дагъистаналъул росдал магӏишаталъул университеталъул кафедраялъул заведующий, росдал магӏишаталъул гӏелмабазул доктор, ДРялъул гӏелмуялъул мустахӏикъав хӏалтӏухъан, профессор Марат Караевас:
— Гъутӏби тӏегьалеб гӏужалда, ай ихдалил ахиралда ккараб цӏороялъул ункъо градусалъул квачалъ пихъил гъутӏбузул тӏегь хвезабула. Гъутӏбузул тӏегь квачалдаса цӏуниялъе бищунго лъикӏаб хӏасил кьолеллъун рикӏкӏуна хадусел къагӏидаби: цӏад базаби, кӏкӏуй бахъинаби, гьединго, кодобе щвараб жо пихъил гъутӏбузда тӏад бай. Бищунго гӏадатияблъун рикӏкӏуна цӏорораб лъеца гъутӏби лъалъай (тӏолабго гъветӏ).
1,65-2,2 градусалъул квачалъ хвезабула гӏечул тӏегь, 1,65-2,2 градусалъул квачалъ – генул, 1,1-2,2 квачалъ – багӏлидул, 0,5-2,75 квачалъ – ахбазаналъул, 1,1-3,85 квачалъ – мокьрол тӏегь.
— Марат, квач ккезе букӏин кинха лъазе кӏолеб?
— Кидаго гуро битӏун букӏунеб радио-телевизоралдасан цебеккунго лъазабураб гьава-бакъалъул хисабаси, щибаб районалъе гьеб цогояб букӏунаро.
Унго-унгояв ахихъанасда лъала бачӏунеб сордоялъ цӏорой ккезехъин букӏин ва жиндир заманалда цӏодорлъи гьабула.
Къокъабго заманалъул квач тӏаде щолеб букӏин бицуна хадусел гӏаламатаз:
Багӏарараб бакъул къойил ахиралда хехаб цӏорой ккеялъ.
Гьури гьечӏеб, цӏакъ сасараб гьа- ва-бакъалъ.
Накӏкӏ гьечӏолъиялъ ва гвангъарал цӏвабзаз.
Маркӏачӏуда руцӏцӏун чӏарал хӏанчӏаз ва къуркъбуз.
Гьавадул тӏадецуй цӏикӏкӏиналъ. Квачалдаса ах (тӏегь) цӏуниялъе, аслияб куцалда, пайда босула ункъо батӏияб къагӏидаялдаса.
— Ахикь кӏкӏуй кин базе кколеб?
— Ункъо градусалдаса гъоркье къаси цӏорой кколеб бугони, ах цӏунизе бегьула кӏкӏуй базабиялдалъун. Кӏкӏуй базе байбихьула 0 градусалдаса гӏодобе цӏорой иналде ва гьеб къотӏизабула бакъ баккаралдаса цо-кӏиго сагӏат ун хадуб.
Цебеккунго хӏадурула цӏул, данде бакӏарараб цӏикӏкӏун кӏкӏуй бахъинабулеб цӏатариялъул (сум, чӏахӏхер, гӏаркьалаби, тӏамах ва гь. ц.) гьарула гохӏал. Ахил щибаб сотыхалъе хӏажалъула цо гохӏ, гьебги букӏине ккола участокалъул гьури пулеб рахъалда. Ахихъанасул иш гуро цӏаялъ ах хинлъизаби, гьесул аслияб масъала ккола бакӏаб гӏодобкӏкӏуялъ ах цӏезаби. Кӏочене бегьуларо, бищун цӏикӏкӏараб квач дунял рогьунеб гӏужалъ букӏунеблъи, гьединлъидал ахихъан кьижизе бегьуларо, гьес сордоялда жаниб цо чанго нухалъ кӏкӏуйдул гохӏазде цӏатари базе ккола.
Гьединго, ричулел рукӏуна кӏкӏуйдул шашкаби, гьезул кӏкӏуялъ гъутӏбузда тӏад чӏвала парафиналъул тӏеренаб гъат. Гьелъул хӏасилалда тӏегьалел гъутӏбузда хӏехьезе кӏола ункъо градусалъул квач.
Гьедин цӏунулаан нилъер уму- музги ахал, щаялиго жакъа гьеб къагӏида къанагӏатги хӏалтӏизабулеб гьечӏо. Гьединго умумуз пайдаяб- лъун рикӏкӏунаан гъутӏбузул рох- таби гачица релъин, рохтаби све- рун гӏазул гохӏал гьари ва цӏорораб лъеца гъутӏби лъалъай. Гьез гъутӏби кватӏун гурони ригьине, рорчӏизе риччаларо.
Къокъаб заманалъул квачалдаса цӏуниялъе, кӏкӏуялдаса гуреб, пайда босула гъутӏбузде цӏад базабиялдасаги. Амма гьелъие чара гьечӏеблъун ккола цӏорой ккелалде 5-6 сагӏаталъ цебе цӏад базаби. Къаси заманалда 0 градусалдаса гъоркье цӏорой ине байбихьидал, гъутӏбузде пунхъула лъим ва гьеб иш лъабго-ункъо нухалъниги такрар гьабула. Гъутӏбузда тӏадчӏвала тӏеренаб цӏорол гъат, гьелъ гъутӏби цӏунула анцӏго градусалъул цӏороялдаса.
Цӏад базабизе рес гьечӏони, бакъул хинлъи букӏаго, гъутӏбузул рохтабазда сверун ругел гвендал лъикӏ лъалъала ва пленкаялъ рахчула. Квач ккелалде цебе пленка тӏаса рехула, ва гьениса къватӏибе бачӏунеб лъел хӏухьелалъ тӏегь цӏунула.
— Квачалдаса цӏуниялъе гъутӏбузда тӏад ххам базе бегьулищ?
— Чорхокъал (2-2,5 м) гъутӏби цӏороялъукьа цӏунизе бегьула хӏебет, пленка ва цоги бокьараб жоги тӏад бан. Хинаб къоялъ гъотӏол каралда тӏад бала, масала, хӏебет ва гьеб рохтиялда щула гьабула. Гьеб къагӏидаялъ рес кьола щуго градусалъул квачалдаса тӏегь цӏунизе. Чӏахӏиял гъутӏбузе гьеб къагӏида данде кколаро.
— Гьеб мурадалда удобрениял хӏалтӏизарулищ?
— Гъутӏбузул кьалбал тун къватӏибехун бакӏ (кар) цӏорой ккелалде сордо-къоялъ цебе фосфоралъулгун калиялъул удобренияз беэн гьабуни, тӏегьалъ хӏехьола кӏиго градусалъул цӏорой. Гьеб мурадалда жуба-гъу- базабураб лъамалъи хӏадурула ха- дусеб къагӏидаялда: удобрениялъул 50 граммалде тӏаде тӏола цо литр бухӏараб лъел ва тола лъабго-ункъо сагӏаталъ, цӏвила ва лъел анцӏго литргун жубазабила. Гьеб лъамалъиялда гъорлъ билъинабула калиялъул селитраялъул 20 грамм ва пунхъула гъутӏбузде.
— Квачалдаса ахал цӏунулел дараби рукӏунищ?
— «Гъветӏ-хералъул антифриз» ккола: Мивал-Агро, Марс-EL, Анти- стресс, Cropaid, Thiofer ва Эпин-экс- тра. Гьездаса пайда боси рикӏкӏуна цӏороялдаса ахал цӏуниялъул цӏияб къагӏида. Гьел дарабаз, лъим хӏухьладе сверунгутӏизе, хӏубазда, тӏанхазда, тӏугьдузда тӏад лъугьинабула тӏеренаб гъат яги, гъотӏолъе лъугьун, гьез клеткабазулъ цӏикӏкӏинабула чакрил къадар.
— Квач хӏехьолел тайпабазул пихъил гъутӏби рукӏунищ?
— Ах гӏезабулеб бакӏалда букӏунеб гьава-бакъалъул хӏисаб гьабун гурони, росизе бегьуларо чӏезе гӏезарурал гъутӏби, гьелги чара гьечӏого – питомниказдаса.
— Къватӏисел улкабазда ругищ батӏиял къагӏидаби?
— Чӏахӏиял ахал квачалъукьа цӏунизелъун Испаниялдаги Италиялдаги, чӏахӏиял вентиляторалги лъун, цоцалъ журазарула ахалда тӏад ва гъоркь ругел гьавадул гъатал. Цоги, пихъил гъутӏбузде пунхъула кватӏун гурони тӏегь борчӏизе (рагьизе) биччаларел дараби.
— Нилъер республикаялъул ахихъабазги ахихъанлъиялъул магӏишатазги пайдаго босулищ тӏадехун рехсарал къагӏидабаздаса?
— Цӏакъ къанагӏатго гурони босуларо. Аслияб къагӏидаялда нилъер ахихъабаз балагьула квач хӏехьолел ва кватӏун гурони тӏегьаларел гъутӏбузул тайпаби.
Тӏадехун рехсарал киналго къагӏидабаздалъун ахикь хинаб гьава тӏибитӏизабула ва тӏугьдул квачалдаса цӏунула. Гьебги хӏисабалде босун, дица профессорасулгун дандбана гьадинаб пикру: минаялда цере ругел чорхокъал пихъил гъутӏби квачалдаса цӏуниялъе хӏалтӏизабизе бегьулеб къагӏида. Гъотӏол карул ахада лъола гургинккараб картӏахараб махх, гьелда гъоркь рекъезабула токалъул чирахъ. Квач цӏикӏкӏиналда хӏинкъи бугеб сордоялъ бакула чирахъ. Гьелъ хинлъизабураб гьава гъотӏол каралда гьоркьоб тӏибитӏула ва тӏегь квачалдаса цӏунула.
Профессорас гьеб къагӏида рикӏкӏана пайдаяблъун ва хӏалбихьизе кколеблъун, гьединго гьес бицана цоги батӏияб къагӏидаялъулги: «Германиялъул ахихъабаз квачалдаса цӏибил цӏуниялъе щибаб кьералда чӏван рукӏуна «Т» гӏадал тӏасан картӏал рорлъарал трубаби, квач кьабиялда хӏинкъи бугони, гьезда газ бакула».
Нури Нуриев