Дагъистан рикӏкӏуна халкъияб художествияб устарлъиялъул заповедниклъун. Цебегоялдаса нахъе гьаниб цебетӏураб букӏана батӏи-батӏияб тайпаялъул устарлъи: махх къачӏай, цӏулада ва ганчӏида рикӏун накъищал рахъи, шагӏил тӏагӏелал гьари, халичаби ресси, меседил куналъ угьари ва гь. ц.
Гьоркьохъел гӏасрабазда Дагъистаналда рукӏана художествияб устарлъиялъул батӏи-батӏиял тӏагӏелал гьарулел хасал централ. Бищунго машгьураллъун рукӏана Кубачи, Гъумухъ, Гьоцӏалъ, Унсоколо, Балхар, Гъазданущи, Чӏох, Сулевкент, Ахти, Микрах, Хив, Хучни, Дербент, Амузги, Харбук, Ичичӏали, Гӏанди, Испик, Жули росабазул централ. Дагъистаналда гуребги, гьезул къайи гъираялда босулаан къватӏисел улкабазги. Совет хӏукуматалъул соназда бергьенлъиялда хӏалтӏулел рукӏана гьел центразул кьучӏалда гӏуцӏарал художествиял комбинатал. Санагӏат гьечӏел 90-абилел соназда гьезул гӏемерисел риххана, гьединлъидал жакъа гӏемерисел устарзаби хӏалтӏулел руго жидерго мастерскаязда.
Гьединал устарзабазе саламатаб кумек щола Махӏачхъала шагьаралъул Шамил имамасул цӏаралда бугеб къватӏалъул «Устарзабазул шагьар» абулеб сквералъул хьибилалда рагьараб Халкъияб художествияб устарлъиялъул централъул. Нижергун букӏараб гара-чӏвариялда Централъул директор Гӏабдулкъасум Гӏумаровас бицана гьениб гӏуцӏараб хӏалтӏул, церечӏарал масъалабазул ва гӏунгутӏабазул хӏакъалъулъ.
— Гьайгьай, дица чара гьечӏеблъун рикӏкӏуна республикаялда халкъиял махщелал церетӏезари. 2010 соналда ДРялъул хӏукуматалда цебе гьеб суал лъуна Дагъистаналъул Халкъияб художествияб устарлъиялъул комитеталъул председатель Хӏусен Ахӏматӏовас ва гьоцӏдерил, кубачиязул ва ансадерил художествиял комбинатазул директорзабаз. Гьезул жигаралдалъун Махӏачхъалаялъул «Устарзабазул шагьар» абураб сквералда аскӏоб бугеб минаялъул тӏоцебесеб тӏалаялда рагьана Халкъияб художествияб устарлъиялъул центр. Цӏар рагӏарав гӏарацмеседалъул устар, РФялъул халкъияв художник Унсоколаса Хӏамзат Гъазимухӏамадовас нижеда малъана Централъул хӏалтӏи гӏуцӏизе ва профессионалиял устарзабазул выставкаби тӏоритӏулеб къагӏида.
Цере гьел рукъзабахъ рукӏана гьоцӏдерил художествияб комбинаталъул гӏарац-меседалъул къайи гьабулел устарзабазул мастерскаял. Гьелъие нухмалъи гьабулаан РФялъул халкъияв художник Мухӏамад Жамалудиновас. Нижеца гьел рукъзал цӏидасан къачӏана, хӏадурана жиб-жиб устарлъиялъе хасаб мастерская. Школлъималазе, туристазе ва цоги чагӏазе машгьурал устарзабаз зама-заманалдасан гьенир чӏорого тӏоритӏула художествиял тӏагӏелал гьаризе ругьун гьариялъул мастер-классал. Мастерскаязда чӏезарун руго гьелъие хӏажатал киналго сурсатал. Масала, Балхаралдаса Мирзаева Асиятица ва Давудова Магиятица лъималазда малъула, хӏатӏ хӏадуриялдаса байбихьун, тӏагӏел гьабиялде гӏунтӏун, щагӏил къайи гьабулеб къагӏида. РФялъул Хӏукуматалъул премиялъул ва «Душа России» абураб РФялъул Хӏукуматалъул премиялъул лауреат Унсоколоса Мухӏамадгӏали Мухӏамадгӏалиевас ва гӏолохъанав устар Мухӏамадгӏали Мухӏамаевас, гьединго Кубачиялдаса Россиялъул Художниказул советалъул член, РФялъул Хӏукуматалъул премиялъул лауреат, РФялъул Хӏукуматалъул премиялъул ва «Душа России» абулеб РФялъул Хӏукуматалъул премиялъул лауреат Закарья Канаевас малъула гӏарац-меседалъул къайи гьабулеб къагӏида. Школлъимал гъираялда рачӏуна мастер-классазде, гьезие бокьула батӏи-батӏиял тӏагӏелал гьаризе ва накъищал рахъизе ругьунлъизе. Амма лъималазе бищунго бокьула щагӏил тӏагӏелал гьаризе.
Жакъа нижер Центр ккола ДРялъул Туризмалъул ва халкъияб художествияб устарлъиялъул министерствоялъул бутӏалъун.
— Гӏабдулкъасум, кинал масъалаби лъун ругел Централда цере ва кинал хӏалтӏаби гьелъ тӏуразарулел?
— Централъул аслиял масъалаби ккола: халкъияб устарлъи машгьурлъизаби ва гьелъул къадру борхизаби, выставкабигун ярмаркаби тӏоритӏи, устарзабазул махщел камиллъизаби.
Централда щибаб моцӏалъ тӏоритӏула тематикиял выставкаби, масала: «Серебряная сказка»; «Подарок на 8 марта»; «Неповторимые куклы Дагестана»; «Дагестанская художественная керамика» ва гь. ц.
— Выставкалда лъезе экспонатал кин тӏаса рищулел, устарзабазул цӏаралда ва машгьурлъиялда бараб жо букӏунищ гьелъул?
— Жакъа выставкаялда лъун руго Дагъистаналъул машгьурал халкъиял устарзабазул хӏалтӏаби. Машгьурлъи-цӏар цӏехечӏого, бокьарав устарасе рес буго живго бетӏергьанал хӏалтӏаби выставкаялда лъезе. Гьайгьай, зама-заманалдасан экспонатал хисула. Лъие бугониги цо пуланав устарасул хӏалтӏи босизе бокьани, нижеца кьола гьесул телефон. Гьеб ккола нижеца устарзабазе гьабулеб кверчӏай ва гьесул къайиялъе чӏобого гьабулеб реклама.
— Аслияб куцалда выставкаялде щал рачӏунел?
— Ахираб кӏиго-лъабго соналда нижер выстакаялде гӏемер рачӏуна туристал. Выставкаялда лъун ругел устарзабазул хӏалтӏабаз (экспонатаз) хӏайран гьарурал туристазе бокьула авторазулгун лъай-хъвай гьабизе ва гьезул цоги хӏалтӏаби рихьизе Кубачиялде, Балхаралде, Унсоколоре ине. Дагъистан кидаго букӏана устарзабазул ракьлъун, божи буго гьеб хадубги гьединабголъун хутӏиялде. Гьеб мурадалда ДРялъул хӏукуматалъ, хасго профилияб министерствоялъ, ахирал соназда гьарулел руго гӏемерал пайдаял ишал. Республикаялъул бетӏерасул тӏадкъаялда рекъон, нижер министерствоялъ квербакъизе буго художествиял комбинатал хадурккунги цӏигьариялъе ва жалго жидедаго чӏун хӏалтӏулел устарзабазда кверчӏваялъе. Дагьдагьккун художествияб устарлъиялъул централ рагьулел руго муниципалитаздаги, тӏоритӏулел руго выставкаби, ракӏалда буго киналго муниципалиял гӏуцӏабазда устарлъиялъул рукъзал ва мастерскаял рагьизе, гьезда гьоркьоре уна миллиял костюмал ва музыкалиял алатал гьариги. Федералияб даражаялда тӏад хӏалтӏун, хӏадурулеб буго Россиялда халкъияб художествияб устарлъи цебетӏезабиялъул стратегия. Гьеб мурадалда тӏамурал тӏоцересел галабилъун рикӏкӏине ккола хӏукуматалъул художествияб устарлъиялъул предприятиял НДСалдаса, ракьул ва чӏахъеналъул налогаздаса эркен гьари. Гьел бигьалъабаз саламатго рухӏ речӏчӏизабуна халкъияб устарлъиялде. Гьединлъидал Дагъистан букӏана, буго ва хутӏизе буго устарзабазул ракьлъун.
Нури НУРИЕВ