Багӏараб жакки: витаминазул гъамас
Бидул тӏадецуй цӏикӏкӏунел чагӏазе пайдаяб нигӏмат
Чӏарада районалдаса Мусаев Хӏамидица редакциялде битӏун бачӏараб кагътида хъвалеб буго: «МашаАллагь, исана магӏарухъ бижун бугебщинаб жакки (тӏогьи). Нижер гӏадамаз гьеб къанагӏатги хӏалтӏизабуларо. Амма абула гьеб цӏакъ даруяб пихъ бугилан. Гьелъул пайдаялъул хӏакъалъулъ «Хӏакъикъаталда» хъвани, гӏемерав чиясе кумек букӏинаан»,-илан.
Жаккиялъул бугеб пайдаялъул хӏакъалъулъ бицана тохтур, чӏахӏ-хералъул кумекалдалъун унтарал сахгьарулев Идрисов Гӏумарица.
Багӏараб жаккидул пихъ витаминазул гъамаслъун рикӏкӏуна. Гӏинтӏиялъулъ, гъацӏиялъулъ ва чӏегӏергорцӏоялъулъго гӏадин, жаккиялъул пихъилъги рукӏуна гӏемерал витаминал. Жаккиялъул пихъил нусго грамм квани, инсанасе щола къоялъ гӏурал А ва С, гьединго 5-7 къоялъ гӏураб Р витаминал. Жаккиялъул пихъ квине бегьула гъотӏодасаго бетӏунги бакъвазабунги, гьелъул гьабула квасгун сокги.
Гӏемераб мехалъ нахъе цӏуниялъул мурадалда пихъ бетӏизе ккола аскӏоб бугеб тӏамахгун цадахъ ва цӏунула цо градусалъул цӏорой бугеб бакӏалда.
Жаккиялъул пихъ барщула сентябралда, амма, кьогӏлъи иналъул мурадалда, гъотӏодаса гьеб бетӏула хаслихълъиялъул тӏоцебесеб цӏорой рехидал. Пихъилъ рукӏуна гӏемерал витаминал гурелги черхалъе пайдаял жалги. Цӏакъго гӏемер буго витамин С (70 мг), ай лимоналъулъ ва чӏегӏераб смородинаялъулъ бугелдаса цӏикӏкӏун. Руго Е, К, Р, РР витаминал. Витамин А (каротин) ламадуралъулъ бугелдаса гӏемерго цӏикӏкӏун буго. Гьединго сахлъиялъе пайдаяб магний (331 мг), калий (230 мг), фосфор (17 мг), натрий ва кальцийги буго гьелъулъ. Пихъил кьогӏаб тӏагӏам букӏиналъе гӏилла ккола гьелъулъ сорбиновая къанцӏа букӏин. Гьеб ккола тӏабигӏаталъул консервант ва микробазул тушман.
Сахгьариялъе хӏалтӏизарула жаккиялъул пихъ гуребги тӏанхалги, тӏегьги, хьонги макъарги. Жакки хӏалтӏизабула чорхол иммунитет цӏикӏкӏинабиялъеги витаминаздалъун хьезабиялъеги. Гьелъулъ бугеб А витаминалъ херлъи рикӏкӏалъизабула ва рак унтудаса цӏунула, бидул тӏадецуй, холестерин гӏодобе ккезабула. Гьелъ кумек гьабула би чӏезабиялъе, кӏващул масъала тӏубаялъе, бидурихьал щула гьариялъе. Пихъил гӏиналъ квербакъула щитовидалъулаб железаялъул хӏалтӏи рукӏалиде ккезабиялъе. Халкъияб медицинаялда бищунго гӏемер хӏалтӏизабула жаккиялъул тӏанхазул, тӏугьдузул ва макъаралъул гьагӏу. Макъаралъул гьагӏу хӏалтӏизабула бидул тӏадецуялде данде, тӏугьдузул гьагӏу — чехь-бакьазул, тӏулал ва ургьисалабазул унтабазда данде. Жаккиялъул пихъил мурапаялъ хасало рукӏунел «къватӏул» унтабаздаса цӏунула. Щибаб къоялъ цо чайдул гъуд мурапаялъул квани, рекӏел ва бидурихьазул сахлъи рукӏалиде ккола.
Бакъвазабураб жаккиялъул пихъилъ цӏунун хутӏула киналго витаминал. Гьеб гуребги, бакъвазабулаго, гьелъулъ цӏикӏкӏуна микроэлементазул, чакаралъул къадар. Бакъвазабураб пихъил хӏадуризе бегьула гьагӏу ва компот. Пихъ бакъвазабула кагътида яги ххамида тӏад, цо гъат гьабун. Гьеб бакъвазабизе бегьула рагӏдукьги лъун, зама-заманалдасан багъа-бачаризабулаго. Бакъвазабураб пихъ лъикӏаб буго цӏорол банкабахъ цӏунизе.
Жакки хӏалтӏизабулеб бугони, лъикӏлъула бидурихьазул хӏал, дагьлъула инфаркт, инсульт ва бидул тӏадецуй ккеялда бугеб хӏинкъи. Жаккиялъул гьагӏуялъ кумек гьабула простатиталдаса цӏуниялъеги. Щибаб къойил 30 грамм пихъил кунеб бугони, рукӏалиде бачуна тӏулал ва чехь-бакьалъул хӏалтӏи, квербакъула чорхол цӏайи гӏодобе ккезабиялъе.
Цебе руччабаз багӏараб жакки хӏалтӏизабулаан лъимер ккеялдаса цӏуниялъе.
Некӏо заманалдаса нахъего ясаз жалго берцин гьариялъе жаккиялдаса пайда босулаан. Гьелъул сокалъул яги чухӏараб пихъил лосьоназ ва маскабаз дандекъазарула тӏомол гӏисинал картӏал (поры), инарула рукӏкӏалаби.
Жаккиялъул пихъ хӏалтӏизабизе бегьуларо: чорхолъ би хьвадиялъул гӏунгутӏи бугез, би бетулез (гемофилия, тромбофлебит), инсульт яги инфаркт ккун букӏараз. Дагьаб гурони пихъ хӏалтӏизабизе бегьуларо чехь-бакьалъул унтаби ругезги. Бидул тӏадецуй дагьал чагӏазда лъазе ккола жаккиялъ гьеб жеги гӏодобе ккезабулеблъи.
Багӏараб жаккиялъул пихъ рикӏкӏуна инсанасе пайдаяблъун, амма лъикӏаб букӏина тохтурасда дандбан хӏалтӏизабизе.
Нури Нуриев