Нилъее балъгояб жо гуро Аллагьас инсанги, малаикзабиги ва женалги рижун рукӏин. Жундузда кӏола инсанасул чорхолъе лъугьинеги. Кинха гьездаса цӏунилел? Щиб нилъеда лъазе тӏадаб бугеб? Ва кин гьел чорхолъа инарилел? Гьел суалазе баян кьезе кумек гьабуна Къуръан цӏалун гӏадамал сах гьарулев Будунов Мухӏамадхӏабибил кумекчӏужулъун хӏалтӏулей Мухӏамадова Гӏаишатица.

— Гӏаишат, Къуръаналъухъ гӏенеккизе нужехъе рачӏунел руччабазул гӏарз сунда тӏасан букӏунеб?

— Щияй кӏиабилей чӏужугӏаданалъул гӏарз буго рокъой росас къварид гьаюлей йигин абун. Букӏинчӏеб бакӏалдасан хъизамалда дагӏба цӏикӏкӏин, тӏаде руччаби рачин, щаян абуни, камулел гьечӏо гьезул гьоркьоблъи хвезабулел цоги руччабиги. Цо чи берцин вихьани, масала, цо-цо чӏужугӏадан, сундухъго балагьичӏого уней йиго «балъголъи лъалел чагӏазухъе». Гьез женал мукӏур гьарулел руго жидерго макрабазде. Масала, гьев чиясул ретӏунеб ратӏлил чӏорто, рас, малъ, кун-квар, гьездаса гьарулел руго гӏакълу сверизабулел жал, ракьулъ рукъун, бакӏ-бакӏалда лъун ва гь.ц. Цӏакъго зарал цӏикӏкӏараб ккола кваназе ва гьекъезе рокьукъаб жо кьей. Цинги рос лъугьуна лъадудехун хъачӏав, рокъове вуссине бокьуларевлъун, бербалагьи дагьавлъун, ай гьев тӏуванго хисула. Гьел гӏадамазухъе арал ва гьезул палазда божарал чагӏиги къосуна ва ширкалде ккола.

— Къуръан цӏалиялъухъ гӏенеккизе рачӏунел руччабазулищ цӏикӏкӏараб къадар бугеб, бихьиназулищ?

— Дун хӏалтӏизе байбихьаралдаса буго лъабго сон. Гьеб заманалда жаниб къойидаса къойиде цӏикӏкӏана руччабазул къадар. Рачӏуна рикӏкӏадал районаздасаги, шагьараздасаги, гӏисинал-чӏахӏиял батӏалъи гьечӏого. Щай гӏемерлъулел ругел руччаби? Щайгурелъул букӏине кколедухъ исламалъул рукнаби тӏуразарунгутӏиялъ, лъазе тӏалаб гьабунгутӏиялъ. Битӏун бицани, гӏемер рачӏуна бетӏер, рас церелъурал, малъал релъарал, къаркъала бахчизе кколеблъицин лъаларел, как баларел руччаби. Ясаз, руччабаз социалиял гьиназда суратал лъеялъулги буго кӏудияб зарал, масала, берккей, сураталда балагьун сихӏру гьаби. Тохго чӏаразда гьеб унти цӏакъ хехго ккола. Хӏатта цӏунакъараздацин ккезе рес буго унти, нагагьлъун тохлъизе чӏани.

— Кин лъалеб инсан женалъ ккун вугеблъи? Медицинаялъ щиб абулеб гьелда?

— Гьеб загьирлъула как ахӏулеб яги Къуръан цӏалулеб рагӏидал, инсан хӏал хисун лъугьиналдалъун. Гьесие захӏмалъула гьеб хӏехьезе, гьев ахӏдола, гӏодула, велъула, гьаркьал гьарула, цо-цояз гӏодоб бакӏ бухула, хӏатта гӏакълуялдасагицин уна.

Медицинаялда гьеб лъазе кӏоларо, нилъеда рагӏана чанги абулеб, хал гьабунила, щибго батичӏилан. Амма щибго лъазе кӏвечӏониги, инсанасулъ ратула, дараби кьуниги, гӏодобе ккезабизе кӏолареб цӏа-кан яги цоги санагӏалъи гьечӏел, нилъ хадур гъоларел гӏаламатал унтаби. Гьеб кколаха женазул руккалилъе ккей.

— Кинаб батӏалъи бугеб бер ккеялда ва женаз кквеялда гьоркьоб?

— Бер ккуразул рукӏуна гьадинал гӏаламатал: Къуръан цӏализе байбихьидал, гьезул магӏу чвахула, бетӏер унтизе ва сверизе байбихьула, жанисан каранда хӏалуцин багъарула, рекӏел кьаби хехлъула, гьакӏкӏадизе, гӏодизе журала, мугъзада ва каранда хӏенсолеб гӏадинаб унти байбихьула. Гьеб кинабго унти тохтурзабазухъа диагноз лъун бажаричӏони, гӏемерисел рачӏуна нижехъе ва, цӏалидал, загьирлъула сундаса гьеб бугебали. Бер ккола ракӏ чӏегӏерав чиясул рос-лъадул берцинаб гьоркьоблъи бихьидал. Гьединлъидал лъикӏаб буго цоцазул лъикӏал гӏамалал рахчун тезе, цоцаца цӏунизе, тӏадаб буго цӏодорго рукӏине.

Бер букӏуна жахӏда цӏикӏкӏун, чи рихун, ракӏ чӏегӏерлъун кколебги. Гьединго бер букӏуна берцин рихьун, чӏухӏи-пахрулъи рекӏелъе бачӏун кколебги, масала, эбел-инсул лъималазда кколеб гӏадин. Эбел-инсуда жидер лъимер цӏакъго берцин бихьулелъул, гьезул берги букӏуна гьелдаго рекъон захӏматаб. Нилъер Аварагас (с.гӏ.в) абун бугелъул «Ахир заманалда жиндир умматалъул цӏикӏкӏарасел гӏадамал бералдаса хвезе ругин». Гьедин бугизеги буго – халкъ чӏвалеб буго бералъ. Жиндир заманалда сах гьабичӏони, гьеб нилъ хвезабулеб жоялде сверула.

Женазул заралги бигьаяб иш гуро. Цӏикӏкӏарасел руччабазе зарал бугеб ва руччабазда гьоркьоб тӏибитӏараздасан ккола рокьи ккараб жен. Гьеб ккола чӏужугӏаданалъ гӏужда как бангутӏиялъ, хӏажатханаялде бетӏер бахчичӏого иналъ, кечӏ-бакъаналъухъ гӏемер гӏенеккиялъ, тӏад ретӏел гьечӏого матӏуялъуе балагьиялъ. Гьединал руччабазе бокьула бецӏаб бакӏ, жалго жидедаго, цогидаздаса батӏатӏун чӏей. Лъидаго кӏалъазе бокьунгутӏи, гьезулъ гӏемерлъула ццим бахъин, зигарди.

Жен букӏин тӏатуна кӏиго батӏияб куцалда: рорчӏун рукӏаго, къад заманалъ ва кьижидал, макьилъ. Къад тӏатунел гӏаламатаздасан ккола гьей гӏаданалда жиндирго цӏар ахӏулеб рагӏи, хӏатта щивго чи аскӏов гьечӏониги. Лъачӏого, нуцӏа рагьун бачӏин, рокъор чирахъал гӏемер рухӏи, чиясул галабазул гӏадаб сас чӏвай ва гь. ц. Макьилъ бихьулеб ккола макьилъ къваригӏел гьечӏел жал рихьи, масала, гӏадамазул гӏицӏал къаркъалаби, борхьал, гьаби, кутул, рокьукъал жанаварал ва инсан хӏинкьизавулел батӏи-батӏиял макьаби. Гьелда ракӏалде ккезе рес буго хӏухьел цӏалев чи аскӏов вугев гӏадин, гьечӏонигицин. Рокьи ккараб жен (жинул гӏащикъ) нахъе хъамизеги цӏакъ захӏмат букӏуна: заман бала, халат бахъуна.

Гьединал женазул цоги кӏудияб заралалдасан ккола гӏолохъанал ясазе ригьин бухьин. Гьей яс яги чӏужугӏадан чӏола росасе инарин, гьел лъугьуна тӏубан бихьинал рихараллъун. Чан батӏияв чи вачӏаниги, гьез киналго нахъ чӏвала. Гьел женаз ккурал руччабазул сахлъиги загӏиплъула, гӏамалги мекълъула, какие кӏвахӏаллъула, кьижи гӏемерлъула. Бигьаяб жо гуро гьеб.

— Кин цӏунилел ва сах гьарилел гьеб киналдасаго?

— Лъазе ккола исламалъул рукнаби. Жиндир заманалда, гьоркьоб течӏого, как бай, какичуриялда даимлъи, какичуриялда квен гьаби, Къуръан цӏали (хасго цӏикӏкӏараб къуват букӏуна жинцаго цӏалиялъул), салават битӏи, Аллагь рехсеялда мацӏ даим гьаби – гьеле женаздаса цӏуниялъе дару. Къуръан цӏализе жиндаго лъалеб батичӏони, гӏенеккизеги бегьула. Радал-бакъанида азкарал гьаризеги лъикӏаб буго. Матӏуялъуре балагьулелъул, ретӏел хисулелъул цӏалулел дугӏаби лъазе рихьизарун руго. Хӏажатханаялде, хъублъи бугелъуре иналде цере «Агӏузу» бахъизе ккола, тӏокӏаб жо лъалеб гьечӏони. Къасимехалъ къватӏире инеги лъикӏаб гьечӏо, хӏал кӏванагӏан, хасго руччабигун лъимал. Гьедин ругони, цӏунун рукӏина.

Нижехъе рачӏаразде тӏаде Къуръан цӏалула, гьекъезе кьола Къуръаналъул аятал тӏаде цӏалараб Замзамалъул лъим, гъорлъе сидрги бан, бахине ва гьекъезе зайтуналъул яги ганзиралъул нах бихьизабула, аятал тӏаде цӏалараб. Щияй чӏужугӏаданалъул рекӏел хӏалалда рекъон букӏуна гьабулеб даруги. Мадар гьабула ралъдал цӏамул лъелъ чвердеялъги. Цӏакъ лъикӏаб буго гьеб цӏамул лъеца рукъалъул чӏабар, рагьумахӏу чуризе, рокъоб бахур, хӏармала (могильник) абураб чӏахӏ-хер бухӏизе. Лъикӏаб буго сура «Бакъара», «Асс-сафат», «Жин», «Ясин» ва цогидалги аятал рагӏиледухъ рокъоб цӏализе яги гӏенеккизе.

Тамари ХӏАСАНОВА