Гепатит
Дунялалда тӏад санайил гепатиталъ унтула нус-нус миллион чи
ва тӏул унтиялъул хӏасилалда хола 1,4 млн чи
Жакъа гепатиталъ республикаялда гӏадамал унтиялъул бугеб хӏалалъул ва гьелдаса цӏунизе кколеб къагӏидаялъул бицун нижеца гара-чӏвари гьабуна республикаялъул рахунел унтабазул централъул отделениялъул заведующая, ДРялъул мустахӏикъай тохтур Мухлисат Гьитӏиновалъулгун.
Унтул хӏакъикъат
2017 соналда республикаялда хъвай-хъвагӏай гьабун буго вирусазул гепатиталъ унтарав 4805 чиясул. Гьезда гьоркьоса В гепатиталъ унтун вуго 1991 чи, С гепатиталъ – 2583 чи, В+Д гепатиталъ – 111 чи ва В+С гепатиталъ – 200 чи. 2018 соналъул тӏоцебесеб бащдаб лъагӏалил сияхӏалда вуго вирусазул гепатиталъ унтарав 4850 чи. Гепатиталъул церрозалъ ва рак унтиялдалъун ахирал соназда республикаялда гӏезагӏан чагӏиги хвана.
Кин бахине бегьулеб?
А тайпаялъул гепатит рикӏкӏуна бищунго бигьаяблъун ва хехго сахгьабизе кӏолеблъун. Гьеб бахуна лъикӏго белъа-бежизе гьабичӏеб кванидаса, хъубаб лъедаса ва чорокал квераздаса. В ва С тайпаялъул гепатит бахуна бидулъан. Гьединго гепатит бахуна эбелалдаса лъимадеги. Вакцина гьабизе байбихьилалде гӏемерисел лъимал гепатиталъ унтулаан.
Щиб гьабулеб бугеб?
Гепатит бахиналда хӏинкъи бугел бакӏазда ДРялъул Сахлъицӏуниялъул министерствоялъул бихьизабиялда рекъон гьабула вакцинация. В гепатиталде данде вакцинация гьаби уна рахунел унтабаздаса гӏадамал цӏуниялъул миллияб календаралда гьоркьобе. Гьелда рекъон, гьабураб лъимадуе 24 сагӏтил болжалалда жаниб, щибаб моцӏидаса ва щибаб анлъго моцӏи-моцӏидаса вакцинация гьабизе ккола. Нилъеего цӏодорлъи гьабизелъун, 55 сон базегӏан кинавго чияс вакцинация гьабизе ккола. Гьеб гьабула чӏобого, гӏумру гьабун вугеб бакӏалда бугеб поликлиникаялда.
Гепатиталдаса цӏунулеб къагӏида
А гепатиталдаса цӏуниялъе чара гьечӏого тӏуразаризе ккола гьал гӏадатиял тадбирал: щивав чияс цӏунизе ккола рацӏцӏалъи, ай кваналелдеги хӏажатханаялдаса хадубги кверал чурила, гьекъела бацӏцӏадаб лъим, кванала лъикӏго релъа-режарал нигӏматал.
Сундуе хӏинкъи букӏунеб?
А гепатит даимаблъун лъугьунаро. Даимлъиялде сверараб В ва С гепатитазул циррозалъ ва ракалъ тӏул унтиялда хӏинкъи букӏуна. В гепатит даимлъиялде сверарал чагӏазул 20 проценталъул ва С гепатит даимлъиялде сверарал чагӏазул 5-20 проценталъул тӏул циррозалъ унтула. Вирусазул гепатитаз тӏулада рак унтиги ккезабула.
Даимлъараб вирусалъул гепатит бугел чагӏазда кваранаб сологӏучӏалда гъоркь бугеб бакӏалда лъалеб унти букӏунаро, тӏогьилаб унти тӏатунаро. Цӏакъго «щулалъичӏого» инсанасда гьеб унти лъаларо, гьеб тӏатиялъул гӏаламаталги щивав чиясул батӏи-батӏиял рукӏуна. Гьединлъидал, щивав чиясда заман батизе ккола тохтурасухъе ине ва хал-шал гьабизе.
Вирусологаз жакъа къоялде тӏатинабун буго гепатитазул вирусазул ичӏго тайпа: A, B, C, D, E, F, G, TTV, SEN-V. С гепатиталдаса цӏуниялъе вакцина ургъун гьечӏо, амма гьеб сахгьабизе кӏолин абула.
Гепатиталъул хӏакъалъулъ
анлъго хӏужа
1. Гепатиталъул тӏоцересел гӏаламатал гриппалъул гӏадал рукӏуна. Унти байбихьидал черхалъул чӏаголъи хола, квачала, рищалаби унтула. Заманалдаса кваниде гъира гьечӏолъи, тӏом букари, ракӏ багъари, чехь кӏодолъи, гӏакълу-пикру свери ва цӏайиялъул хисиккей гӏадал гӏаламатал раккула.
2. Цо-цо чагӏазул чорхолъе ккараб С гепатит (15-25 проценталъул) сах гьабичӏониги, анлъго-ичӏго моцӏидасан жибго уна. Экспертаз абулеб буго, гьеб бугин интерлейкин 28B абулеб ген чорхолъ букӏиналъ цо-цо чагӏазул талихӏилан.
3. Сах гьабичӏого тани, С гепатиталъ инсанасул тӏул хвезабула.
4. Гепатит сахгьабиялъе цӏиял дараби ургъун руго, амма гьел цӏакъго багьаял руго. Америкаялъул аптеказда буго С гепатит сах гьабулеб софосбувир абулеб дару. Гьелъ вирус чӏвала, иммуннияб системаялъе зарал гьабуларо. Гьелъул цо таблеткаялъул багьа 1000 долларалде бахуна.
5. Лъимаде йигей гӏадан хвеялда хӏинкъи бугеблъун рикӏкӏуна Е гепатит.
6. Сахлъанинги абун, гепатиталъ унтун вукӏарав чи сабуралда чӏезе бегьуларо. Анлъго моцӏида жаниб цо нухалъгӏаги тохтурасухъе ине ккола.
Нури Нуриев
Халкъияб медицина
Занжабил (имбирь)
Халкъияб медицина
Занжабил (имбирь)
Нилъеца гӏемер хӏалтӏизабичӏониги, кванилъе гьарулел нигӏматазул бищун пайдаяблъун рикӏкӏуна занжабил (имбирь). Гьелъул пайда гӏемерисезда лъаларо, нилъеца гьеб гӏемер хӏалтӏизабуларого букӏиналъ. Амма гьелъул пайдаби лъалел рукӏана лъабазаргогӏан соналъ цере. Тӏоцебе гьеб бекьулеб букӏана Индиялъул шималияб рахъалда. Гьанжейин абуни гӏезегӏанго пачалихъазда гӏезабула. Гьелъул хӏакъалъулъ Къуръаналдаги рехсей гьабун буго: «Гьениб гьезие цӏарагӏалдаса гьекъезе кьола, жиндилъе жубараб жоги занжабил бугеб» (сура «Аль-Инсан», аят 18).
Ибну Синаца бицун буго имбиралъул кьибилалъ инсанасул лугбузе асар гьабулин. Ахираб заманалда гӏалимзабаз гьарурал гӏелмиял цӏех-рехазда рекъон, чӏезабун буго занжабилалъ кванирукъалъул, бакь-чехьалъул, гьуърузул хӏалтӏи кутакалда лъикӏлъизабулеб букӏин. Гьелъ кумек гьабула гӏетӏ чвахизабизе, гьури-муч къватӏибе инабизе, ахту лъугӏизабизе, лагӏиялде дандеги чӏола. Риххел щвараб мехалъ гьеб къотӏизабизеги хӏалтӏизабула.
Щибаб къоялъ дагьа-дагьаб кваналеб бугони, чорхое хинлъи кьола, къуват бачӏинабула, кванде гъира бахъинабула ва би хинлъизабула. Хасго пайдаяб буго квачараб, ай хасалил заманалда хӏалтӏизабизе.
Гьебгун цадахъ гьекъараб чаялъ свак чучизабула, хӏал дагьлъараб, тату хвараб мехалъ къуват бачӏинабула, нерваби гӏодориччазарула, свак инабула. Гьелъ бидулъ холестерин цӏикӏкӏине биччаларо. Занжабилалъул хъалалъ квербакъула кӏващ бачӏинабизеги. Хӏайизалда йигей чӏужугӏаданалъул унтаби сах гьарула, щекӏ букӏкӏунев чиясул гьебги инабула. Кумек гьабула паралич, гӏубил унти бугел чагӏазе, цунтрул къватӏире рачӏинаризе.
Гьуърул унтарал чагӏазе, тӏомол унти ва сунде бугониги аллергия бугезе кутакалда кумек гьабула, гьединго квербакъула гӏадалнахул бидул хӏалтӏи лъикӏлъизабиялъеги. Гьединго пагьмуги цӏикӏкӏинабула. Херлъиялде данде къеркьолел нигӏматазулги бищунго лъикӏаб буго гьеб.
Ботӏрол унти бугев чияс гьитӏинаб гъудалъул бащдаб цӏураб занжабил хинаб лъелъеги бан, паста гӏадаб жо лъугьинегӏан багъарун, надалда, магӏазукъалазул лъоразда лъуни, мадар гьабила. Цӏикӏкӏун унти бугеб рахъалда тӏад дагьаб цӏикӏкӏун чӏван, дагьаб мехалъги тун бацӏцӏина. Гьеб тӏадчӏвараб бакӏ бухӏизабулеб бугони, хӏинкъизе ккараб жо гьечӏо, гьелъ черхалъе зарал гьабуларо.
Кӏудияб бакьалъул унти (геморрой) бугев чияс гьеб сах гьабизе, чайдул гъуд цӏураб аллоэялде тӏаде цо къунтӏ (буцӏцӏ) цӏураб хъурараб занжабилги бан, къойида жаниб кӏиго нухалъ гьекъела. Гьедин такрар гьабила мадар лъугьинегӏан.
Тукабазда ричулел кремаз яги мазаз сах гьабулелдаса нахъе кколаро мугъзал унти сах гьабизе занжабилалъул гьабураб компресс. Гьеб хӏадур гьабулеб къагӏида: кӏиго гьитӏинаб гъуд хъурараб занжабил, гьебго гъуд куркумаялъул, бащдаб гъуд «чили» перецалъулги жубан хинаб лъелъ багъарила. Хинги гьабун, бацӏцӏадаб квасквасул ххамиде тӏадеги чӏван, унтараб бакӏалда лъела ва бортуларедухъ щула гьабила. Гьелъго гьод унтаразеги кумек гьабула, амма хинаб лъелъ гуреб, бухӏараб хурдузул нахулъ жубала. Гьеб кунжуталъул ялъуни горчичнияб нахулъ багъарани, тӏадеги лъикӏаб букӏуна.
Ччорбал унтаразе занжабилалъул ваннаби гьаризеги лъикӏаб буго. Кӏиго-лъабго гъуд цӏураб хъурараб занжабил цо литр лъелъеги бан, анцӏго минуталъ гьализабила. Хадуб гьелъул бахъараб лъамалъи ваннаялъубе тӏела. Гьединаб ваннаялъур чвердани, ччорбазул унти сах гьабула.