Гьанжесеб заманалда лъималазе тарбия кьеялъул жавабчилъи гӏицӏго эбел-инсуда бараб бугин, лъай кьей гуреб школалдаги тӏадаб гьечӏин абулеб рагӏула гӏемерисел учительзабаз. Тарбия кьеялъул кинабниги жавабчилъи тӏаса рехизе хӏаракат бахъула цо-цо школаз. Лъай кьейгун цадахъ, гьелдаго бащадаб даражаялда тарбиялдеги кӏудияб кӏвар кьолеб бакӏлъун ккола Ленинкент поселокалда бугеб №35 гимназия. Аслияб къагӏидаялъ патриотикияб тарбия кьеялде кӏвар кьолеблъун рикӏкӏаниги, тарбия кьеялъул киналниги рахъал жанире рачуна рехсараб школалъ. Цӏалдохъабазе патриотикияб ва рухӏияб тарбия кьеялда, республикаялдаго цӏар рагӏарал, махщел камилал учительзабазул коллектив гӏуцӏиялда тӏад 50 соналъ свак гьечӏого хӏалтӏана №35 гимназиялъул директор Чакар Мажидова.
«№35 гимназия» МБОУ ккола РАОялъул (Россиялъул лъай кьеялъул академия) лъай кьей цебетӏеялъул стратегияб институталъул хӏалбихьиялъулгун экспериментал тӏоритӏулеб школа. 2019 соналда РАОялъ гӏуцӏун букӏана тарбия кьеялъул мисалияб программаялъул хӏалбихьи (апробация). Гьелда гӏахьаллъана №35 гимназияги. ДРялъул халкъияб лъай кьеялъул отличник, тӏадегӏанаб категориялъул учитель, тарбия кьеялъул рахъалъ завуч Наида Гьитӏиновалъул жигаралдалъун гьеб программаялъулъ гӏемерал хиса-басиялги гьаруна. 2020 соналда школазда хӏалтӏизабизе РАОялъ бихьизабураб тарбия кьеялъул программаялъе аслулъун босана Ленинкенталъул гимназиялъул «Возвращение к истокам» абураб программа. Гьелъул кьучӏалда гӏуцӏараб цӏияб программа бищунго лъикӏаблъун рикӏкӏана ва гьеб лъуна ДРялъул Лъай кьеялъул ва гӏелмуялъул сайталда. Махӏачхъалаялъул УОялъул амруялда рекъон, тахшагьаралъул школазул тарбия кьеялъул программабазул хал гьабулей экспертлъун тӏаса йищана Наида Гьитӏинова. Ленинкенталъул №35 гимназия абуни, тана Махӏачхъала шагьаралъул школазул тарбия кьеялъул хӏалтӏул центрлъун.
Церехун унезе кумекалъулаб квер
Наида Къурбановна 11 соналъ хӏалтӏулей йиго тарбия кьеялъул рахъалъ завучлъун. Гьелдаса цее 14 соналъ вожатыйлъунги хӏалтӏана. Жийгоги цӏалараб школалъул тӏалаб жиндирго рукъалъул кинниги гьабулеб буго Наидаца. Наидал умумул ккола Шамил районалъул Гӏуриб росулъа. Школалда цӏалулеб заманалдаго ругьунлъана гьей тарбия кьеялъулаб ва нухмалъиялъулаб хӏалтӏуде.
«Дун йохарай йиго дир насихӏатчӏужу, нухмалъулей, куратор, дида кинабго хӏалтӏи малъарай Чакар Мажидовагун хӏалтӏулей йикӏаналдаса. Гьеб дир битӏккейлъун рикӏкӏуна дица. Чакар Мажидовнаялъул гӏадаб жигарчилъиялъул, гӏуцӏарухъанлъиялъул махщел бугел цогидал нухмалъулел гӏумруялъго рихьичӏо дида. Гьелъ квербакъун ва малъа-хъваял гьарун рукӏинчӏелани, дун жакъа гьадинаб даражаялде яхинароан, дидаго ракӏчӏей букӏинароан. Чакар Мажидовнаялъ кидаго абула: «Церехун унезе кидаго хӏажат буго кумекалъулаб квер», — илан. Нагагь кинавгӏаги чиясулъ гьунар, пагьму бихьани, гьезухъе кумекалъулаб квер нужецаги бегьеян малъула гьелъ нижеда.
Хасго ракӏ бохула батӏи-батӏиял конкурсазулъ гӏахьаллъулелъул ниж гӏемерисезда лъалел рукӏиналъ. 35 гимназиялъул цӏар бахъарабго, Чакар Мажидовалъул школайин абун гара-чӏваризе лъугьуна гьел нижеда», — ян бицана Наида Гьитӏиновалъ.
Наида Гьитӏинова №35 гимназиялда хӏалтӏулелдаса исана 26 сон буго. Гьелъ махщалида нухда бачунеб буго школалъе тарбия кьеялъулаб пиша. Жиндирго хӏалтӏул аслияб мурадлъун Наидаца рикӏкӏунеб буго тарбия кьеялъул хӏалтӏул къагӏида тӏадегӏанаб даражаялда гӏуцӏи. Гьеб хӏалтӏул аслулъунги ккола щивав цӏалдохъанасулъ лъикӏаб хасият куцаялъе, гьев цеветӏеялъе шартӏал гӏуцӏи.
«Букӏинеселде гали» гӏелмиябгун цӏех-рехалъулаб конференциялда гӏахьаллъи гьабулаго, Наида Къурбановнаялъ цӏалдохъаби ругьун гьарула батӏи-батӏиял бакӏаздаса информация балагьизе, гьелда тӏад хӏалтӏизе. ТОКСалъул передачаби рахъулелъул краеведениялъулабгун цӏех-рехалъулаб хӏалтӏи гӏуцӏизе квербакъула.
Тарбия кьеялъул рахъалъ директорасул заместителалъул нухмалъиялда гъоркь школалда гӏуцӏун буго «Светофор» ЮИДалъул (гьитӏинал инспекторазул хьвади) агитбригада. Республикаялъул ва шагьаралъул къецазда тӏадегӏанал бакӏал щола гьезие.
Гьитӏиновалъ нухмалъулеб буго школалъул «СССР» абураб КВНалъул къокъаялъе. Махӏачхъалаялъул КВНалъул школалъулаб финалалде борчӏана «СССР» къокъаги.
Наида Гьитӏиновалъул нухмалъиялда гъоркь №35 гимназиялда гӏуцӏун руго «Бергьенлъиялъул волонтерал», «Юнармия» абурал къокъабиги. Гьез гӏахьаллъи гьабула «Хвел гьечӏеб полк», «Лъикӏлъи гьабе», «Хӏалуцараб ракӏ», «Аскӏосезе кумек гьабе» ва цогидалги тӏолгороссиялъул акциязда. 2015-2019 соназда жаниб Гьитӏиновалъул нухмалъиялда гъоркь хӏалтӏулел классалъул лъабго нухмалъулей «Самый классный классный» абураб къецалда тӏадегӏанал бакӏазе мустахӏикъалъана.
Хӏалтӏуде бугеб гъира-шавкъги рокьиги бихьула цӏалдохъабазе тарбия кьеялде Наида Гьитӏиновалъ гьабулеб кӏваралъулъ. Свак гьечӏого хӏалтӏулей завучалъул къимат гьабула цӏалдохъабазул эбел-инсуцаги цадахъ хӏалтӏулезги.
Наидае гьоркьохъеб лъай щвана жийго хӏалтӏулеб гимназиялда. ДГПУялъул историялъул факультетги лъугӏизабун, жиндирго гӏагараб школалъе хъулухъ гьабулеб буго. Дагьаб цебегӏан республикаялда тӏобитӏараб «Букӏинеселде гали» абураб къецалда «Хъахӏал халгӏатал ретӏарал малаикзаби» абураб Гьитӏиновалъул ахирисеб хӏалтӏиялъеги тӏоцебесеб бакӏ щвана. Жиндирго хӏалтӏулги гӏагараб хъизамалъул хӏакъалъулъ кинниги бицуна гьелъ:
«Дир хӏалтӏулаб къо цӏакъ гьайбатго ва гӏажаибго хехго уна. Радалго Чакар Мажидовнагун дандчӏвала, хӏалтӏул аслиял масъалабазул хӏакъалъулъ пикраби дандрала гьейгун. Хадуб цӏалдохъабазул ретӏа-къаялъул хал гьабула. Цӏалдохъаби васазул данде гьабураб къокъагун, низам цӏуниялъул хӏалтӏи цадахъ рекъон гьабула. Батӏи-батӏиял тадбиразде хӏадурлъула. Цояб къо цогидалда релълъараб букӏунаро. Классалъул нухмалъулелгун дандчӏвала, кинабгӏаги захӏмалъаби ругони гьеб бакӏалдаго тӏуразе хӏаракат бахъула. 1800 цӏалдохъан вугеб школалда киналго мисалияллъун рукӏине рес гьечӏелъул, захӏмалъабиги дандчӏвачӏого хутӏуларо. Нижеца тӏоцебесеб иргаялда захӏмалъаби тӏуразе яхӏ бахъула. Завуч хӏисабалда дирго хӏалтӏи бухьинабула цӏалдохъабазе битӏараб тарбия кьеялда. Битӏараб бицине, жидерго гъалатӏал рукӏин мукӏурлъизе, гьелги ритӏизаризе ругьун гьарула цӏалдохъаби. Рокъобги школалдаги кьолеб тарбия цоцада бухьараб букӏине ккола. Эбел-инсуцаги школалъги хӏалтӏи цадахъ рекъон гьабулеб гьечӏони, къадру бугев инсан гӏезавун бажаруларо.
Жакъасеб къоялда гьабизе хӏисабалде босараб хӏалтӏиги бащдаб нухда рехун тун чӏезе дихъа бажаруларо. Цо-цо мехалда цӏакъ свакала, цогидаб мехалъин абуни, хӏалтӏудаса рокъое инецин бокьуларого йикӏуна», — ян.
Гимназиялда цӏалдохъабазулгун гьабулеб тарбия кьеялъул хӏалтӏул ва республикаялъулго школазе мисалияблъун бихьизабулеб программаялъул хӏакъалъулъги бицана Гьитӏиновалъ.
— Исанасеб программаялъулъ тарбия кьеялъул чанго батӏияб рахъалде кӏвар кьолеб буго. Гьелда рекъон, школалъ цӏалдохъабазе кумек гьабула букӏинесеб махщел тӏаса бищизе, эбел-инсулгун хӏалтӏи гӏуцӏула, экспедициял, экскурсиял, батӏи-батӏиял сапарал тӏоритӏула, сахлъи цӏуниялде кӏвар кьола ва цогидалги кӏвар бугел хӏалтӏаби гьарула. Тарбия кьеялъул рахъалъ церелъурал масъалаби тӏуразе ва цӏалдохъаби гӏадамалъе рахъинаризе гӏоло гьезулъ напсалъул, гӏадамазда гьоркьор хьвада-чӏвадиялъул ва хъизамалъул культура куцала.
Гимназиялъул тарбия кьеялъул рахъалги хӏисабалде росун, щивав классалъул нухмалъулес гӏуцӏун буго классалъе тарбия кьеялъул жиндирго программа: «Бергьенлъиялде нух», «Ниж – улкаялъул букӏинесеб», «Талихӏал ракӏазул планета», «Адабалъул тарбия» ва цогидалги. Гьел программаби бищунго лъикӏаллъун рехсана республикаялда тӏобитӏараб абураб къецалда. №35 гимназиялъул учительзабаз тӏадегӏанаб махщел бихьизабуна гьеб къецалда. 2015 соналда гьениб «Самый классный классный» республикаялъул къецалда тӏоцебесеб бакӏалъе мустахӏикълъана Т. Хӏасанхӏусенова, 2017 соналда кӏиабилеб бакӏ щвана Рашия Устархановалъе, 2019 соналда Камила Гьитӏинова тӏоцебесеб бакӏалъе мустахӏикълъана.
Умумузул нухдасан
— Гӏемерисезда ракӏалде кколеб батила, нижер гимназия патриотикияб тарбия кьеялде буссинабураб бугелъул, гӏицӏго ТОКСалъул хӏалтӏиги гьабун, гьелда гӏей гьабун чӏун, цогидаб рахъалде дагьго гурони кӏвар кьолеб батиларин абун.
1990 соналдаса нахъе гимназия ккола лъималазулгун гӏолилазул туризмалъул ва краеведениялъул республикаялъулаб централъул базовияб школалъун. Нижер гимназиялъул аслияб рахълъун ккола Рагъулабгун патриотикияб тарбия кьей. Республикаялъулго ТОКСазул штабалъул аслияблъунги гӏадада гуро нижер школа рикӏкӏунеб.
1993 соналдаса нахъе гимназиялда хӏалтӏизабулеб букӏана Чакар Мажидовалъул нухмалъиялда гъоркь нижерго творческияб къокъаялъ гӏуцӏараб «Умумузул нухдасан» абураб программа. Гьеб программаялъулъ рагьун рукӏана тарбия кьеялъул киналниги рахъал.
2019 соналда ниж ритӏана Ставрополалде – школазда тарбия кьеялъул цӏияб программаялъул хӏалбихьизе. Гьеб программа бихьидал, гьадинабгийищ хӏалтӏи букӏунебан абун, ццим бахъун йикӏана дун. Гьеб программаялъулъ букӏинчӏо нижер ТОКСалъул патриотикияб пиша. Дица гьезда гьикъана нижер патриотикияб программа киб хӏалтӏизабилеб абун. Лъагӏалидасан гьеб программаялда гъорлъе бачун батана нижеца кидаго хӏалтӏизабулеб букӏараб патриотикияб тарбия. Цӏияб программаялде тӏаде жубан батана «Щивасул цӏар ракӏалда буго» абураб бутӏа. Гъоркьиса, цӏиял стандартазда рекъон, Дагъистаналъулго школазда тӏадкъана, нижер программаги кьочӏое босун, гӏуцӏараб патриотикияб программа хӏалтӏизабизе.
1993 соналдаса нахъе школалда букӏана «Ирсилал» абураб лъималазул жамгӏияб гӏуцӏи. Пионерлъиялдаса хадуб хӏажат букӏана, цадахъ рекъон, лъикӏал пишабазулъ гӏолеб гӏел гӏахьаллъизабизе. «Ирсилал» гӏуцӏиялъул буго жиндирго гимн ва эмблема. «Ирсилал» къокъаялъулъе росула, цере пионерлъиялде росулел рукӏаралго гӏадин.
«Мугӏрузул гӏадатазда рекъон гӏумру гьаби» абураб ахӏиялда гъоркь хӏалтӏи гьабула цӏалдохъабигун.
Пачалихъалда жаниб пачалихъ
Тарбия кьеялъул хӏалтӏул аслияб бутӏалъун ккола киналго классал школалъул гӏаммал тадбиразда гӏахьаллъизари. Гьелъ цӏалдохъабазул хасият ва пагьму цебетӏезабула, щибаб класс — школалъул бутӏа тӏезабизе бегьулареб бутӏалъун букӏин бихьизабула. Цӏалдохъаби ругьун гьарула школалъул лъай кьеялъулъ гӏахьаллъизе. Чӏахӏиязда аскӏор, гьезда рекъон, жамгӏияб гӏумрудулъ гӏахьаллъизе ругьунлъула цӏалдохъаби. Гьелъие гӏоло школалда цӏалдохъабазда гьоркьор гӏуцӏула рищиял. Гьез тӏаса вищизе ккола цевехъан, ай гимназиялъул президент. Гьединго гӏуцӏун буго щуго комитетги, тӏаса рищула батӏи-батӏияб рахъалъул министралги. Цӏалдохъабазда гьоркьоб самоуправлениялъул къагӏида гӏуцӏиялъ рес кьола гимназиялда лъикӏаб ахӏвал-хӏал цӏунизеги цӏалдохъабазул лъикӏал хасиятал церетӏезаризеги. Пачалихъалда жаниб пачалихъ гӏадаб бакӏ бугин нилъер гимназияйин абула нижеца цоцада.
Гимназиялъул самоуправлениялъул хӏаракаталдалъун тӏоритӏула: «Бице, киб хвел бичулеб бугебали», «РДШгун зарядка», «Лъикӏлъиялъул дарсал» «Бацӏцӏадаб росу» абурал акциял, «Сталинградалъул рагъул», «Кӏудияб Ватӏанияб рагъул» хӏакъалъулъ хӏаял, спортивиял къецал ва цогидалги тадбирал.
Гимназиялда тарбия кьеялъул хӏалтӏи гьабула Наида Гьитӏиновалъ, социалияй педагог С. Ашибовалъ, психологал М. Хӏ. Мухӏамадовалъ ва М. М. Мухӏамадовалъ, вожатая П. Мухӏамадовалъ, библиотекаялъул хӏалтӏухъаби Марият Эфендиевалъ ва Асият Набиевалъ, медсестра У. Гӏумаровалъ, классруказул МОялъул нухмалъулей Р. Гӏабдурахӏмановалъ, классазул ва кружоказул нухмалъулез.
Музеязул къецалда тӏоцебесеб бакӏ
Гимназиялда тарбия кьеялъул хӏалтӏи гьабула «Мугӏрузул гӏадатазда рекъон гӏумру гьаби» абураб ахӏиялда гъоркь. 40-ялдаса цӏикӏкӏун соналъ гьеб хӏалтӏи гьабулеб буго «Ватӏан» («Отечество») абураб Тӏолгороссиялъулаб школазул краеведениялъул 19 рахъги хӏисабалде босун. Дагъистаналъул халкъазул бищунго лъикӏал гӏадатазда рекъон цӏалдохъабазе тарбия кьей ккола гьелъул мурад. Кинабниги школалда буго 63 отряд.
Гьеб хӏалтӏул хӏасиллъунги ккола музеялъул ункъо батӏияб зал гӏуцӏи: рагъулаб реццалъул, Дагъистаналъул халкъазул этнографиялъул, художествиябгун графикияб ва «Дагъистаналъул росабалъ».
Къиматаб тӏагӏел бакӏари гуребги, гьениб гьабулеб буго музей гӏуцӏаралдаса нахъе школалъул хӏакъалъулъ хъвай-хъвагӏайги. Школалъул музей буссун буго цӏалдохъабазе тарбия кьолеб централде. Гьениб гӏуцӏун буго ТОКСалъул 10 отряд. Гьединго музеялъул руго кабинетал – филиалалги.
2016 соналда республикаялъулго РДШязда гьоркьоб 10 пилотнияб школалде гьоркьобе унаан №35 гимназияги. Хадусеб соналда гьеб лъугьана РДШялъул Дагъистаналда бугеб аслияб школалъун. РДШялъул баракаталдалъун школалъе рес щвана федералиял проектазулъ гӏахьаллъизе ва улкаялъул бищунго лъикӏал школазул хӏалбихьиялдаса пайда босизе. Масала, РДШялъул проекталда рекъон, гимназия гӏахьаллъана музеязда гьоркьоб тӏобитӏараб тӏолгороссиялъул къецалда ва мустахӏикълъана тӏоцебесеб бакӏалъе. Федералиял проектазда гӏахьаллъулаго, батӏи-батӏиял къецазда тӏоцересел бакӏалги щвана цӏалдохъабазе.
Педагогал ва эбел-эмен
цадахъ рекъон
РДШялъул хӏалтӏулъ кӏвар бугеблъун ккола гражданияб хӏаракат. Гьелда рекъон цӏалдохъаби ругьун гьарула лъикӏал ишазде, социалиял, экологиял, культуриял пишабазде.
2017 соналда №35 гимназиялда гӏуцӏун рукӏана «Бергьенлъиялъул волонтерал», хадуб «Лъикӏал ракӏал» абурал отрядал. Лъималаз гӏахьаллъи гьабула батӏи-батӏиял гурхӏел-рахӏмуялъул тадбиразда. РДШялъ рес кьуна цӏияб мультимедияб къагӏидаялде ругьунлъизеги. «Память жива», «Мы уходили на войну», «Голубь мира» ва цогидалги видеороликал рахъана ва социалиял гьиназдасан тӏиритӏизаруна цӏалдохъабазул хӏаракаталдалъун.
Гимназиялъул щивав цӏалдохъанасе рес буго, бокьараб рахъги тӏаса бищун, гьелда рекъон цеветӏезе. Гьезул пикрабазухъ ва анищазухъ гӏинтӏамун, кумекалъулаб квер гьезухъе бегьизе кидаго хӏадурал руго гимназиялъул педагогал. Тӏолгороссиялъул акцияз, цадахъал ишазулъ хӏаракат бихьизабулел къояз, форумаз, слетаз, хӏаяз цолъизарула тӏолалго цӏалдохъаби, педагогал ва эбел-эмен. Педагогал ва эбел-эмен цадахъ рекъон кьола гӏолеб гӏелалъе тарбия.
Патӏимат СУЛТӏАНМУХӏАМАДОВА