Дир эбелалъул рахъалъан кӏудияв эмен, Чӏородаса Гӏабдурахӏимил Мухӏама хвараб мехалъ, дун жеги гьитӏинав чи вукӏана. Анцӏго сон бан букӏана гӏумруялъул. Дида дов батӏибатӏияв чӏола цеве. Ракӏалда вуго, хаслихъе гӏиял рехъенги цебе къотӏун, магӏардаса гӏурухъе рещтӏунев… Ракӏалда буго гьесул чу, гьесул гьой, гьесул гъалараб вехьасул тӏагъур, гучаб, борхатаб лага-черх, гьесул свери-россен, гьесул калам, гьесул гъасда, цӏадухъ, жинцаго жиндиего ахӏулеб букӏараб кечӏги, кидагосел, лъугӏуларел какалги. Амма, бищунго ракӏалда чӏана гьесул рокъоре ракӏарулел рукӏарал гӏадамал, гъасда накъит, къисаби, маргьаби, махсараби. Кутакаб махщел букӏана кӏудадал гӏадамал хӏайранлъиледухъ хабар бицине. Гӏадамазеги цӏакъ бокьулаан гьесухъ гӏенеккизе. Бицунаан гьес бихьаралъул, рагӏаралъул, мугӏрузда бараб гӏазул, Цӏоралде рукӏарал сапаразул, гӏадамазул, лъугьа-бахъиназул, хӏикмалъабазул… Гӏадамаз бицуна, гьесухъ гӏенеккараб мехалъ, гьабсагӏат жидеда цебе гьеб лъугьа-бахъин лъугьунеб бугеб гӏадаб асар лъугьунаанилан.

Кӏудадал харбазул, хӏалицаго дида ракӏалда чӏана кӏиго хабар. Гьебги дида дос бицунаго бичӏчӏун гуро (гьеб бичӏчӏизе гӏураб бетӏер букӏинчӏо дир доб мехалъ), кӏудада хун хадуб чӏахӏияз бицун. Гьаниб дица бицине буго кӏиябго лъугьабахъиналъул. Цояб — гьитӏинав гӏолохъанчи дир кӏудада гьоболлъухъ санагӏалъи гьечӏеб бакӏалде ккеялъул ва цо кӏудияв чияс хвасар гьавиялъул. Кӏиабилеб – дир кӏудадаца, гӏемерал сонал ун хадуб, кӏудияб ригьалъул чияс, гьединабго бакӏалде ккарав жиндирго гӏолохъанав гьудул хвасар гьавиялъул. Гьеб бицуна гьале гьадин:

Битӏун завалалде вахарав гӏолохъанчи дир кӏудада вугеб мехалъ, цо кьерхараб роол къоялъ, нуцӏидаги кӏутӏун, жаниве вачӏуна цо чи ва Цӏоралъул лугъаталда кӏалъала:

— Гьаб щиб росу, дун ккараб бакӏ щиб? – илан.

— Гьабали Чӏорода бугин… Мун жаниве вачӏа, гьаниб ургъилин киве мун ккун вугевали, — йилан кӏудадаца гьобол тӏаде къабул гьавула. Гьев вукӏуна гьоркьохъеб гӏелалъул чи, магӏарул гьава-бакъалде данде кколареб тӏеренаб ратӏлилъ. Гьесул ретӏелги букӏуна биччун, живгоги вукӏуна квачан соролев. Кӏудадаца печьги бакун рукъги хинлъизабула, бакъвараб, хинаб ретӏелги кьола, кваназеги гьавула, вегизе бакӏги бихьизабула. Радал гьоболас абула, гьадинго тира-сверизе ва мугӏрул гьава цӏазе къватӏиве вахъарав чи вукӏанилан.

— Валлагь цӏайха, гьудул, гьале дуе мугӏрулги, гьале дуе гьаваги. Я кванил, я регизе бакӏалъул гьаниб щибго ургъел гьабизе кколеб жоги гьечӏо, — ян абула кӏудадаца. Анкьица гьоболлъиги бан вукӏуна гьобол. Цо пуланаб къоялъ сапаралъ вахъуна, хъун бурутӏгун, гьанги белъун, гӏиял хӏанги цадахъ лъун, нуха регӏула кӏудадаца Цӏоралде гьев. Чанго соналдасан кӏудадаги щола гьениве, хасалоялде рукъалъе, квание къваригӏарабтараб босизейилан. Рещтӏуна Белоканалда гӏумру гьабун вугев жиндирго цевегосев гьобол Гъара Халилихъ. Гьал кӏиялго гьалбал гурелги, кӏудиял гьудулзабиги рукӏуна. Кӏудада вачӏиналдаса вохарав Халилица тепси тӏибитӏула ва кинавниги, кӏудада лъалевщинав чи вакӏарула гьелда сверун. Байбихьула магӏарухъ гӏумруялъул цӏех-рех гьабизе. Битӏун киналго данделъун, лъикӏ рукӏаго, тӏаде вачӏуна дов, магӏарухъе вачӏун вукӏарав гьобол. Цӏарги гьесда Ширин букӏуна. Киназего саламги кьун, гьев столалда нахъа гӏодов чӏола. Кӏудада лъугьуна гьасда гьикъа-бакъаризе, рокъове лъикӏ щваравищ, иш кин бугеб рокъосан-къватӏисанилан. Ширин лъугьуна веццаризе гьасие жиндир бугеб берцинаб рукъила, кӏудияб ахила ва бугеб эркенаб гӏумруйила Цӏоралда абун ва цинги, гьаракь борхун тӏаде жубала:

— Нуж щибизегӏаги гьадал мугӏрузда гӏумру гьабун ругел? Бетӏер бугел чагӏаз гӏумру гьабулеб бакӏ гуро доб! Квешал нухалги, квачараб гьава-бакъги, гӏисинал, санагӏалъи гьечӏел рукъзалги, кин гьададинаб бакӏалда гӏумру гьабулеб? Я инжир бижулареб, я пихъ-мичӏ букӏунареб, гӏантал чагӏи гурони чӏоларо дора, — ян абула. Бащдаб къоялъ чода рекӏунилан, лъабго къоялъ вилълъун бажаруларев кинавалиго къажарас жиндир ватӏаналде ва магӏарулазде гьединал жал аби кутакалда квеш букӏуна кӏудадада, гьоболлъухъги вукӏун, кин гьесда «щвезабилебилан» ццидахун вукӏуна. Гьеб бихьарав ва бичӏчӏарав рукъалъул хважаин Халилица гьикъула Ширинида:

— Ле, Ширин, дуа маарухъ гимищ бехьри? (Дуда магӏарухъ гамущ бихьарабищ?) — Бихьичӏо, — йилан абула Шириница.

— Хъазал рихьарали?

— Рукӏунаро дора ганщалги хъазалги.

— Битӏараб буго, сухъмахъалда тарани, кьурулъа гъоркье гирун уна доб гамущ. Хъазазухъаги бажаруларо дора рилълъун, хӏухьел гӏечӏого гӏодорги речӏчӏун хола. Гьел рукӏуна гьанир гӏодор, хӏарщулъги герегахъдун, щвара-щвараб чороклъиги кванан. Дора рукӏуна рорхатал кьурабалъан рекерун, кӏанцӏун бажарулел мугӏрул бисал, берциберцинал тӏугьдулги кванан, гӏазул мугӏрузул тӏогьисан дунялалъухъги ралагьун. Дора зодор роржанхъула эркенал, къадруял, чӏухӏарал цӏумал. Гӏадада ун вукӏун вуго мун магӏарухъе. Дур бакӏ гуро доб. Дур бакӏ буго гьаниб — ганщаздаги хъазаздаги аскӏоб. Гьединлъидал, мун мугӏрузда гӏумру тӏамулел бисазеги, цӏумазеги, гӏадамазеги къимат кьезе лъугьунге, — йилан абула гьесда Халилица.

Ширин, битӏахъе, цо данде жаваб гьабизе рес гьечӏеб къуваталъ кӏаркьен чӏварав гӏадин тӏуркӏунги вачӏун, чара хун, вуцӏцӏун чӏола. Кӏудада цӏакъ разилъула магӏарулал гӏодорегӏан гьаризе лъугьарасе гьудулас кьураб гӏакъилаб жавабалдаса. Гьеб лъугьа-бахъиналдаса хадуб, нижер тӏомураз, шагьаралдаса яги Цӏоралдаса рачӏун магӏарулазул гӏумру-яшав какизе лъугьарал чагӏазда абула: «Дуа маарухъ гимищ бехьри?» (Дуда магӏарухъ гамущ бихьанищ?), — илан. Киназдаго бичӏчӏула гьеб суалалъул магӏна. Гьеб буго нуж гӏадал чагӏаз гӏумру гьабулеб бакӏ гурин магӏаруллъийилан абулеб жо.

Белоканалдаса Ширинин абуни, гьелдаса хадувги чанги щвана магӏарухъе: цин гьанилан, цинги гьоцӏойилан, хадувги хӏанилан, амма гьесул батана цойги цӏакъ рекъечӏеб гӏамал. Щибаб нухалъ вачӏингун, гьес балагьула батӏияб росуги, цӏияв гьоболги. Мугӏрузул законазда рекъон, гьобол хисулеб гӏадат гьечӏониги, Цӏоралъулазги гьеб лъикӏаблъун рикӏкӏинчӏониги, гьесул батана гьединаб хисардулеб гӏамал. Тӏаса лъугьун телин, гӏамал камурав чиги вукӏунарелъул, амма дир мунагьал чураяв кӏудадаца гӏемераб бицунаан гьеб лъугьа-бахъиналъул хӏакъалъулъ, хасго магӏаруллъи какулев чи ккани. Гьесие цӏакъ бокьулаан магӏаруллъи, магӏарул тӏабигӏат, магӏарул гӏамал, жалго мугӏрул ва гьенир гӏумру гьабулел гӏадамал.

Мухӏамад Бисавгӏалиев