Август моцӏалдаса нахъе коронавирусалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏунеб буго улкаялдаго. Цӏакъго захӏматаб хӏал гьечӏониги, щивас цӏодорлъи гьабизе ккелин лъазабулеб буго тохтурзабазги. Коронавирусалде данде къеркьеялъул оперативияб штабалъул баяназда рекъон, Россиялда 21 сентябралда коронавирусалъ унтун ватана 53043 чи, больницаялдаса сахлъун рокъове виччана 60 азаргогӏанасев чи, вегизавуна 4321 чи, хвана 107 чи. Дагъистаналдайин абуни, 21 сентябралда унтана 65 чи, больницаялда вегизавуна 16 чи, хвана цо чи.
COVID-19 унтул заралалдаса цӏуниялъе щиб гьабизе кколебали ва унтул гӏаламатал хисулел рукӏиналъул хӏакъалъулъ бицана Махӏачхъалаялъул №1 поликлиникаялъул терапияб отделениялъул нухмалъулей Гъазимухӏамадова Мадинаца.
— Гьаб моцӏалда коронавирусалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏунеб бугин бицунеб буго. Поликлиникаялда кинаб ахӏвал-хӏал бугеб?
— Августалда байбихьана унтаразул къадар цӏикӏкӏине. Гӏемерисел, къватӏиса рачӏарал, ралъдахъе чвердезе хьвадулел рукӏарал унтун рукӏана. Ва байбихьуда гьезде энтеровирус бахун бугин кколебги букӏана. Гьал къояздайин абуни, унтаразул къадар дагьлъизе байбихьун буго. Нижер поликлиникаялде рачӏунел унтаразда гьоркьоб, къойил яги гьоркьоб къо бахъун лъабго-ункъо чиясда батула коронавирус. Амбулаторияб къагӏидаялъ, ай рокъовго вукӏун сах гьавулев вуго 45 чи. Гьезда гьоркьор лъималги руго. Сахлъиялъул хӏалги гьезул квешаб гьечӏо, цо чӏараб хӏалалда буго. ГКБялда вегун вуго ковид бугев 17 чи. Больницаялда 30 бакӏ буго коронавирусалъ унтарал регизаризе бихьизабун. Гьенир регизарула гӏицӏго поликлиникаялде хьвадулел гурелги, шагьаралдасаго унтарал. Нагагь шагьаралда бугеб цогӏаги больницаялда вегарав, рекӏел унти яги цогидалги гьединалго захӏматал унтаби ругев чиясде коронавирус бахун батани, гьев ГКБялде витӏула, щайгурелъул коронавирусалъ унтарал гьенир сах гьаруларо. Коронавирусалдаса сах гьабулеб кӏиго больница буго тахшагьаралда РЦИБ ва ГКБ.
Нагагь унтарасул коронавирус унти букӏин тӏатани, гьев РЦИБалда вегизавула. Гьеб унти букӏиналда щаклъиги ккун бугони, гьелдаго цадахъ цогидаб захӏматаб унтиги бугони (рекӏел, сосудазул, чакрил унти), нижер ГКБялда вегизавула. Гьанир руго коронавирусгун цадахъ цогидал захӏматал унтаби сах гьарулел специалистал. Багӏараб зонаялдаги цӏикӏкӏун хӏалтӏана гьел, хӏалбихьиги гьезул цӏикӏкӏараб буго.
— Коронавирусалъул гӏаламатал хисун ругищ? Унтарасда кин лъазе кӏолеб коронавирус бахун букӏин?
— Цебеялде дандеккун гьанже гьеб унти лъачӏого, киналгӏаги гӏаламаталги гьечӏого букӏунеб буго чорхолъ. Щибгӏаги унтичӏого букӏине бегьула, амма анализал кьун хал гьабуни, чорхолъ батизе бегьула коронавирус. Гьелъул гӏаламатал батӏи-батӏиял руго — шекъер унти, букари, черх загӏиплъи. Черхалда цо бакӏаб гьир баччараб кинигин букӏуна. Цӏа-канги цохӏо нухалъги бахун, хадуб загӏиплъи ва бакӏлъи букӏине бегьула чорхолъ. Экспресс-тесталъ коронавирус гьечӏин бихьизабулеб бугоницин, тохтурзабаз абизе бегьула тест мекъи бугин. Гьез мухӏканал баянал щвезелъун, анализал кьун хал гьабула. Ахирги, тохтурзабаз абухъе, ПЦР тесталъ ковид букӏинги бицуна. Тохтур ругьунлъун вуго байбихьудаго коронавирусалъул гӏаламатал ратӏа рахъизе.
Ахираб заманалда халатбахъун температура бахарав, коронавирусалъ унтарав чи къанагӏат гурони вихьичӏо дида. Рес буго цӏа-кан цохӏо нухалда 38,5 градусалде бахине, хадуб 37,5 градусалда хутӏизе. ОРВИ, ОРЗялъулго гӏадал гӏаламатал руго. Цо-цоязул берал унтула, цогидазул шекъер. Цо-цо мехалда энтеровирусалъул гӏадал гӏаламаталги рукӏуна.
— Коронавирус букӏиналда щаклъи бугезулги гӏадатиял унтабазул гӏарзалъ рачӏаразулги цого кабинеталдайищ хал гьабулеб?
— Цӏа-кан бахарав чи отделениялде вахине бегьуларо, гьесухъ балагьула тӏоцебесеб тӏалаялда бугеб хал гьабиялъул кабинеталда. Гьесул экспресс-тест босула ковид бугищали хал гьабизе. Унтарав кӏудияб ригьалъул вугони, рокъовго чӏун босула ПЦР мазокги бидул анализги. Анализазул хӏасилалда коронавирусалъ унтун вукӏин тӏатани, гьесие дандекколел дарабиги чӏорого кьола поликлиникаялдаса. Жинцаго рокъобго гьабилин даруян абун гъулбас гьабурав унтарав рокъовго тола. Гьанже гьел дараби гьечӏо, унтаразул къадарги цебе гӏадаб цӏикӏкӏараб гьечӏо. Хӏажалъани, ДРялъул Сахлъи цӏуниялъул министерствоялъ кьола дараби. Унтарасе бокьичӏони, гьев больницаялда вегизавизе кӏоларо нижеда, амма лъикӏав тохтурас хӏаракат бахъула гьев больницаялда вегизе мукӏур гьавизе.
— Пандемиялъул заманги жакъа къоги дандеккуни, щиб хисараб нужер хӏалтӏулъ? Унтаразул ахӏвал-хӏал бигьалъанищ?
— 2020 соналде дандеккун гӏемераб жо хисана. Пандемиялъул заманалда гӏемерисел унтаразул психика хисана. Гьанже парахалъи буго. Цере гӏадин коронавирусалдаса гӏадамал холел гьечӏо. Инсанасул организмги вирусалде ругьунлъун буго, цебеялде дандеккун захӏматаб хӏал гьечӏо унтаразулги. Ахираб моцӏалда жаниб вирусалъул пневмониялъул дагьабго къадар бугев ункъояв вегизавуна больницаялда, гьезулги захӏматаб хӏал букӏинчӏо.
— Пандемиялъул заманалда, хӏатта исана лъагӏалил байбихьудацин вирусалъул пневмониялъул дагьабго къадар бугезе дару рокъобго гьабулеб букӏана. Гьанже гьезде кӏвар цӏикӏкӏинабиялъе гӏилла щиб?
— 2020 соналда унтаразул къадар цӏикӏкӏараб букӏана, гьединлъидал гӏицӏго захӏматго унтарал регизарулел рукӏана. Больницабазда бакӏ гӏолеб букӏинчӏо. Тохтурасул хал гьабиялда гъоркь стационараздаги рокъобги гьабулеб букӏана дару.
Исана лъагӏалил байбихьудаги цӏакъ гӏемерал гӏадамал унтун рукӏана. Гӏемерисел регизеги гьарулел рукӏана. Больницаялда гьел регизариялъул рахъалъги кинабгӏаги захӏмалъиги букӏинчӏо.
Нижер поликлиникаялъул тохтурзабиги больницаялъул тохтурзабигун дандбан хӏалтӏулаан. Гьез нижее кумек гьабулаан. Лъачӏеб жо цоцазда цӏехолаан, гьединлъидал нижееги бигьаго букӏана унтаразе кумек гьабизе. Дарабаздалъунги хьезарун рукӏана. Нагагь нижер гьаниб дару лъугӏани, гьеб рахъалъги кумек гьабулаан больницаялъ. Цебе букӏараб ахӏвал-хӏалалде дандеккуни, гьабсагӏат гӏезегӏан лъикӏ буго.
— Тохтурзабиги ругьунлъун ратила гьеб унтуде…
— Унти бигьалъунин яги унтарал дагьлъунин абун, тохтурзаби гӏодоре риччан рукӏунаро. Ковидалъ хасият хисизе, унтарасул цогидал захӏматал унтабиги цадахъ рагъаризе бегьула.
— Коронавирус бахинаредухъ ва гьелъул заралалдаса цӏуниялъе лъикӏаблъун щиб рикӏкӏунеб?
— Сахлъиялде, спорталде цӏикӏкӏун кӏвар кьезе ккела. Нерваби хвезарулел, ракӏ бакъвазабулел харбаздаса, рекӏее лъикӏаб гуреб асар гьабулел лъугьа-бахъиназдаса рикӏкӏад чӏезе ккела. Гьаб заманалда гьеб цӏакъ захӏматаб пишалъун букӏаниги. Квешал эмоцияз иммунитет загӏип гьабула. Загӏипаб иммунитет бугони, вирус бахине ресал цӏикӏкӏуна.
Лъикӏаб, сахаб квен, физическияб культура – гьеле иммунитет щулалъиялъе бищунго лъикӏаб къагӏида. Гӏодоркъоязгӏаги яхӏ бахъизе ккола бацӏцӏадаб гьаваялда тира-сверизе. Гьанже нилъер сахлъиялъе бищунго хӏажатаб жо буго щулияб иммунитетги, рекӏее парахалъиги, рохелги. Вакцинацияги жиндир заманалда гьабизе ккела.
— Вакцинация гьабизе рачӏунищ поликлиникаялде?
— Прививкаби гьарулезул къадар гьаб заманалда дагьабго гӏодобе ккун буго. Хӏалтӏул къоязда, гьоркьохъеб хӏисабалда, цо къоялъ 80 чи вачӏуна. Цере гӏодоркъояздаги рачӏунаан прививкаби гьаризе.
Нижер гьаниб буго Гам-КОВИД-вак (Спутник V) вакцина. Гьеб киназдаго лъала лъикӏаб вакцина хӏисабалда.
П. СУЛТӏАНМУХӏАМАДОВА