Гӏабдулмуслим Гӏабдулмуслимов: «450 азарго гӏиялъажо хьихьун буго гӏицӏго Нугъай районалда»

Ичӏабилеб октябралда «Дагъистан» РИАялда журналисталгун дандчӏвана ДРялъул росдал магӏишаталъулгун кванил нигӏматазул министрасул ишал тӏуралев Гӏабдулмуслим Гӏабдулмуслимов. Гьес бицана республикаялъул росдал магӏишаталъул цебетӏеялъулги Москваялда выставкаялда церелъезе ругел нигӏматазулги хӏакъалъулъ.

«Выставка-ярмаркаялда гӏахьаллъизе буго 70-ялдаса цӏикӏкӏун РФялъул субъект. Нилъее кьун буго кӏиго павильон. Гьел къачӏазе руго Нарин-хъалаялъул сипаталда.

Исана рагьана Гъизляралда пиринчӏги гӏиял хӏанги хӏадур гьарулел цехал. Гьелъул нигӏматал рекъонккола ГОСТалда. Дагьалъ цебе Бакуялда тӏобитӏана Россиялъулгун Азербайжаналъул экономикияб форум. Дида аскӏоре рачӏун рукӏана Бакуялъул предпринимателал, ва гьез цӏехолеб букӏана нилъер пиринчӏ. Гьелъул батӏи-батӏиял тайпабицин лъалел ругоан гьезда. Исана пиринчӏалъул лъикӏаб бачӏинги щвана – жеги бакӏарулебги буго гьеб. Краснодаралъул пиринчӏалдасаги лъикӏаблъун ва тӏагӏамаблъун рикӏкӏуна гьеб Россиялда. Исана нилъеца пиринчӏ бекьана 18,5 азарго гектаралда. Хадубккун гьеб жеги цӏикӏкӏинабизе ракӏалда буго. Ракӏалда буго Гъизляр районалъул Сарсар росулъ бугеб «Нива» агрофирмаялдаги пиринчӏалъул цех рагьизе. Цо-кӏиго лъагӏалидасан Россиялда бекьулеб пиринчӏалъул 70-80 процент букӏине буго Дагъистаналда ва гьеб хӏадуризеги буго гьанибго. Гьединго выставкаялда букӏине буго «Денеб», «Мевер», «Кӏикӏуни» ва цогидалги фирмабазул нигӏматалги.

Гьединлъидал Россиялда нилъер кванил нигӏматал цӏакъ машгьурлъун руго. Гӏиял гьан ккола Дагъистаналъул бренд. Россиялъул субъектазда гьоркьоб гӏицӏго Дагъистаналъул гӏиял гьан бичулеб буго къватӏисел улкабазда. Нилъеца Ираналъе бичана гьелъул 3,8 азарго тонна. Жеги 800 тонна чӏегӏерхӏайваналъул гьаналги къваригӏун бугин абулеб буго гьез. Гьелда бан хӏадур гьабун буго хасаб проектги. Ставрополь краялъулгун ва Калмыкиялъулгун къотӏи гьабизе буго саранчаялде данде цадахъаб рагъ баялъул хӏакъалъулъ.

Бокьун буго цӏигьабизе Червленые Буруны росулъ букӏараб госплемзавод – гьениб гӏезабизе буго Грозненская абураб тӏеренаб квасулаб тайпаялъул гӏи. Гьединаб гӏиял нусгогӏан бетӏер хутӏун батана Ставрополалда. Гьелъул хӏакъалъулъги къотӏи гьабизе ракӏалда буго Москваялда», — ян бицана Гӏабдулмуслим Гӏабдулмуслимовас.

Журналистазул суалазе жавабал

— Кинаб батӏалъи бугеб Москваялде росулелги нилъер базаралда ричулелги кванил нигӏматазда гьоркьоб?

— Кинабгӏаги батӏалъи гьечӏо. Цого гьанги, чагъирги, лимонадалгун сокалги. Нилъер тӏабигӏаталъул хаслъиялъул хӏасил буго гьеб. Масала, Кубанская буренка яги Белоруссиялъул рахьдал нигӏматал – моцӏал рала гьез холодильникалъур лъун. Гъизлярагрокомплексалъул нигӏматаз гьениб анкь баларо. Щай? Химикаталги консерванталги хӏалтӏизарулел гьечӏелъул.

Нилъер буго пекарнябазул масъала. Ролъ гӏезабула Ставрополалда. Гьенирго руго гьабалги. Ставрополалъул гьабихъ иргаялда чӏун рукӏуна нилъерал ва, ххун бахъарабго, гьеб щвезабула Дагъистаналде. Гьелъул гьабураб чедги букӏуна даражалъул рахъалъ тӏагӏам гьечӏеб. Чед букӏуна жаниса тӏубанго бежичӏеб. Гьелда бан данделъи тӏобитӏун букӏана дица. Пекарнялъул цо бетӏергьанас бицана, жинца чанцӏулго тӏадруссинарунила ханждал цӏурал КамАЗал. Ханждал чед гьабизе бегьула, гьабихъ ххун хадуб 10-ниги къо бараб мехалда.

Дун щвана Ставрополалдаса Нугъай районалъул Карагасалде щвезегӏан – цониги гӏиял рехъен дида бихьичӏо гьениб. Нугъай районалда буго 450 азарго гӏи – гочарулеб гӏи-боцӏухъанлъиялъул магӏишатазул рикӏкӏинчӏого. Гьединлъидал республикаялъул нухмалъиялъ цебелъолеб буго боцӏи хъолел ва гьанал нигӏматал гьарулелги, овощалгун пихъ цӏунулелги бакӏал (оптово-распределительный центр) хӏадуриялъул масъала. Нилъеца хьихьараб боцӏул 12-13 проценталъул гурони нигӏматал гьаризе рес гьечӏо Дагъистаналда. Гьединабго хӏал буго пихъазулгун овощазул рахъалъги – гьечӏо гьел цӏунизе санагӏатал бакӏал. Масала, Стӏал Сулейман районалда «Палас» ОООялда гӏезабураб гӏеч бичун босизе рачӏуна Россиялдаса бизнесменал. Гьез гьеб босула 25 гъуршиде. Цо-кӏиго моцӏидасан 75 гъуршиде бичизе бугин гьебилан бицана дида цояс. Битӏараб бугищха, 50 гъуруш къватӏибе ккей? 300 азарго тонна пихъил ва овощазул хӏалтӏизабулеб бакӏ букӏине ккола Дагъистаналда. Буго гӏицӏго 24-26 азарго тоннаялъе бакӏ. Исана «Палас» ОООялъ байбихьун буго 30 азарго тонна овощазул цӏунулеб бакӏ базе. Тӏадеялъул пихъ бакӏарилалде, 2000 тоннаялъе бакӏ хӏадуризе ккола. Гъарабудагъкент районалда базе буго логистияб центр – 30 азарго тоннаялъе гӏураб.

— Грантал кьеялъул иш кин бугеб?

— Аслияб масъала ккола, рукӏине кколеб куцалда документал хӏадуризе бажарунгутӏи. Гьудул-гьалмагълъиялъул яги гӏагарлъи-божилъиялъул кьучӏалда грантал кьоларо. Гьелъие рукӏине ккола кьучӏал документал. Гьезул халгьабула хасаб комиссиялъ. Росдал магӏишаталъул нигӏматал хӏадурулел гӏадамазе гӏарцудалъун кумек гьабизе хӏадур руго ниж. Тайпадулаб боцӏи гӏезабулезеги кумек гьабизе буго. Гьелъул хӏакъалъулъ дица бицун букӏана муниципалитетазул нухмалъулелгун дандчӏвараб мехалдаги. Гьабсагӏаталда халгьабулеб буго цересел соназда грантал кьурал гӏадамаз гьелъухъ гьабураб хӏалтӏул. Документазда бихьизабухъе хӏалтӏизабичӏеб гӏарац пачалихъалъе тӏадбуссинабизе ккела.

— Магӏарухъ гӏи хьихьулаан, гӏицӏго гьанае гӏоло гуребги, гьелдаса къунцӏараб квасуе гӏологи. Квас бичун босулел контораби къана. Дагьлъана мугӏрузул мучӏдузда рукӏарал гӏиял рехъабиги. Гьеб рахъалъ кинаб хӏалтӏи гьабулеб бугеб министерствоялъ?

Квас чурулел предприятиял рукӏана Невинномысскалдаги, Ульяновскалдаги, Днепропетровскалдаги. Улкаялдаго хӏалтӏуларо тӏадагьаб промышленность. Гьебги буго квас босунгутӏиялъе гӏилла. Кинабго цӏигьабизе ккола. Гьабсагӏаталда квас босула Гъарачай-Чергесиялъул фабрикаялда. Гьенире хьвадула цо-цо дагъистаниялги. Гьечӏо республикаялда, Хушеталда бугеб «Адам интернейшнл» компаниялъул цо гурони, квас чурулел цехал. Гьез квас битӏула Подмосковьеялде. Квасги букӏине ккола лъикӏаб. Цересел гӏиял тайпаби хутӏун гьечӏелъул (тӏеренаб квасул), предприятиязул бутӏрузе бокьулебги гьечӏо квас босизе. Квас пачалихъалъе кьолел гӏадамазе гӏарцудалъун кумек гьабула хӏукуматалъ. Амма рукӏине ккола гьеб кьеялъул хӏакъалъулъ документал.

Кавсарат Сулейманова