2005 соналдаса нахъе, щибаб санайил, 17 маялда кӏодо гьабула Тӏолгодунялалъул артериалияб бидул тӏадецуялда данде къеркьеялъул къо. Исана гьеб кӏодо гьабулеб буго: «Битӏун борце дурго бидул тӏадецуй. Халккве гьелда хадуб. Гьабе халатаб гӏумру» абураб ахӏиялда гъоркь. Гьеб тадбиралъул аслияб мурад ккола киса-кибго тӏибитӏараб рекӏелгун бидурихьазул унтул хӏакъалъулъ халкъалда лъазаби, гьелда хадуб халкквеялде ва сахлъиялъе заралиял гӏамалаздаса инкар гьабиялде гӏадамал ахӏи, жигараб куцалда гӏумру гьабизе малъи.
Дунялалда щивав анцӏго чиясда гьоркьоса лъабгояв ккола бидул тӏадецуй бугев. Гьезул гӏемерисезда лъаларо жидер бидул тӏадецуй цӏикӏкӏун букӏин. Бидул тӏадецуй «гӏодобцараб чӏвадарухъан» кколин абула. Жакъа Дагъистаналда бидул тӏадецуялъ гӏадамал унтиялъул бугеб ахӏвал-хӏалалъул, сахлъиялъе гьелъ гьабулеб заралалъул ва гьелдаса цӏуниялъе гӏуцӏун ругел ресазул ва гьаризе кколел тадбиразул хӏакъалъулъ бицун, нижеца гара-чӏвари гьабуна Республикаялъул кардиологияб диспансералъул тӏадегӏанаб категориялъул кардиолог Гулимага Гӏалиевалъулгун.
— Россиялда рекӏелгун бидурихьазул унтаби рикӏкӏуна гӏадамал сакъатлъиялъе ва хвеялъе ругел аслиял гӏиллабазул цояблъун. Жакъа дунялалда ва нилъер улкаялда артериалияб бидул тӏадецуй цӏикӏкӏин лъугьун буго бищунго тӏибитӏараб унтилъун. Дунялалда гьелъ унтаразул къадар 1,5 миллиардалдасаги цӏикӏкӏунеб буго. Ахираб кӏиго соналда жаниб гьеб унти цӏакъго цӏикӏкӏиналъе ккараб гӏилла буго ковидалъ гӏемерал гӏадамал унти, гьединго ковидалъ унтун рукӏаразеги чӏахӏиял чагӏазеги диспансеризацияги гьабун, гьеб унти тӏатинаби.
Жакъа республикаялда вуго 150 азаргоялдаса цӏикӏкӏун бидул тӏадецуялъ унтарав ригьалде вахарав чи. Щибаб соналъ тӏатинавула 25 азаргоялдаса цӏикӏкӏун цӏияв унтарав. Гьебго заманалда, Россиялъул цоги регионазда дандеккун, Дагъистаналда 2,2 нухалъ дагь буго бидул тӏадецуй тӏибитӏи, унтарал тӏатинари буго 7,1 проценталъ дагь. Нилъер республикаялда бидул тӏадецуй цӏикӏкӏиналъе квербакъула хӏехьезе захӏматаб риидалил багӏариялъги, — ян бицана гьелъ.
— Бидул тӏадецуй цӏикӏкӏарал чагӏаз кин хӏехьезе кколеб риидалил багӏари?
— Ралъдалъ чвердолаго ва бакъалда рукӏаго, гьез тӏадчӏун халкквезе ккола жидерго сахлъиялда хадуб. Бидул тӏадецуй бугез гӏужда ва жиндир заманалда гьекъезе ккола дараби, гурони гьел тӏадеги унтула. Гьез къо байбихьизе ва лъугӏизабизе ккола давление борциналдасан.
— Давление бахунел чагӏазе цоги щиб бегьулареб?
— Рагъа-рачари гӏумру кколин абула, амма черхалда цӏакъго хӏал гьабизе бегьуларо. Роцада гьабулеб рагъариялъ щула гьабула сахлъи. Гьезие заралияб букӏуна цӏамхӏалаб квен. Гьелъ къечезарула, хӏал ккезабула рекӏеде ва бидурихьазде.
Хӏайваназул кьаралъабаздаса (тӏатӏи, мохмох, тӏорахь) инкарги гьабун, пайда босизе ккола гъорлъ дагьаб гурони кьаралъи гьечӏеб бетарахьалдаса ва чӏахӏазул нахудаса. Кваназе ккола помидорал, гьелъ риинарула кьаралъаби. Бидул тӏадецуй цӏикӏкӏинабула гъорлъ чакар гӏемерал гьекъолел жалаз. Гьелъул гӏаксалда, цӏекӏал гьекъолел жалаз квербакъула бидул хӏалуцин гӏодобе ккезабиялъе.
Къвакӏарал гьекъолел жалаз, масала, гӏаракъиялъ, коньякалъ, вискиялъ бидурихьал байбихьуда гӏатӏилъизарула, хадур гьел рукӏкӏинарула.
— Бидул хӏалуцингун кинха гӏумру гьабилеб?
— Дурусго цӏунизе ккола хадусел малъа-хъваял:
1. Хӏал ккезе биччаге нервабазде ва черхалде.
2. Инкар гьабе мехтизарулел жалаздаса.
3. Инкар гьабе хъалияналдаса.
4. Кьаралъизе чӏоге.
5. Дагь гьабе лъамалъи хӏалтӏизаби.
6. Гьудуллъи ккве спорталъулгун.
— Бидул хӏалуциналъ черхалъул кинал лугбузе квешаб асар гьабулеб?
— Гьелъ жагъал гьарула ракӏ, гӏадалнах, бидурихьал, берзул жанисеб хъал, ургьисалаби. Дагьабго къадаралда тӏадецуй цӏикӏкӏиналдалъун 60 проценталъ гӏемерлъула инсультал, гьединго 20 проценталъ цӏикӏкӏуна инфарктал ккеялда бугеб хӏинкъи.
Хӏасил-калам, гӏемерисеб мехалда бидул тӏадецуй цӏикӏкӏуна цӏам ва кьаралъи гӏемер хӏалтӏизабулезул, хӏалуцараб хӏалалде ккаразул, гьекъолдулезул, хъалиян цӏалезул, холестерин цӏикӏкӏаразул, хьвади дагьазул. Масала, цо сигареталъ 10-30 мм рт. ст., гьединго цо тӏокӏаб килоялъ 1-3 мм рт. ст. цӏикӏкӏинабизе бегьула бидул тӏадецуй. Кӏвахӏалал чагӏазе, рагъа-рачари цӏикӏкӏарал чагӏазда дандеккун, 20-50 проценталъ цӏикӏкӏун хӏинкъи букӏуна гьеб унти ккеялда.
— Кин тӏатинабизе кколеб бидул тӏадецуй букӏин?
— Тӏадецуй лъазаби ккола гьеб унтигун къеркьеялде лъолеб тӏоцебесеб гали. Гьеб мурадалда зама-заманалда борцине ккола бидул хӏалуцин. Медицинаялъул идарабазда гуребги, гьелъие ресал гӏуцӏизе ккола дармилал центразда, школазда, мажгитазда ва цогидалги бакӏазда.
Гьеб мурадалда жакъа республикаялъул медицинаялъул идарабазда гӏуцӏун руго лъикӏал шартӏал.
— Киназдаго гуро лъалеб бидул тӏадецуй битӏун борцунеб къагӏида…
— Тӏадецуй борцине ккола цого заманалда, къойида жаниб кӏиго нухалъ — радалги маркӏачӏудаги, хӏалтӏудаса, кванидаса, хъалиян бухӏиялдаса, чай-кофе гьекъаралдаса нахъе 30 минут ун хадуб.
140/90-ялдаса тӏадецуй цӏикӏкӏунеб бугони, чара гьечӏого гӏедегӏизе ккола тохтурасухъе.
— Цо-цояз абула артериалияб бидул тӏадецуй ригьалдаса арал чагӏазул унти бугилан…
— Гӏолохъанлъулеб буго гьеб унти. 30 сон барал чагӏиги унтулел руго. Кинаб хӏинкъи гьелъул бугеб? 30-35 сонил ригьалдаго тӏадецуялъ унтизе байбихьани, хадусеб 15 соналъ гьелъул хӏакъалъулъ лъалеб жоги гьечӏони, ай сах гьарулел гьечӏони, пенсиялъул ригьалде гьел рачӏуна рекӏел жагъаллъигун. Гьединлъидал, 25 сонил ригьалдасаго байбихьун, щибаб бащдаб лъагӏалида жаниб цо нухалъ щивав чияс чара гьечӏого борцине ккола артериалияб бидул тӏадецуй.
Хадурагӏиялъул бакӏалда
Анцӏила щуго соналъ кӏвекӏана дун гӏага-шагарго гьеб унтиялъ. Лъабго сон унеб буго, лъицаялиго малъун, щибаб къоялъ мачӏикьаго, кваналалде 40 минуталъ цебе ражи гъорлъ билъараб лъел кӏиго стакан гьекъолеб бугелдаса. Щибаб 7-10 къоялдасан, ражидул лъел бакӏалда, гьекъола лимоналъул лъим. Жакъа дир бидул тӏадецуй къанагӏатги 140/80-ялдаса тӏаде унаро.
Ражидул лъим гьабулеб къагӏида.
40 градусалъ хинлъизабураб лъим тӏола стаканалъубе. Гьенибе чӏинтӏула ражидул цо кӏудияб яги кӏиго гьитӏинаб гожо, 10-15 минуталъ тола гъорлъи босизе. Цӏвизеги цӏун, цинги гьекъола. Цӏидасан добго ражи добго стаканалъубе, ай лъелъеги бала ва анцӏго минуталдасан гьекъола.
Ражидул лъим гьекъезе байбихьилалде цӏех-рех гьабе, тохтурасда дандбай. Щайгурелъул чехь-бакьазул, кванирукъалъул унти бугел чагӏаз гьеб гьекъезе бегьуларо.