Лъимерлъиялъул лахӏзатал
Школалда цӏалулеб заманалдаго, гъира букӏунаан нижер, цӏалдохъабазул, Гӏалил Мухӏугун дандчӏвазе. Цӏакъ бокьулаан гьесул, инсулго гӏадаб, гӏакъилаб каламалъухъ гӏенеккизе. Лъималазулги дагӏба-къец букӏунаан Мухӏуда хьолбохъ чӏун лъие щвезе бугеб сурат бахъизеяли. Дандчӏваяздаги киназего бокьулаан гьесда аскӏорегӏан гӏодор чӏезеги.
Гьанжегицин елъизе бачӏуна, лъимерлъуда ккараб кепаб лъагьа-бахъин ракӏалде щведал:
— Кӏиго-лъабго къоялдасан росулъе Гӏалил Мухӏу вачӏине вугилан хабар рагӏаралдаса, гьев вачӏинегӏан къачӏана дица ретӏине партал. Гъизон букӏинчӏониги, чанги нухалда чурана гурдеги, анцӏго нухалъгӏаги бахъун батила итуги, басриялго хъахӏал хьитазда бахана, дирго цӏиял кенчӏолел хьитал лъугьине, чӏегӏераб мазьги. Гьеб къоялде цӏиял бантикалги рукӏана росун, Хъаладухъеги ун. Росдал тукада ричулел рукӏаразда рекъечӏогоха дун.
Гьедин къачӏаялъе гӏиллаги букӏана – Гӏалил Мухӏуда аскӏой чӏун сурат бахъи. Доб мехалдаги, цӏакъго тӏадегӏанал, ишал-хъулухъазда гьечӏониги, росдацаго адаб гьабулаан гӏадатияб хъизамалда гӏурав ва тарбия щварав гӏадатияв гурев инсанасул.
Гьел къоялги цӏакъго халатал рукӏана дие, сардалги рогьунелго рукӏинчӏо.
Ахир-къадги тӏаде щвана Мухӏу вачӏунеб къо. Гьеб букӏун батизе кколаха тӏоцебе дида гьев вихьулеб къоги. Букӏана дандчӏвай, нилъалзукь кверги чӏван, дун гьес бицунелъухъ, бичӏчӏаниги бичӏчӏичӏониги, гӏенеккун йикӏана. Къваригӏун букӏана сурат бахъизе. Амма, талихӏкъосин гӏеларищха, дие рес ккечӏо, гьесда аскӏойги чӏун сурат бахъизе. Киназего бокьун букӏана гьев вихьизе, гьесулгун гара-чӏвари гьабизе.
Берзул нур свине хӏалалда къачӏан йикӏарай дир гӏемер гӏодиялъ берал багӏарлъун рукӏана. Гьеб къоялъ Мухӏу Хунзахъеги ине кколаан. Ячун дунгун эбел йилълъана Хунзахъе. Ва гьениб бахъана дица Гӏалил Мухӏуда аскӏойги чӏун сурат.
МашаАллагьха, дие гьаб суратги букӏараб хирияб – гӏемер гӏакъуба бихьидалха, гьеб балагьулебги. Гьебги босун районалъул «Росдал захӏматчи» газеталдеги ун йикӏана дун. Гьениб суратги Мухӏул хӏакъалъулъ дицаго хъвараб кечӏги бахъун бачӏараб къоялъ, дун йоххиялъ битӏахъего анкьабилей зодой йикӏун ятила. Жеги цебеса унаро, гьитӏинай дие жинда аскӏой сурат бахъизе бокьун бугин абидал, гьев велъараб куц.
— Хуриса Гӏалил Мухӏу
Вуго жакъа вачӏунев.
Гьесулгун дандчӏваялде
Дунги хӏадурлъун йиго.
Жакъа вихьила дида
Дирго гьудулалъул вац.
Гьесда аскӏой чӏун сурат
Бахъизе бугеб гъира!
Нижер росу чӏухӏарав,
Чӏухӏи лъаларев Мухӏу,
Цӏалила дун, хӏалтӏила,
Дудасан мисал босун.
Тӏануси рикӏкӏине щвечӏеб гьаб кечӏ, Хунзахъ рикӏкӏана дица Мухӏуе.
Ана сонал. Гӏуна дун кӏудияй. Рагӏана Хуриса Гӏалил гӏакъилав вас Мухӏул хӏакъалъулъ рицунел харбал. Рагӏула гьесул ракӏбацӏцӏиялъеги унго-унго магӏаруласул яхӏ-намусалъеги кьолеб тӏадегӏанаб къиматалъул.
Чанги кӏуди-кӏудиял хъулухъазде кканиги, Мухӏу хутӏана гьитӏинавлъун, гӏадатиявлъун. Гьеле гьеб гӏадатлъиялъ жакъаги хасаб берцинлъи кьола Хуриса Гӏалил минаялъе. Росу бакьулъ эхетараб гьелда берчӏвайдал, цеве вачӏуна, инсулго гӏадаб гӏакъилаб каламалъул Мухӏу.
Гьесухъ гӏенеккизе дие рес щвана, президентлъиялдасаги нахъе араб заманалда, жиндирго цӏиял тӏахьазул цереросиялда. Гьеб букӏана Дагъистаналда бугеб ахӏвал-хӏалалъги гьелъул букӏинеселъул ургъалидаги вугев дагъистаниясул кӏалъай. Гьелъулъ букӏинчӏо кинабгӏаги чӏобоголъи, гьеб букӏана ракӏунтараб, ургъалабазул цӏураб калам. Вачӏуна Мухӏу гӏагараб росулъе. Ва ниж киналго гӏедегӏула нижерго Мухӏухъе, бокьула, доб кидаялиго лъимерлъуда гӏадин, гьесухъ гӏенеккизе ва аскӏой чӏун сурат бахъизе. Ракӏ бохизабула росуцоязухъ, хасго харабазухъ, урхъарал чӏалгӏарал гьесул берал рихьидал. Гьезулъ бугин ккола цо кинабалиго пашманлъиги:
— Къоялдаса къоялде гӏагараб Дагъистаналда тӏегьан бачӏунеб бугеб ришватчилъиги, лъайхъваял гьечӏого щоларел хъулухъалги, хъулухъазда ругел цо-цоязул миллатчилъиги, инсул ирс бикьулел ругел гӏадин, Дагъистаналъул бечелъи бикьулел цогидалги, мугь чӏвалеб бакӏ бугезе гурони щоларел шапакъаталги. Гьеб киналъго рахӏат хвезабулеб батила гьесулги. Жакъа жиндирго гӏумруялъул, нахъа тарал сухъмахъазул шагьраялъул хӏисаб гӏемер гьабулеб батила гвангъараб гӏумруялъул кӏудияб хӏалбихьи бугев гӏакъилас. Амма дир ракӏчӏола, аралъухъе нахъвуссун валагьани, гьесда гьениб батизе гьечӏо щибго ракӏбухӏизе жо. Гьесул хӏакъалъулъ гӏагараб халкъалъ абизе гьечӏо ришватчи, хӏалихьат, чӏвадарухъан вукӏанин.
Гьелдаса кӏудияб талихӏги щибха букӏинеб кӏудиял ишазул бетӏерлъуда вукӏарав инсанасе. Щибаб соналда, август тӏаде щолелъул, бокьула гьев тӏадегӏанав инсанасул хӏакъалъулъ хъвазе. Тӏад-тӏадюссун цӏалула гьесул тӏахьал, ва ботӏролъе рачӏуна гӏемер батӏи-батӏиял пикраби. Хуриса Гӏалил гӏумруялъул дарсаз кӏудияб гъалатӏазул, заз-хъарахъалъул цӏураб дунялалде нухарегӏарав инсул мустахӏикъав васасда хьол- бохъ кидаго рукӏун ратила инсул гӏакъилаб каламги гӏагараб халкъалъул жинде бугеб кӏудияб божилъиги. Гьел дарсазги божилъиялъги течӏо Мухӏу къисматалъул хӏокӏаздасан таризе цогӏаги нухалда. Гьез Мухӏуе кьуна кӏудияб къуват. Гьелъул кумекалдалъун гьесда кӏвана, гьесухъа бажарана тӏадегӏанал хъулухъазда вукӏаниги, гӏадатияб халкъгун хутӏизе. Гьес нахъа тана цӏакъго рацӏцӏадал, цо-цо хӏакимчагӏазе къанагӏаталлъун кколел ракӏбацӏцӏалъиялъул лъалкӏал.
Живго дунялалде вачӏунелъул, цадахъ бачӏараб цӏва гьесдаса пашманлъичӏо – Мухӏу Гӏалиевас тӏубазабуна инсанасул аслияб борч – гӏемерал гӏадамазе пайдаявлъун вукӏин. Гьел гӏицӏго дир пикраби гуро. Гьедин жакъаги абула дунго гӏадал гӏадатиял гӏадамазги. Гвангъана цоги цӏва дир гӏагараб росдал зодихъ. 1940 соналъул анлъабилеб августалда кунчӏараб гьелъ канлъи кьезе буго жеги чанго гӏасрабаз, чанго гӏелазе.
Мун — Хуриса Гӏалил къадру бугев вас
Гьале доб Хуриса Гӏалил мина. Гьаниб гӏунщинаб, тӏегьанщинаб гӏакъиллъи! Гьаб гӏадатияб миналъ кӏудияб дунялалде нухарегӏанщинаб пагьму-гьунар.
Гьале жакъаги дун гьеб минаялда цее эхетун. Цӏигьабун балеб бугониги, гьелъул хаслъи нахъе цӏунун хутӏулеб бугин ккола. Гьеб кидаго хутӏизе буго Хуриса Гӏалил миналъун. Балъголъ- абазул цӏураб хӏикматаб рукълъун. Гьаниса боржанщинаб анищ, гьаниб гъасда камиллъарабщи- наб гӏакълу. Гьаниб бижанщинаб тӏадегӏанлъи, батанщинаб борхалъи. Гьениса дунялалдаго рагӏана унго-унгояв магӏаруласул намусалъ- ул бацӏцӏадаб гьаракь. Гьеб Намусалда цӏарги буго Мухӏу Гӏалиев. Гьениб ана гьесул лъимер- лъи. Жибго гӏумруялъги, хадув гӏаламалъги кӏодо гьавуниги, жиндирго гӏадатлъиялъги гӏакъиллъиялъги гьитӏинавлъун хутӏарав инса- насул гӏадатияб мина. Диеги гӏагараб буго гьеб. Дир лъимерлъиялъул цо-цо талихӏал лахӏзаталги рекьун руго гьенир – Хуриса Гӏалил Маржанатги дунги цо классалда цӏалулел рукӏана, ва гӏемер унаан гьение гьейгун расанкӏаби хӏазе. Гьанжеги, гьеб минаялде цее щолелъул, чӏвала дида Хуриса Гӏалил Патӏиматил гӏатӏахинкӏазулги цӏурачадазулги махӏ. Нижер Мухӏу. Гьедин, рекӏелъ кӏудияб чӏухӏигун ва рохелгун абула жакъаги тӏанусдерица.
Дида ккола Тӏадегӏанас, инсан ракьалде витӏулаго, гьесдаго цадахъ гьесул цӏваги битӏулеб батилилан. Цӏва ракьалдагойищ хутӏилеб, зобалаздаги ракьалдаги гьоркьобищ хутӏилеб, яги борхалъудасанракьалъе гвангъийищ кьелебали – цӏваялъул хадусеб къисмат бараб буго Тӏадегӏанас гьелъул божел жинде гьабун тарасда.
Мухӏул цӏваялъул къисмат батана цӏакъго берцинлъи гьарзаяб. Гьеб жакъаги буго къадруяб тӏадегӏанлъиялда, гьев лъалелщиназул ракӏазе хинлъиги кьолаго. Дица цӏваялъулгун кӏалъай гьабулеб буго. Согӏаб гӏумруялъул хьухьазда хьухьазабизе кӏвечӏеб гьелъул гӏаркьалида къисматалъул куназ балеб буго ункъоабилеб чӏум.
Гьале тӏоцебесеб – жиндирго цӏвагун Мухӏу ракьалде вачӏараб лахӏзат. Кӏиабилеб…, анцӏабилеб…, анцӏила щуабилеб…, лъабкъоабилеб…, лъабкъоялда анцӏабилеб – гӏагараб халкъалъул гӏумру цӏилъизабиялъул, Дагъистан цебетӏезабиялъул къеркьохъан. Ункъоабилеб, ункъоялда кӏиабилеб — яхӏ-намусалъулги, тӏадегӏанлъи-борхалъиялъулги, гӏаданлъичилъиялъулги тахалъе хилиплъичӏев магӏаруласул гьайбатаб гӏумру.
Гвангъун буго Хуриса Гӏалил Мухӏул цӏва. Унго, долъул берцинлъи!
Хунзахъ тӏалъиялъул бищунго борхалъуда бугеб Тӏанусисан бихьула доб цӏваялде данде кенчӏолеб цӏаги. Гьеб буго росуцояз, Мухӏул цӏва абидиялъго кунчӏун букӏине гӏоло, борхалъуде битӏулеб адабалъул ва рокьул цӏураб цӏа.
Нахъюссунги ялагьулей йиго дун Хуриса Гӏалил минаялъухъ.
Талихӏаб лъимерлъи, кьварарав инсул къвакӏараб тарбия, «институтал цӏалун рахъинчӏониги», Хуриса Гӏалил букӏараб гӏакъиллъиги, гӏадамаздехун гӏадатаб ва гӏаданлъиялъулаб бербалагьиги, халкъалъе кӏодолъанагӏан, гьитӏинавлъун хутӏизе кӏварав, гьитӏинлъанагӏан тӏадегӏанлъиялде арав инсанасул хӏакъалъулъ пикраби гьаридал, цо-цо къварилъизеги бачӏуна.
Кӏолеб гьечӏо магӏу кквезеги. Сардил сихӏкъотӏи… Дица бегулеб буго Мухӏу Гӏалиевасул тӏехь. Гьелъул гьурмаздасан гӏагараб халкъалъе гьимулеб буго намусалъул накъищаз бекӏкӏараб гьесул сипат.
Кинаб къуватха къваригӏунеб инсанасе, гьадинавлъун хутӏизе ккани!? Гьале доб бечедаб ирсги унго-унгояб талихӏги.
Гвангъун буго Мухӏу Гӏалиевасул цӏва. Беролеб буго Мухӏу Гӏалиевасул цӏа.
Шамай ХЪАЗАНБИЕВА