Гьабизе жо тӏагӏарас гӏомо борлъула
Наркомания – нилъер заманалъул тушман
Санайил Россиялда 70000 чи холев вуго наркотикал хӏалтӏизариялъул хӏасилалда. Кинха лъазе кӏолеб лъималаз наркотикал хӏалтӏизарулел ругищали? Гьеб суалалъе жаваб балагьилалде абила, наркомания бахунеб унти гурониги, РФялъул наркоманиялде данде къеркьеялъул комиссиялъ рикӏкӏунеб буго наркотикал хӏалтӏизарулев цо чияс 16 чи унтизавулин.
Наркотикал ричиялда хадуб халкколеб Россиялъул федералияб (ФСКН) хъулухъалъул баяназда рекъон, улкаялда наркоманазул къадар бахун буго анлъго миллионалде, официалияб къагӏидаялъ хъвай-хъвагӏаялде росаразул къадарин абуни 500000 гурони гьечӏониги. Хутӏаралин абуни ккола рахча-хьван наркотикал хӏалтӏизарулел. Сахгьаризелъун медицинаялъул идарабазде рачӏунезул къадар цӏакъго дагьаб буго. Амма гьев 500000 наркоманасегицин дару гьабизе рес гӏолеб гьечӏо пачалихъалъул, лъагӏалида жанив 50000 наркоман гурони къабул гьавун бажаруларо наркологиялъул клиникабазухъа. Гьелдалъун наркоманиялъ пачалихъалъул бюджеталъеги кӏудияб зарал гьабулеб буго.
Улкаялда ругел наркоманазул 20 процент ккола школлъимал, 60 процент – 16-30 сонил ригьалда ругел гӏолилал, хутӏараб 20 процент — чӏахӏияб ригьалъул гӏадамал.
Советияб заманалде дандеккун, ахираб анцӏго соналда жаниб наркоманазул къадар цӏикӏкӏана. Масала, 1980 соналда улкаялда 50000 наркоман вукӏун ватани, 2018 соналда гьезул къадар анкьго миллионалде бахунеб бугин лъазабуна ФСКНалъул директор Виктор Ивановас. Кризисалъул заманалдайин абуни жеги 10 проценталъ цӏикӏкӏинецин бегьулин наркотикал хӏалтӏизарулезул къадарин рикӏкӏунеб буго гьес.
ФСКНалъул ДРялда бугеб отделалъул нухмалъулей Хасайбат Валиевалъул баяназда рекъон, цогидал регионазде дандеккун, нилъер республикаялда аслияб къагӏидаялда наркотикал гьаризе байбихьула 40-50 сонил ригьалде рахарал гӏадамаз. Ахирал соназдайин абуни республикаялда наркомания тӏибитӏиялъул къагӏида дагьаб хисунги буго. РФялъул УФСНКялъул ДРялда бугеб информациялъул ва жамгӏиял бухьеназул къокъаялъул баяназда рекъон, цӏикӏкӏунел руго гӏолохъанал, 25 сонил ригьалде рахинчӏел руччаби наркотиказде ругьун гьариялъул хӏужабиги.
Дагъистаналда бугеб наркотикал тӏиритӏизариялда хадуб халкколеб хъулухъалъул баяназда рекъон, ахирал соназда республикаялда наркотикал хӏалтӏизарулезул гӏолилазул ригь цӏакъго гӏолохъанлъун буго (12-14 сон). Ахираб 10 соналда жанибин абуни, наркотикал сабаблъун лъимал хвеялъул хӏужаби 42 нухалда цӏикӏкӏана.
«Трезвая Россия» абураб федералияб проекталъ гьабураб цӏех-рехалда рекъон, наркотиказде дандечӏеялъулъ Россиялъул 85 субъекталда гьоркьоб Дагъистан микьабилеб бакӏалда буго.
Дагъистан — микьабилеб бакӏалда
Лъабго соналъ цебе РФялъул ДРялда бугеб УФСНКялъ гьабураб цӏех-рехалда рекъон, республикаялъул наркологияб диспансералда хъвай-хъвагӏай гьабун буго 6000-гӏанасев чиясул. Амма диспансералъул хӏисабалда лъечӏезул къадар 10 нухалъ цӏикӏкӏараб батулинги абула.
Республикаялъул гӏадамал диналде руссарал рукӏиналъ, наркодиспансералъул хӏисабалда ругезул къадар дагьаб бугин бицуна наркотиказда данде къеркьеялъул мурадалда тӏоритӏулел цо-цо данделъабазда. Тӏатине чӏечӏого наркотикал хӏалтӏизарулезул къадар хӏисабалде босани, республикаялда соналдаса соналде цӏикӏкӏунел руго гьеб квешаб пишаялде машгъуллъарал.
Гьекъел-мехтел, наркомания, токсикомания – гьел «гӏузраби» рихьичӏел, гьезул хӏакъалъулъ рагӏичӏел чагӏи ратиларо нилъеда гьоркьор. Гӏолохъанаб ригьалда, щибго унтичӏого, тохлъукьего ракӏчӏун ва цогидалги ричӏчӏуларел гӏиллабаздалъун гӏадамал хвеялъул хӏужабиги камуларо. Гьединал хвелазе гӏиллалъунги, гӏемерисеб мехалда, наркомания яги токсикомания букӏин бичӏчӏаниги, гӏадамаз гьеб цоцаздаса бахчула. Нилъер хасият бугелъулха рокъоса къватӏибе хабар босулареб. Гьединлъидал ахирисеб ва балагьаб къоялде щвезегӏан бахчулеб буго наркоманиялъул унтиги. Гӏадамазда цере нечечӏого рукӏине гӏоло, бахчулеб буго жидерго лъималаз тӏасабищараб квешаб нух, гьелдалъун хадубккун зарал кколеб буго наркотикал хӏалтӏизарулезул хъизан-лъималазеги. Наркоманас живго унтарав чилъун киданиги рикӏкӏунаро. Гьединлъидал гьесул гӏумруялъулги сахлъиялъулги жавабчилъи тӏаде кколеб буго эбел-инсуде яги цогидаб гӏагарлъиялде.
«Законалда рекъон, наркоманиялдаса яги мехталидаса инсан сахгьавизе ихтияр гьечӏо унтарасул изну гьечӏого, — ян бицун букӏана ДРялъул Сахлъицӏуниялъул министерствоялъул бетӏерав нарколог Мухӏамад Хӏайдаровас журналистазулгун букӏараб цо дандчӏваялда.
– Судалъул хӏукмуялда рекъон, лъагӏалида жанив 4-5 чи гурони бажаруларо наркоманиялдаса сахгьавизе хӏалица тӏамун. Нижеда щибгӏаги гьабун бажаруларо, наркотиказде машгъуллъарав чи, сахгьавизе гӏоло гьесул гӏагарлъиялъ тохтурасухъе ине мукӏур гьавун гурони. Гӏагарлъиялъ диспансералда дару гьабизе мукӏур гьаруразул къадар лъагӏалида жаниб 1200-1300 чиясде бахуна. Щибаб соналъ жаниб хъвай-хъвагӏай гьабула 240-250 унтарасул. Гъоркьиса нижеца «наркомания» абураб диагнозгун хӏисабалда лъуна 170 наркоманги 300 гьекъолдухъанги. Нижер хӏисабалда вуго кинавниги 19000 чи, гьезда гьоркьов 6000-гӏанасев наркоман ва 13000 токсикоманги гьекъолдухъанги, — ян баян кьун букӏана гьес.
Сунца рачунел нилъер гӏолилал наркотикал хӏалтӏизариялде? Наркомания сахгьабизе кӏолищ? Гьеб къватӏиса бачун бачӏунеб балагьалдаса нилъерго лъимал, гӏолохъанаб гӏел кин цӏунилел? Гьединал суалал рорхула цо пуланав чияс наркотикал гьарулел ругин яги наркотикал сабаблъун кинабгӏаги такъсир гьабун бугин рагӏидал. Кин букӏаниги, жидер ва гӏагарлъиялъул гӏумруялъулъ гьединаб хӏужа дандчӏвазе ресго гьечӏин абун кӏвар гьабичӏогоги тола цо-цояз. Наркотиказда дандечӏеялъул хъулухъалъул вакилзабазин абуни цӏодорго рукӏине малъула, щайгурелъул наркотиказде ругьунлъулел ратулел ругелъул школалда цӏалулелги, батӏи-батӏиял хӏалтӏабазда ругелги. Масала, ДРялъул Сахлъицӏуниялъул министерствоялъул бетӏерав наркологасул рагӏабазда рекъон, ахирал соназда жаниб наркотикал хӏалтӏизаризе байбихьун буго батӏи-батӏияб ригьалъул ва ишалъул гӏадамаз.
— Чанго соналъ цебе, наркотикал хӏалтӏизарулел рукӏун ратани, рукъги гьечӏев, дунялалдаса ракӏги буссарав чияс, гьанже гьединазул 60 процент ккола тӏадегӏанаб лъайги бугел, лъикӏаб харжги бачӏунел гӏадамал. Гьел ккола тохтурзаби, преподавателал, юристал, батӏи-батӏиял бакӏазул нухмалъулел. Гӏемерисеб мехалда гьел жалго рачӏуна наркоманиялдаса сахгьаризе диспансералде. Ахираб заманалда цо-цо руччабигицин рачӏунел руго наркологияб диспансералде. Гьел ккола россабаз гьекъезе ва наркотикал хӏалтӏизаризе ругьун гьарурал руччаби. Гьел сахгьаризеги захӏмалъула.
Наркологал-тохтурзабазул пикруялда рекъон, наркотикал гьарулев чи сахгьавизе кӏола, амма гьелъие гӏемераб заман къваригӏуна. Наркотиказдаса черх бацӏцӏад гьабизе, ай гӏузру тӏагӏинабизе хӏажалъула 3-4 анкь. Хадубин абуни гьабизе ккола психологияб рахъалъ хӏалтӏи.
Щибаб заманалда рекъон, наркотиказде гӏадамал ругьунлъиялъеги батӏи-батӏиял гӏиллаби рукӏунин рехсола психологаз. Ахираб заманалда гӏемерлъулел руго рес бугеб хъизамалдаса наркотикал хӏалтӏизарулел гӏолилал. Наркотикал ричулез гьединал цӏалелъулха аскӏоре. Наркотикал хӏалтӏизарулезе гӏицӏго гьезул эбел-инсуцаги гӏагарлъиялъги гурони кумек гьабун бажаруларилан абулелъул, нилъерго бачӏунеб гӏел XХӀ гӏасруялъул «гӏузрулъун» лъугьараб наркоманиялдаса цӏунизин. Нагагь гьеб гӏузру тохлъукьего къавулъе бачӏаразеги гьезул цӏарги росуги цӏехечӏого кумек гьабизе хӏадурал руго республикаялъул наркологияб диспансералъул хӏалтӏухъабиги. Гьезул буго пайда босизе бегьулеб жидерго хасаб сайтги (дагнарко.рф).
Патӏимат Султӏанмухӏамадова