Январалдаса нахъе хӏалтӏизе буго тарихалъулаб телевидение
Ахираб заманалда гӏемер бицунеб буго тӏадеялъул январалдаса нахъе аналоговияб (гьабсагӏаталда хӏалтӏулеб бугеб) телевидениялъул бакӏалда цӏияб (тарихалъулаб) телевидение хӏалтӏизе биччазе букӏиналъул хӏакъалъулъ. Гьелъие хӏадурлъиги нилъеца цебеккунго гьабизе кколеб буго. Гьабсагӏаталда бугеб ахӏвал-хӏалалъулги, ругел тӏалабазулги, гьаризе кколел тадбиразулги хӏакъалъулъ мухӏканаб баян нижее кьуна радиоялъулгун телевидениялъул сигнал кьолеб централъул (РТПЦ) нухмалъулесул заместитель Гӏабдулагь Махӏатӏиловас.
— Гӏабдулагь, РТПЦялъул аслияб хӏалтӏи щиб?
— Телевизоралдасан щиб бугониги бихьизабизе ккани, гьенибе бачӏине ккола сигнал. Гьеб сигнал кьолеб къагӏида буго кӏиго – телевидениялъул вышкабаздасан ва спутникалдасан («Триколор», НТВ+). Дагъистаналда ругелщинал вышкабазул (219) хӏалтӏи тӏубала нижеца. Спутникалъул хӏалтӏи тӏубала «Роскосмосалъ», нижеда тӏаде ккола спутникалде сигнал битӏи ва гьениса гьеб къабул гьаби.
— Щибжо кколеб аналоговияб ва тарихалъулаб телевидение?
— Телевидение хӏалтӏиялъул гьанжелъизегӏан букӏараб ва гьабсагӏаталдаги бугеб къагӏида ккола аналоговияб, ай камералдаса ялъуни микрофоналдаса «синусалъул» хӏисабалда сигнал (карачелал) уна телевышкаялде ва гьениса гьеб бачӏуна телевизоралде. Телевизоралдасан цо канал бихьизе ккани, вышкаялда тӏад лъезе кколаан цо передатчик, кӏиго бихьизе ккани — кӏиго, ай цо канал рикӏкӏун цо передатчик. Дагъистаналда гӏемерисел районазда бихьизабула кӏиго-лъабго, цо-цо бакӏазда, гьезде тӏаде Дагъистаналъул «РГВК» каналги. Махӏачхъалаялда бихьизабула 16-17 канал. Гьелъие гӏемерал передатчикал лъезе кколеб ва гьелда цадахъго унел сигналазул частотабаз цоцазе квалквал гьабулеб букӏиналъ гьабсагӏаталда хӏалтӏизабулеб къагӏидаялъ, бугеб алаталъ рес кьоларо тӏокӏалъ цӏикӏкӏун каналал рихьизаризе.
Гьединлъидал ургъун буго цӏияб, тарихалъулаб къагӏида – сигналал уна «импульсазул» хӏисабалда, гьелъ рес кьола цӏиял технологиял хӏалтӏизарун, цо передатчикалдасан телевидениялъул 10 ва радиоялъул лъабго канал къватӏибе кьезе. Тарихалъулаб телевидениялъул буго кӏиго лъикӏаб рахъ. Тӏоцебесеб, гьелъ рес кьола цӏикӏкӏун каналал рихьизаризе. Кӏиабилеб, аналоговияб къагӏидаялда ругони, станциялдаса рикӏкӏалъарабгӏан тохлъула бихьизаби, экраналда лъугьуна гӏазу балеб гӏадинаб сипат-сурат. Тарихалъулаб телевидениялъул бихьи букӏуна цо хӏалалъул, кив мун вугониги (хӏакъаб жо, сигнал босулебгӏан бакӏалда).
Бачина гьадинаб мисал, чода рекӏарав дуца кигӏан гьеб буханиги, жиндирго бажариялдаса цӏикӏкӏараб хехлъиялда гьеб бекеризе рес гьечӏо. Хехго ине бокьани, мун рекӏуна машинаялда, батӏияб сабаб гьечӏо.
— Мисалалъе, лъица бугониги абулеб бугони гьеб къваригӏун гьечӏин, щиб ккезе бугеб?
— Гьабсагӏаталда Дагъистаналда хӏалтӏулеб буго 164 тарихалъулаб станция, гьезул щибалда тӏад лъола кӏиго передатчик, щибаб передатчикалъги кьезе буго 10 канал (цоабилеб ва кӏиабилеб мультиплекс). Мун шагьаралда яги росулъ вукӏа, кибго бихьизе буго 20 канал. Гьел хӏажат гьечӏин абун чиги чӏелищха. Гьеб ккола машинаялдаги рекӏун гурев, гьакидаги рекӏун инин дун росулъейин аби.
Гьанжесел телевизораз ккола цӏияб, тарихалъулаб сигнал, басрияб телевизоразул гьечӏо гьеб кколеб ва кьолеб къагӏида. Гьединаб телевизор хисизе (ялъуни цӏияб тайпаялъул босизе) бокьичӏез лъезе ккола хасал приставкаби, гьеб мехалъ бихьула («Триколор», НТВ+ тарелкаби лъечӏого) къоябго канал. Гьезул багьаги гьедигӏан цӏикӏкӏараб гьечӏо (350-2000 гъуруш), лъезе захӏматаб жоги гьеб гуро (токалъул розетка – антенна – телевизор).
— Цӏияб телевизорги гьечӏев, приставкаги лъечӏев, амма «Триколор» ялъуни НТВ+ тарелка бугев чиясда бихьизе бугищ гьеб къоябго канал?
— Буго. Базовияб блокалъухъ 1200 азарго гъурушги, жеги цӏикӏкӏун каналал рокьани дагьабги гӏарац кьун хадуб гьеб къогоялда тӏаде гьесда рихьила жеги нус-нус каналалги, амма гьесда бихьизе гьечӏо Дагъистаналъул «ГТРК» канал.
— Цӏияб приставкаялда цадахъ «тарелкаги» лъун бугони, гьез цоцазе квалквал гьабулищ?
— Гьабуларо. Тӏадеги харж гьабун жеги цӏикӏкӏун каналал рихьизе бокьаразе кигӏан дагьабниги къварилъи гьечӏо.
— Январалдаса хадуб тӏадаблъун гьабун бугищ цӏияб къагӏидаялде рачӏине ялъуни бокьарас бокьараб гьабизе ресищ тун бугеб?
— Тӏолабго Россиялда, январь моцӏалдаса хадуб, нусазарго ва цӏикӏкӏун чияс гӏумру гьабулел шагьарал хутӏун киналго бакӏазда къазе буго аналоговияб телевидение.
— Гьеб къан хадуб, цӏияб тайпаялъул телевизорги гьечӏев, приставкаги лъечӏев, «Триколор», НТВ+ тарелкаги рекъезабичӏев чи щиб хӏалалда хутӏилев?
— Кинаб хӏал букӏинебали лъаларо, амма гьесул телевизоралъ щибго бихьизабизе гьечӏеблъи мухӏканаб буго. Гьев релълъина автостанциялдеги ун, автобус-маршруткаялдаги рекӏинаро, дун чӏела пайтун бачӏинегӏан абун вугев чиясда. Пайтунал хьвадулеб заман ана, балагьизе ккола церехун…
Гӏабаш Гӏабашилов