Ингушетиялда бугеб ахӏвал-хӏал киндай роцӏинабилеб?
Тунка-гӏусиялъе гӏиллаби
Чачаналдаги Ингушетиялдаги гьоркьоб гӏорхъи чӏезабизе байбихьана 1992 соналда, ай Грозныялъ жибго жиндаго чӏараблъун лъазабураб мехалда. 1993 соналда Жовгьар Дудаевасги Руслан Аушевасги гъолбасараб къотӏиялда рекъон, тӏолабго Сунжа район тана Ингушетиялъе ва Чачаналъе тана, гьенир цӏикӏкӏарасел ингушал ругониги, Серноводскги Ассиновскаяги росаби.
Гӏорхъаби сабаблъун дагӏба цӏилъана 1997 соналда – Грозныялъ Ингушетиялъул нухмалъиялъе бадибчӏвай гьабуна, Сунжа районалда рукӏарал милициялъул постал чачаназул ракьазда лъуралъухъ. Дагӏба лъугӏана, постал рукӏарабго бакӏалде рачун хадуб.
Дудаевасул заманалда къабул гьарурал нормативиял актал закониял гуреллъун рикӏкӏун хадуб, 2001 соналда Чачаналда гӏуцӏана жидерго Сунжа район ва гьелъул райцентрлъун гьабуна Серноводск. 2003 соналда кӏиябго республикаялъул бутӏруз – Ахӏмад Къадировасги Мурат Зязиковасги – гъолбасана протоколалда гъоркь, гьелда рекъон, Чачаналъул юрисдикциялъукье ккана Сунжа районалъул Серноводск росуги Ассиновская станицаги, гьеб районалъул хутӏараб ракь тана Ингушетиялъул юрисдикциялда гъоркь. 2008 соналда Россиялъ къабул гьабуна «Ингушетиялдаги Чачаналдаги бакӏалъулаб самоуправление гӏуцӏиялъул хӏакъалъулъ» абураб федералияб закон. Гьелдаса хадуб чӏезабуна кӏиябго республикаялъул гӏорхъиги ва тӏоритӏана бакӏалъулал рищиялги: Ингушетиялъул Сунжа районалда Орджоникидзевская абураб центргун ва Чачаналъул гьединабго районалда Серноводск абураб центргун.
2012 соналда нахъеги байбихьана, гӏорхъаби сабаблъун, кӏиябго республикаялда гьоркьоб дагӏба. Ингушетиялъухъаги Чачаналъухъа-ги «рикьизе» бажарулел рукӏинчӏо Сунжа ва Малгобек районал. Щибаб республикаялъ гӏуцӏана территориалиябгун административияб гӏорхъи чӏезабиялъул рахъалъ жиде-жидер комиссиял. Гьебмехалда республикаялъул телеканалалдасан кӏалъана Евкуров, ва гьес абуна гӏорхъи хисизабизе гьечӏин. Амма Грозныялъ 2013 соналда къабул гьабуна закон: гьелда рекъон Чачаналъул Сунжа районалда гъорлъе ккана Ингушетиялъул муниципалияблъун кколеб чанго росу (гӏага-шагарго 25-30 азарго гектар ракьул – 2018 соналъул 26 сентябралда гьабураб къотӏиялда рекъон, гьел гьанже уна Чачаналде гъорлъе).
2013 соналъул 18 апрелалда Чачаналъул къуваталъул идарабазул 300-гӏанасев хӏалтӏухъан лъугьана ингушазул Аршты росулъе. Ккана дагӏба. Кӏиябго республикая-лъул бетӏерас цоцазе бадирчӏваял гьаруна, чияр ракь кквеялда бан. Чачаназ абулеб букӏана, рехсарал хӏалтӏухъаби гьенире анин, хасаб операция тӏобитӏиялъул мурадалдаян. Ингушетиялъ загьир гьабуна батӏияб пикру: гьезие бокьун букӏана гьениб ракьазул суалалда тӏасан митинг тӏобитӏизе.
2018 соналъул 26 сентябралде щвезегӏан Чачаналъулги Ингушетиялъулги гӏорхъилъун рикӏкӏунеб букӏана Фортанга гӏор. Гьанже, цӏияб къотӏи гьабун хадуб, Чачаналъе кколеб буго Сунжа районалъул ракьалъул 30 азарго гектар. Гьенир руго гьоркьохъел гӏасрабазул архитектураялъул памятникалги, ортсхойязул (ингушазул тухумазул бутӏа – гьезул пуланаб къадаралъ гӏумру гьабулеб буго Чачаналда – гьебги ккана дагӏбаялъе гӏиллалъун) сиялги.
Гьелде тӏадеги, ингушазул экспертаз абулеб буго, гьеб ракьалда геологазда ратун ругин ракьул магӏданалги чӏегӏернартги ва гьениб бугин жеги хӏалтӏизабизе биччачӏеб чӏегӏернартил 15 буругъги.
Ингушетиялъул парламенталъул пикру ва Магасалда митингал
Балъго гьабуна Чачаналъе ракь кьеялъул хӏакъалъулъ къотӏи, ай халкъалъул пикруялъул сан гьабичӏо. Бокьун букӏана, «чӏахӏиял» кабинетазда хӏукмуги гьабун, иш нухда лъезе. Амма гьелъул хӏасил ккечӏо. Ингушазул жамгӏиял гӏуцӏабаз август моцӏалдаго ахӏи бахъинабуна, гьез абулеб букӏана республикая-лъул муфтияталда, гьелде данде халкъ бахъинабеян, республикаялъул бетӏерас Грозныялда цебе «тӏагъур бахъулеб бугин» абун. Хӏукму къабул гьаби ккана Ингушетиялъул халкъ данде бахъиналъе аслияб гӏиллалъунги. Болжал цӏачӏеб митингалде рахъана тӏолалго ингушал. Гьез щибаб къоялъ тӏоритӏула Магасалда, Ингушетиялъул бетӏерасулги хӏукуматалъулги резиденциязда аскӏор, митингал. 50-ялдаса цӏикӏкӏун тухумалъул вакилзаби (Евкуровазул тухум хутӏизегӏан) гьениса нахъе унаро къасиги-къадги. Гьез лъазабуна: евкуровазулазул ясалги ригьнаде рачине гьечӏин, гьезул гӏолохъабазе ясалги кьезе гьечӏин. Гьез инкар гьабуна парламенталда ругел жидер депутатаздасаги. 30 депутат гьеб хӏукмуялде дандечӏун вуго, щугояс гьелъул рахъккун буго ва анкьгояс пикру загьир гьабун гьечӏо. Амма, власталъул тӏадецуялъул хӏасилалда, хӏисабалъул комиссиялъ протокол «рекъезабун буго». Гьанже кинго бажарулеб гьечӏо парламент данде бакӏарун – гьеб хӏукму тасдикъ гьабизе яги гьелдаса инкар гьабизе. Гьабсагӏаталда Россиялъул Цӏех-рехалъул комитеталъ халгьабулеб буго, жидеца хӏукмуялда данде гьаракь кьун букӏанин абун хитӏаб гьабурал депутатазул гӏарзабазул.
Дагъистаналъул маслихӏатчагӏи Магасалда
Ингушетиялде ине кколин абураб пикру загьир гьабуна цин ни-лъер гӏолилаз. Дихъе гьеб пикругун кӏалъана Гӏабдула Гӏалиев. Гьев ккола Москваялда ругел дагъистаниязул гӏолилазул ассоциациялъул жавабиявлъун вукӏарав чи. Гьедин гӏуцӏана маслихӏатчагӏазул къокъа. Ниж дандчӏвана Ингушетиялъул бетӏер Юнусбек Евкуровгунги, СКФОялда вугев РФялъул президентасул вакил Александр Матовниковгунги, РФялъул президентасул администрациялъул жанисеб политикаялъул управлениялъул начальник Андрей Ярингунги, рахъана ингушазул митингалда кӏалъазеги, бицана гӏемераб хабарги. Хӏасил-калам, нижехъа бажарухъе, хӏалбихьана маслихӏат гьабизе. Ниж тӏадруссун хадуб, Евкуровги, митингалъул гӏуцӏиялъул комитеталъул вакилзабиги, гьеб суалалда бан гӏуцӏараб комиссиялъул членалги бахӏсазе цо столалда нахъа гӏодорчӏанин рагӏараб мехалда рази-лъизеги бачӏана.
Ракьул масъала бугеб мехалда халкъалде данде халкъ гуребги, вацасде данде вацги вахъуневлъи кӏочене бегьуларо. Гьединаб масъала тӏубалеб мехалда цӏодорлъи гьабичӏони, рес буго нилъер республикаялдаги Ингушетиялдаго гӏадинаб дагӏба байбихьизе. Дагъистаналъул Гӏавухъ район цӏигьабиялда бан республикаялда бахъун букӏараб ахӏи киназдаго лъалеб батила. Гьеб сабаблъун чанцӏулго тунка-гӏусиял ккана Казбек районалъул Ленинаулалъулги Калининаулалъулги, Цӏияб Лак районалъулги жамагӏатазда гьоркьоб. Самур гӏурул рагӏалда ругел дагъистаниязул ракьалги, лъиданиги гьикъичӏого гӏорхъи-рахъги хисун, улкаялъул нухмалъиялъ кьуна Азарбайджаналъе. Жамгӏият буцӏцӏун чӏун бугони, гьеб малакь мерхьунеб гӏадат буго.
Денга Халидов,