Ихдалги риидалги коронавирусалъул хӏакъалъулъ харбалги дагьлъун, парахаталда рукӏарал нилъер рахӏат хвезабуна улкаялдаго унтаразул къадар цӏидасан цӏикӏкӏунеб букӏиналъ. Августалда, Россиялда гьеб вирусалъул анкьабилеб карачелалъул кутак цӏикӏкӏине бугин абун, цереккунго палал къотӏун рукӏана биологаз ва инфекционистаз. Улкаялдаго июлалъул ахирисел къояздаса нахъе коронавирусалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏине байбихьана. Анлъабилеб ва анкьабилеб августалда гӏага-шагарго 20 000 чи унтана коронавирусалъ. Тӏоцебесеб апрелалдаса нахъе коронавирусалъ унтаразул къадар гьедин цӏикӏкӏун букӏинчӏо. 10 августалдайин абуни, унтаразул къадар 23711 чиясде бахана. Коронавирусалъ унтаразул къадар цӏидаса цӏикӏкӏунеб бугин, унтул цӏияб карачел байбихьанин абурал харбаздаса хадур, кидаго гӏадин, гӏемерисел гӏадамазда гьоркьор бичӏчӏунгутӏиялги раккана. Гьелда сверухъ социалиял гьиназдаги кьучӏ гьечӏел щакдараби раккана.
Масала, гьал къоязда «МКRU» Интернет-порталалда, инфекционист, профессор Николай Малышевас бицунеб буго август моцӏалда коронавирусалъул кутак цӏикӏкӏине бугин ва сентябралда гӏодоцинеги бугин абун. Гьединго цогидалги федералиял информациялъул сайтаздаса бицунеб бугоан улкаялдаго коронавирусалъул кутак бергьине букӏиналъул хӏакъалъулъ.
Коронавирусалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏине букӏин цебеккунго кин лъазе кӏолеб? COVID-19-ялдаса цӏуниялъе чӏезарун рукӏарал гӏорхъаби, ай маскаби, гӏадамазда гьоркьоб 1-5 метр манзил цӏуни ва цогидалги тадбирал цӏидаса тӏадруссинаризе рес бугищ? Нилъер республикаялда коронавирусалъ унтаразул кинаб ахӏвал-хӏал бугеб? Гьаб нухалда коронавирусалъул кинаб хӏинкъи бугеб? Гьел ва цогидалги кӏвар бугел суалазе жавабал цӏехон, ниж щвана Махӏачхъала шагьаралъул тӏоцебесеб клиникияб больницаялде (ГКБ№1). Тӏоцебесеб ГКБялъул бетӏерав тохтурасул, сах гьариялъулаб хӏалтӏул рахъалъ заместитель Лайла Хӏажиевалъ бицана больницаялда жакъа къоялда коронавирусалъ унтаразул бугеб ахӏвал-хӏалалъул ва цогидалги кӏвар бугел суалазул хӏакъалъулъ.
— 8 августалда ГКБялъул бетӏерав тохтур Хӏажимурад Маллаевас жиндирго Телеграм-каналалдаса бицана коронавирусалъ унтарал 12-ял регун ругин больницаялдаян абун. Лайла Хидириевна, унтаразул хӏал кин бугеб? Унтаразул къадар цӏикӏкӏиналде хӏадурлъи гьабун бугищ больницаялъ?
— РФялъул сахлъи цӏуниялъул амруялда рекъон, нижер ГКБялда 4 августалда рагьана коронавирус ва гьелдаго цадахъ гӏадалнахул бидул хьвадиялъул низам хвеялъул (ОНМК), острый коронарный синдром (рекӏел) унтаби ругезе кумекалъе 20 чи вегулеб бакӏ. Гьал къоязда республикаялдаго коронавирусалъул эпидемиологияб рахъ лъикӏ гьечӏо. Анкьабилеб карачел байбихьулеб бугин абизе бегьила. Унти буго гӏадатаб, вирусалъул инфекциялъул къагӏидаялда унеб. Хроническиял унтаби ругел чӏахӏияб ригьалъул гӏадамал унтизарулел руго гьелъ. Рекӏелгун бидурихьазул, гьуърузулгун мащабазул, онкологиял, эндокринияб системаялъул унтаби, чакрил диабет ва цогидалги захӏматал унтаби ругел квегъулел руго коронавирусалъ.
Гьабсагӏат больницаялда коронавирусалъ унтарав гьоркьохъеб (40 сон) ва чӏахӏияб ригьалъул 12 чи вуго. Гьезда гьоркьор захӏматго унтарал гьечӏо, гьоркьохъеб хӏалалда руго. Унтаразул хӏал захӏмалъулеб буго, коронавирусалъул хӏасилалда гуреб, жидерго хроническияб унти гъоркьгоги букӏиналъ. Больницаялда коронавирусалъ унтун регун руго онкология ва острый коронарный синдром (рекӏел унти) унтаби ругелги. Коронавирусги бахун рачӏана гьел нижехъе. Гьезие стентированиеги гьабуна. Палхӏасил, церегоги жидерго захӏматал унтаби рукӏарал, гьелде тӏаде коронавирусалъги унтарал гӏадамал руго гьабсагӏаталда больницаялда регизарун. Цере гӏадин, коронавирусалъ захӏмалъаби раккизарурал гьечӏо гьезда гьоркьор.
— Гьаб нухалда коронавирусалъул кинаб штамм тӏибитӏун бугеб? Кинаб хасият бугеб гьелъул?
— Нилъер гьанибги, улкаялдаго коронавирусалъул омикрон штаммалъул чанго тайпа тӏибитӏун буго. Цӏияб карачел тӏибитӏизабунин абула омикрон штаммалъул B.A.5. тайпаялъ («ниндзя») ва B.A.2.75 («кентавр») тайпаялъ. Цересел штаммазде дандеккун, гьаб нухалда вирус дагьаб загӏипаб буго. Ва гьеб бигьаго тӏаса унебги буго.
Киналго захӏматал, хӏинкъи цӏикӏкӏарал вирусал байбихьуда гӏадамаздаса яги рухӏчӏаголъабаздаса цоцазде хехго рахунел, жиндалъун цӏикӏкӏараб зарал кколеллъун рукӏуна. Гьелдалъун вирус бахарал гӏадамал яги рухӏчӏаголъаби цӏикӏкӏун хола. Амма кигӏан гӏасиябги вирусалде ругьунлъулеб гӏадат буго организмалъул. Ругьунлъула ва гьебгун гӏумру гьабизе бигьалъула.
Коронавирусалде халкъ ругьунлъана вакцинация гьабидалги. Дагъистаналдаги гӏемерисел бакӏазда 80 ва цӏикӏкӏун проценталъ, цогидал бакӏазда гьелдаса дагьго гьабуна вакцинация. Гьелъ квербакъана гӏаммаб иммунитет гӏуцӏизеги. Гьединго абизе бегьула, коронавирусалде данде гӏемерисезул иммунитет щулалъанин киналго омикроналъ унтидал. Гьеб букӏана дагьабго бигьаяб унти, цо-цо пневмония ккаралги рукӏана. Омикроналъ рес кьуна киназего гӏаммаб иммунитет щвезабизе.
Коронавирусалде данде иммунитет бащдаб лъагӏалица гурони цӏунун хутӏуларелъул, гьаб заманаялъ ревакцинация гьабизе лъикӏаб буго.
— Тӏолабго улкаялдаго коронавирусалъул инфекциялъ унтаразул къадар цӏикӏкӏиналъе гӏиллалъун щиб рикӏкӏунеб тохтурзабаз?
— Цо вирусалдаса хисун лъугьараб (мутированный) вирус цохӏо улкаялда жанибги чӏун, къватӏирехун ругездехун бахинчӏого хутӏизе рес гьечӏо. Ахирал моцӏазда жаниб, нилъер улкаялда коронавирус унтул цо-цо лъугьа-бахъинал гурони рукӏинчӏо. Гӏадамал гочарулел рукӏиналда бан нилъер улкаялдеги щвана гьеб цӏидасан. Бащдаб лъагӏалица гурони иммунитет цӏунун хутӏуларо. (Исана январь ва февраль моцӏазда улкаялда цӏакъго цӏикӏкӏун букӏана коронавирусалъ унтаразул къадар – 11 февралалда — 203943 чи (ред.). Хасало гӏемериселги унтун щвараб иммунитет, гьанже загӏиплъун букӏуна. Гьедин, бищунго иммунитет загӏиплъараб заманалда бакканин абизе бегьула коронавирусалъул анкьабилеб карачелги. Эпидемиологияб ахӏвал-хӏал лъикӏлъиялда бан, киналго гӏорхъаби чӏваяздаса инкар гьабун букӏаралъул, гӏадамазде цоцаздаса вирусги бигьаго бахине рес цӏикӏкӏун букӏана.
— Гьанже тӏибитӏараб коронавирусалъул кинал гӏаламатал ругел? Хисун ругищ гьел?
— Гӏадатияб вирусалъулаб инфекциялъулго гӏадал гӏаламатал руго гьанжесеб штаммалъулги: черх загӏиплъула, рукьби ва щукӏдул цӏунула, шекъер букарула, бетӏер унтула, 39 градус яги цӏикӏкӏун цӏа-кан бахуна. Лъикӏаб букӏина лъамалъи цӏикӏкӏун гьекъани. Унтарал сахаздаса батӏаго чӏезе ккола. Гьединал гӏаламатал загьирлъизе байбихьарабго аспирин гӏадал, гьороялде (воспаление) данде дараби, парацетамол, терафлю, колдрекс дараби гьекъезе бегьула. Гьел дарабаз кумек гьабула унтул хӏал дагьлъизабизе. Гӏемерисеб мехалда хӏухьел цӏалел нухазул (тӏасиял) инфекция, бакъвараб хъегӏи, ларинготрахеит гӏадаб, бронхит гӏадал унтул гӏаламаталги раккула.
— СМИяздаса цебеккунго бицунеб букӏана, биологазул ва инфекционистазул статистикиял баяназда рекъон, Россиялда августалъ коронавирусалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏине бугин, сентябралда гӏодоцинеги бугин абун. Цебеккунго кин гьеб лъазе кӏолеб?
— Гӏадаталда рекъон, кинаб букӏаниги вирусалъул унти тӏибитӏи ва гьелдалъун унтаразул къадар цӏикӏкӏин статистикаялъухъ балагьун лъазабизе кӏола. Жакъа цо пуланаб улкаялда тӏибитӏараб вирус, цо моцӏидасан Москваялдеги щвезе рес букӏин балъголъи гуро. Бокьараб улкаялда баккараб вирус, бищунго цӏикӏкӏун гӏадамал хьвадулел, гӏумру гьабулел шагьаразда тӏибитӏичӏого хутӏуларо. Хадуб гьеб тӏибитӏула улкаялдаго. Гьединаб къагӏидаялъ гӏуцӏула статистикаги, гьедин цебеккунго лъазабизе кӏола кида ва кигӏанаб заманаялъ улкаялда коронавирус тӏибитӏизе бугебалиги.
Гьанжеги гьебго жо кколеб буго. Статистикиял баяназда рекъон, инфекционистаз ва цогидал специалистаз абулеб буго августалда цӏикӏкӏун гӏадамал унтизе ругин, хадуб сентябралда унтулезул къадар дагьлъизеги бегьулин. Лъидаго лъаларо хадуб щиб ккелебали, амма цебехун букӏаралъул цӏех-рехги гьабун, статистикаялъул баяналги хӏисабалде росун, гӏага-шагарго гьедин букӏине бугин рикӏкӏунеб буго тохтурзабаз. Гьелде цебехунго хӏадурлъиги гьабулеб буго.
Цебе гӏадаб согӏаб къагӏидаялда унтулел гьечӏелъул, гьаб нухалда коронавирус дагь-дагьккун нахъчӏвалин рикӏкӏунеб буго иммунологазги. Кинаб букӏаниги, захӏматаб яги согӏаб вирус кида-къадги загӏиплъула, гьелде гӏадамалги ругьунлъула. Гьеб буго гьелъул гӏадатияб къагӏида. Кин букӏаниги, коронавирусалъул хӏинкъи буго 65 ва цӏикӏкӏун сонал рарал, батӏи-батӏиял хроническиял, захӏматал унтаби ругел гӏадамазе. Чара гьечӏого маскаби хкезе ккола ва жалго цӏунизе ккола гьединаз.
Патӏимат СУЛТӏАНМУХӏАМАДОВА