Аслиял дарсал – чӏорого
РФялъул Конституциялъул 43-абилеб статьяялда рекъон, щивав чиясул буго ихтияр чӏобого лъай щвезе
Амма гьеб ихтияр, цо-цо экспертазул пикруялда рекъон, хутӏун буго гӏицӏго кагътида. Цӏалдохъабазул умумуз ричун росизе кколел руго лъималазе хӏажатал цӏалул тӏахьалги, цогидал алаталги, школалъул администрациялъ тӏасабищараб ва киназего тӏадаблъун гьабураб парталги, спортивияб формаги ва гь.ц. Гьеб рехсаралде тӏадеги, эбел-инсуца гӏарцухъ ккола репетиторалги, къачӏала классалги, босула гьениб хӏажалъулеб къайиги.
Ахираб заманалда социалиял гьиназдасан тӏиритӏизарулел руго Россиялда чӏобогояб лъайкьеялъе ахир лъунилан бицунел харбал. Сунца рижизарурал гьел? Кинабха бугеб хӏакъикъат?
Маргьаби
РФялъул Пачалихъияб Думаялъги РФялъул Федерациялъул Советалъги, лъабабилеб нухалдаги цӏалун, къабул гьабуна «Проект федерального закона «О внесении изменений в отдельные законодательные акты Российской Федерации в связи с совершенствованием правового положения государственных (муниципальных) учреждений» абураб документ. Гьелъул аслияб мурад буго, пачалихъияллъун кколел лъайкьеялъулги медицинаялъулги идарабазде унеб бюджеталъул гӏарац тӏокӏлъизаби. Цо-цо депутатазул пикруялда рекъон, гьезда тӏад харж гьабулеб гӏарцул кинабгӏаги хайир щолеб гьечӏо пачалихъалъе. Масала, цебелъураб законалъе баян кьолаго, Пачалихъияб Думаялъул председателасул заместитель Надежда Герасимовалъ гьадин абуна: «Жакъа жиндир хӏакъалъулъ бицине бугеб законалъул проекталъул аслияб мурад буго бюджетиял идарабазул реформа гьаби, ай гьез гьарулел пачалихъиялги муниципалиялги хъулухъал камил гьариялда цадахъго гьел хьезариялде унеб бюджеталъул гӏарац тӏокӏлъизабиялъулги. Проекталъ рихьизарурал тадбираздалъун хисизабизе ккола 328 азарго бюджетияб идара, гьезда гъорлъ буго 25 азарго федералиябги 303 регионалиябгун муниципалиябги идара», — ян. Законопроекталъул автораз абулеб буго щибаб бюджетияб идараялъ хӏаракат гьабизе кколин жибго жинцаго хьезабизе, ай пачалихъиял субсидиязукьа эркенлъизе. Гьелъул мурадалда, школалъул администрациялъ ратизе ккола «счеталде гӏарац бачӏинабулел нухал». Гьеб бачӏине буго гӏарцухъ пуланал хъулухъал тӏуразаруни, масала, пачалихъияб стандарталда бихьизабураб дарсазул заманалде тӏадеги мухьдахъ дарсалги кьун.
Гьеб законалъул проект къабул гьабун хадуб байбихьана бицине 2019 соналдаса нахъе школалъул лъайкьеялъухъ гӏарац кьезе кколин цӏалдохъабазул эбел-инсуцаян абун. Масала, пачалихъалъ хьезабизе буго цо чанго дарс кьей – гӏурус мацӏалъул, математикаялъул, ингилис мацӏалъул ва физкультурая-лъул. Хутӏарал дарсазухъ кьезе ккезе буго гӏарац. Гӏарцухъ малъизе руго факультативалги, пуланаб предметалъул гъваридаб лъайги, батӏи-батӏиял кружокалги. Кинаб дарсихъ чан гъуруш босилебали хӏукму гьабизе ккола школалъул администрациялъ.
Цо лъимер цӏализабуралъухъ эбел-инсуца кьезе ккезе буго лъагӏалида жаниб, цо моцӏалъухъ 6-7 азарго гъурушги хӏисабалде босун, 54-70 азарго гъуруш. 11 соналъул лъайкьей хӏисабалде босани – 630 азарго гъуруш. Байбихьул школа хутӏизе бегьула чӏобого лъай кьолеб бакӏлъун. Хисизе гьечӏо гьенир кьолел дарсалги гьезул къадарги.
Гьединаб закон къабул гьабун хадуб, кинаб божилъи хутӏилеб улкаялъул Конституциялъ щивав гражданинасул ихтиярал цӏунулин абураб пикруялда? Гьединал суалаздалъун лъугӏула социалиял гьиназдасан тӏиритӏизарулел гӏемерисел харбалги.
Хӏакъикъат
Улкаялъул хӏукуматалъ чӏезабуна школалъ гӏарцухъ гьарулел хъулухъазул къагӏида. Абизе ккола: цӏалдохъабазул эбел-инсул чвантинире гьел раккулел гьечӏо. Пачалихъияб стандарталда чӏезабураб лъаялъул къадар цӏалдохъабазе щвезе буго чӏобого – гьелъухъ гӏарац кьезе буго пачалихъалъ. Гӏурус мацӏ, адабият (литературияб цӏали), математика, физика, химия, биология, история, обществознание (экономикагун ва правогун цадахъ), искусство (музыка, ИЗО, МХК), технология (труд), физическая культура, география, природоведение (окружающий мир), къватӏисел улкабазул мацӏ, рахьдал (гӏурус гуреб) мацӏ ва адабият, информатика ва ИКТ, ОБЖ, цереккунго гӏадин, малъизе руго чӏорого. Амма стандарталъ бихьизабураб къадаралда. Гьелдаса тӏаде арал сагӏтазухъ (дарсазухъ) гӏарац босизе буго цӏалдохъабазул эбел-инсухъа. Гьединаб ихтияр кьолеб буго школалъе. Цӏалдохъабазул хитӏабалда рекъон, школалъ гӏуцӏизе бегьула хасал курсал, факультативал, пуланаб дарсил гъваридаб лъай кьолел дарсал, амма гьелъухъги гӏарац кьезе ккола эбел-инсуца. Кинал дарсал цӏалдохъабаз тӏасарищулел, бажарулищ школалъул администрациялъухъа гьел дарсал малъизе рес кьун ва чан гъуруш гьелъухъ кьезе бугеб цӏалдохъабазул эбел-инсуца – гьел суалазе жавабал ратула школалъул администрациялъги умумузул советалъги. Щибаб хӏукмуялда бан, хӏадурула хасаб къотӏи ва гьелда гъоркь гъолбасула администрациялъги умумузул советалъги. Къотӏи гьабула, пуланаб хъулухъ жиндие хӏажат бугилан разилъарав щивав цӏалдохъанасул вакиласулгун (заказчикасулгун). Гьеб къотӏиялдаги мухӏканго хъвала щивасда тӏалъулел тӏадкъаял.
Цӏияб законалда рекъон, гьабураб къотӏи хвезабизе ихтияр букӏине гьечӏо гьелда гъоркь гъолбасаразул. Масала, стандарталдаса тӏадеги гӏурус мацӏалъул дарс кьеянги гьарун, гьелда рекъезабураб къотӏиялда бихьизабураб дарсазухъ багьа бахинабизе ихтияр гьечӏо школалъул администрациялъул. Гьеб бахинабизе рес кьола гӏицӏго инфляция цӏикӏкӏиналъ.
Хӏасил-калам, эбел-инсуда лъазе ккола, РФялъул Конституциялда рекъон, гьезул лъималазе чӏобого кьола пачалихъияб стандарталда рекъонкколеб къадаралъул лъай. Улкаялъул аслияб закон хисизабун бажаруларо цо чанго депутатасул пикруги кьочӏое босун – гьелъие рукӏине ккола кьучӏал далилалги РФялъул хӏукуматалъул вакилзабазул цӏикӏкӏарасезул разилъиги. Конституциялъул 43-абилеб статьяялда рекъон, ичӏго класс лъугӏизегӏан лъималазе чарагьечӏого лъай кьезе ккола, гьебги – чӏобого. Эбел-инсуцаги социалияб рахъалъ лъимал цӏуниялъул идарабазул хӏалтӏухъабазги цадахъ лъугьун чӏезаризе ккола лъималазе лъай кьезе хӏажатал киналго шартӏал. Школалде лъимал ритӏичӏого тарал эбел-инсуе тамихӏцин гьабизе буго законалда рекъон. Кинаб къагӏида тӏасабищилеб – гьеб буго эбел-инсул ихтияр. Лъимал цӏализаризе бегьула рокъорго тун (рикӏкӏадасан цӏали), репетиторалги гӏахьал гьарун, жалго эбел-инсуца малъун – гьебмехалда лъималазе хӏажатал цӏалул алатал чӏезарула ва цӏалдохъанас бихьизабураб заманалда хъвала контролиял хӏалтӏаби, диктантал ва тӏуразарула цогидал тӏадкъаял.
Гӏарцухъ цӏали гӏуцӏиялъул хӏакъалъулъ харбал рижиялъе кьучӏлъун ккана школазе кьолеб букӏараб гӏарцул къагӏида хисизаби. Гьанжелъезегӏан, школалъ гьабураб харжги хӏисабалде босун, кьолаан гьелъие гӏарац, ай бецӏулаан араб харж. Гьанже гьеб кьола субсидия хӏисабалда. Гьедин щвараб гӏарац школалъул администрациялъ ре-къезабула хӏажатал бакӏазде харж гьабизе. Гӏоларел рахъазе гӏарацги школалъ жинцаго балагьизе ккола. Гьединлъидал школалъе ихтияр кьун буго гӏарцухъ пуланал хъулухъал гьаризе. Гьединал хъулухъаллъун рикӏкӏуна ОГЭялде ва ЕГЭялде гӏарцухъ лъимал хӏадур гьариги, стандарталде тӏаде дарсал кьейги, байбихьул школалде лъимал хӏадуриги ва гь.ц. Гьел хъулухъазухъ щвараб гӏарац рехизе ккола школалъул счеталде ва щибаб гъуршил хӏисабги кьезе ккола, кибе гьеб хӏалтӏизабурабали кьучӏал документаздалъун баянги гьабун.
Хӏадурана
Кавсарат Сулеймановалъ.