Ахираб заманалда цӏакъго гӏемерлъун руго батӏи-батӏиял унтаби. Гьел тӏаде рачӏиналъе сабаблъунги ккола нилъерго квешаб хьвада-чӏвади ва рекъечӏел гӏамалал гьари. Гьединаздасан ккола наркотикал хӏалтӏизариги.
Гьайгьай, нилъеда бичӏчӏула наркотиказул бугеб зарал. Амма бигьаго гӏарац щолеб бугинги абун, гьел тӏиритӏизарулез хӏаракат бахъулеб буго гьеб «бизнесалде» гъорлъе хӏатта балугълъиялде рахинчӏелцин цӏазе. Гьелдаго цадахъ наркотикал ричиялде машгъуллъулел руго тӏубарал хъизамалцин. Масала, гъоркьиса полициялъул хӏалтӏухъабаз ккун рукӏана гьединаб ишалде машгъуллъарал эменги ясги. Ясалъ мукӏур гьавун вуго эмен наркотикал ричизе, бигьаго гӏарац щолеб къагӏида бугинги абун. Интернеталдасан наркотикал ричи лъугьун буго битӏахъе унго-унгояб балагьлъун. Хӏисаб гьабе, щибаб лъагӏалида жаниб Россиялда 70 000 чи холев вуго наркотикал хӏалтӏизариялъул хӏасилалда. Наркотикал ричиялда хадуб халкколеб Россиялъул федералияб (ФСКН) хъулухъалъул баяназда рекъон, улкаялда наркоманазул къадар бахун буго анлъго миллионалде, официалияб къагӏидаялъ хъвай-хъвагӏаялде росаразул къадарин абуни 500 000 гурони гьечӏониги. Хутӏаралин абуни ккола рахча-хьван наркотикал хӏалтӏизарулел. Сах гьаризелъун медицинаялъул идарабазде рачӏунезул къадар цӏакъго дагьаб буго. Амма гьев 500 000 наркоманасегицин дару гьабизе рес гӏолеб гьечӏо пачалихъалъул, лъагӏалида жаниб 50 000 наркоман гурони къабул гьавун бажаруларо наркологиялъул клиникабазухъа.
Улкаялда ругел наркоманазул 20 процент ккола школазул цӏалдохъаби, 60 процент – 16-30 сонил ригьалда ругел гӏолилал, хутӏараб 20 процент — чӏахӏияб ригьалъул гӏадамал.
Советияб заманалде дандеккун, ахираб анцӏго соналда жаниб наркоманазул къадар цӏикӏкӏана. Масала, 1980 соналда улкаялда 50 000 наркоман вукӏун ватани, 2021 соналда гьезул къадар анкьго миллионалде бахун бугин лъазабуна ФСКНалъул нухмалъулез.
РФялъул УФСКНалъул ДРялда бугеб информациялъул ва жамгӏиял бухьеназул къокъаялъул баяназда рекъон, гӏолохъаби, хасго руччаби наркотиказде ругьун гьариялъул хӏужабиги цӏакъго цӏикӏкӏунел руго.
Дагъистаналда бугеб наркотикал тӏиритӏизариялда хадуб халкколеб хъулухъалъул баяназда рекъон, ахирал соназда республикаялда наркотикал гьарулел гӏолилазул ригь гӏолохъанлъунги буго (12-14 сон). Ахираб 10 соналда жанибин абуни, наркотикал сабаблъун лъимал хвеялъул хӏужаби 42 нухалъ цӏикӏкӏана.
Чанго соналъ цебегицин наркотикал хӏалтӏизарулел рукӏун ратани дунялалдаса ракӏ буссаралин абулел чагӏаз, гьанже гьединазул 60 процент ккола тӏадегӏанаб лъайги бугел, лъикӏаб харжги бачӏунел гӏадамал. Гьединаз абураб багьаги кьун босулеб буго гьеб «тушман» ва цогидалги цӏалел руго жидерго пишаялде гъорлъе.
Дагъистаналъул шагьаразда наркоманазул къадар цӏикӏкӏунеб букӏиналдаго цадахъ гӏемерлъулел руго гьеб тӏибитӏизабулелги. Масала, дагьал церегӏан къоязда полициялъул хӏалтӏухъабаз ккуна интернеталъул кумекалдалъун наркотикал тӏиритӏизарулей ятарай 22 сон барай гӏадан. Гьелъухъ батун буго 860 грамм N-метилэфедрон абураб наркотикалъул. Республикаялъул МВДялда бицухъе, тӏубараб лъагӏалида жанир тӏиритӏизарулел рукӏун руго гьелъ наркотикал ва тӏадежоялъе балугълъиялде яхинчӏей жиндирго яцги цӏан йиго гьеб къабихӏаб пишаялде гъорлъе. Гьанже гьей гӏолилай тӏубараб гӏумруялъго туснахъ гьайизеги рес буго. Гьединлъидал, воре, цӏодорлъи гьабе ва халккве нилъерго лъималазда, гьезул рагъа-рачариялда ва хьвада-чӏвадиялда хадуб. Гурони, метер кватӏун ккезеги рес буго.
Хӏабиб Мухӏамадов