Освенцималъул ва Бзежинкаялъул бахӏарчи
Исана 27 январалда 74 сон тӏубала фашистаз гӏуцӏун рукӏарал Освенцим ва Бзежинка концлагерал советияб аскаралъ эркен гьаруралдаса
Мухӏамад Танкаев гьавуна 1919 соналъул 25 октябралда Гъуниб округалъул Гӏурада росулъ (гьанжесеб Шамил район). Цӏалана Буйнакскалъул рабфакалда, Гъуниб колхозазул гӏолилазул школалда. Дагьаб заманалъ хӏалтӏана Къахӏиб школалда учительлъун. 1939 соналда Дагъистаналъул росдал магӏишаталъул институталда лъабабилеб курсалда цӏалулев вукӏарав чи, гӏарзаги кьун, цӏализе лъугьана Краснодаралъул рагъулабгун лъелазул училищеялде. 1941 соналъул 16 июналда училище лъугӏун хадув аскаразда хъулухъ гьабизе лъугьана гӏолохъанав офицер. Взводалъул командир М. Танкаев, училище лъугӏун анкь иналде, Кӏудияб Ватӏанияб рагъги байбихьун, фронталде ккана. Рагъул соназда гьес нухмалъи гьабуна взводалъе, ротаялъе, полкалъе.
Ватӏанияб рагъ М. Танкаевасе лъугӏана подполковникасул чиналда.
Рагъдаса хадуб 1948 соналда лъугӏизабуна М. В. Фрунзел цӏаралда бугеб, 1960 соналда СССРалъул рагъулал къуватазул Генералияб штабалъул академиял.
Вукӏана полкалъул командирлъун, СССРалъул гьаваялъул десантазул аскаралъул командующиясул тӏоцевесев заместительлъун, хадусел соназда – Белоруссиялъул рагъулаб округалъул командующиясул заместительлъун, Одессаялъул рагъулаб округалъул командующиясул тӏоцевесев заместительлъун.
1968-1973 соназда Польшаялда Северияб группаялъул аскаразул командующий ва Рагъулаб советалъул член.
1973-1974 соназда — СССРалъул Оборонаялъул министерствоялъул киналго цӏалул идарабазул Бетӏераб Управлениялъул начальник.
1974-1978 соназда Варшавалъул къотӏи-къаялъул цолъарал рагъулал къуватазул ГДРялъул армиялда вугев главнокомандущиясул вакил. 1978-1988 соназда Москваялда рагъулаб институталъул начальник. Гьесие кьун руго Ленинил, Октябралъул Революциялъул ункъо Багӏараб Байрахъалъул, кӏиго тӏоцебесеб даражаялъул Кӏудияб Ватӏаниб рагъул, Багӏараб цӏва орденал, гӏемерал медалал. Гьединго генерал-полковник М. Танкаевасе кьун руго Польшаялъул, ГДРалъул, Болгариялъул ва Монголиялъул орденал. 1958 соналда гьесие кьуна генерал-майорасул, 1963 соналда генерал-лейтенантасул, 1969 соналда генерал-полковникасул чинал. Мухӏамад Танкаев хвана 1998 соналъул апрель моцӏалда. Вукъун вуго Гӏурада росулъ.
1980 соналъул ихдал Польшаялъул Краков шагьаралда рагъулал ветераназул комитеталъ гӏуцӏун букӏараб халкъазда гьоркьосеб манифестациялде ахӏун букӏана СССРалдасаги делегация. Гьелъие бетӏерлъи гьабулеб букӏана генерал-полковник Мухӏамад Танкаевас.
Гьенире рачӏун рукӏана Европаялдасаго немцазул лагеразда рукӏарал асиралги. Гьениб кӏалъазе рагӏи кьуна 1945 соналъул 27 январалда гьеб лагерь эркен гьабураб 400-абилеб полкалъул командирлъун вукӏарав Танкаевасеги. Кӏалъана гьенир Освенцималъул жужахӏалдаса хвасарлъаралги. Гьеб къоялъ гьенир рукӏарал туснахъазда, жал хвасар гьарураб полкалъул командир Мухӏамад Танкаев вукӏараблъи лъайдал, гьев сверун ккуна парангазги, поляказги, гӏурусазги, греказги, жугьутӏазги ва гьенире рачӏун рукӏарал батӏи-батӏиял миллатазул вакилзабазги. Пашманал лъугьа-бахъинал ракӏалдещвезариялъул гьеб дандчӏваялда, биялъ чурарал къватӏазухъги балагьун, цо херав гӏурусас рикӏкӏараб кочӏол куплеталъ гӏажаибаб асар гьабула Танкаевасе.
Аза-азар рикӏкӏун
чӏваразул биялъ,
Гьаб гӏатӏилъиялъул
ганчӏал чурана.
Амма аза-азар хвел бачӏаниги,
Тушманасда цере
къуркьизе чӏечӏо.
Хвалил лагерь эркен гьабурал тӏоцересел минутаздаго Танкаевасда аскӏове вачӏуна херлъиялъ тату хварав, букӏкӏ-букӏкӏараб гьумералъул, хӏалихъе хьвадулев цо гӏурусав. Цӏех-рех гьабидал, гьев ватула Дагъистаналдаса Григорий Васильевич Сарафанов, жеги 39 сон тӏубачӏев гӏолохъанчи. Хадуйго Танкаевасда аскӏое ячӏуна кӏалдиб цониги ца хутӏичӏей, херлъиялъ къулараб мугъалъул, гӏазухъахӏаб ботӏрол расалъул кӏодо. Гьейги ятула, захӏмат-гӏакъубаялъ кӏвекӏаниги, жеги 19 сон гурони тӏубачӏей гӏадан.
Лъималазул блокалде щведал, гьений Мухӏамадида ятула Смоленскалдаса кӏиго сон барай Галя Прохорова, Витебскалдаса 12 сон барав Гриша Жуков, Югославиялдаса Иосиф Броз Титол яцалъул вас Олег Миндач – гьевги Киевалдаса гӏурусалъул васасул вас.
1945 соналъул январь моцӏалда Танкаевасухъе бачӏуна командованиялъул буюрухъ: Освенцималда ва Бзежинкаялда хвалилал лагеразда ругел асирал эркен гьареян.
«Нижехъе щварал баяназда рекъон, Освенцималъул туснахъазул цо бутӏа бакътӏерхьуде битӏун, цогидал чӏван ва газалъул камерабахъ гъанкъун, лагерь бугеб бакӏ лъаларедухъ ракьалдаса лъугӏизабизехъин буго. Дуда тӏадаб буго, 472-абилеб полкалъул командир Беспрозванийгун цадахъ, 27 январалдаса кватӏичӏого концлагералъул асирал эркен гьаризе. Ракӏалда чӏезабе, нужер тавакалалда бараб буго чанго азарго чиясул гӏумру».
Дивизиялъул командир Красавин
— Цебелъураб суал букӏана цӏакъго захӏматаб, — ан хъвалеб буго Мухӏамадица жиндирго ракӏалдещвеязда.
25 январалъул рогьалилъ байбихьула лагерь эркен гьабиялъул операция. Немцазги дандечӏей гьабулеб букӏана. Кин бугониги, полкалда кӏола 27 январалъул сагӏат 12 тӏубараб мехалда Освенцим тӏубанго эркен гьабизе.
1975 соналъул 13 марталда «Советская Армия» газеталда бахъараб макъалаялда рагъулал гӏелмабазул кандидат, полковник Дектяревас хъвалеб буго: «Освенцим эркен гьабулаго, бищун захӏматаб заманалда тӏаде щвана полкалъул командир, подполковник Танкаев», — ан. Нахъисеб къоялъ Танкаевасул полкалъ эркен гьабуна Бзежинкаялъул лагерьги. Хӏисаб гьабураб мехалъ, гьеб лагералъул гӏатӏилъи батун буго 50 кв. км ва гьединго Освенцималдаса эркен гьавун вуго 17000-ялде гӏагарун асир. Гьениб лагерь бикь-бикьун букӏун буго 12 майданалде. Гьединго батун буго 32 цӏулал барак, жиб-жибалда жанив 500 асир вукӏараб. Освенцим эркен гьабураб къоялъ, лагералда батун буго хваразул, чӏваразул, газалъ гъанкъараздаса бахъараб ратӏлил цӏураб 35 склад. Гьезда гьоркьоса анлъго складалда жаниб батун буго хвезаруразда тӏаса бахъараб ратӏлил 1 миллионгун 200 азарго комплект ва руччабазул ботӏрол расалъул 7000 кг. Халкъалда гьоркьосел экспертаз чӏезабухъе, цохӏо Освенцималда фашистаз тӏагӏинавун вуго 4 миллионгӏанасев асир.
Гьеб «Чӏагоязул жужахӏ» эркен гьабулаго бараб 54 сагӏаталда жаниб, 460-абилеб полкалъе кӏудияб ками ккана: 67 рагъухъан чӏвана ва 119-яв лъукъана.
Советияб армиялъе гьениса щола рагъулаб давлаги: кванил ва къайи-цӏаялъул цӏураб 100 вагон, 50 автомашина, танкабазда данде кьвагьулеб ункъо гӏарада, 11 миномет, цо чанго батӏи-батӏияб къайиялъул склад, тӏорччол 60000 тонна, 17 паровоз.
Освенцим эркен гьабулаго бихьизабураб бахӏарчилъиялъухъ Танкаев мустахӏикълъана Багӏараб Байрахъ орденалъе ва гьесул полкалъе кьуна Александр Невскиясул орден. Хадусеб Багӏараб Байрахъ орден Мухӏамадие щвана Чехословакиялъул Опава шагьаралде гьабураб гьужумалъе гӏоло. Гьелде щвелалдего, 1943 соналъул февралалда Сталинград тушманасдаса цӏунулаго, Мухӏамад тӏамуна 823-абилеб полкалъул командирлъун ва гьениб бихьизабураб гьунаралъе гӏоло гьев кӏодо гьавуна Багӏараб Байрахъ орденалдалъун.
Мухӏамад гӏахьаллъана Смоленск ва Москва цӏунулел рагъазулъги, Курскалъулаб горсвериялда, Доналда, Днепралда, Корсун-Шевченкоялда, Львов-Сандомиралъулал, Висла-Одералъулал рагъулал операциязулъги.
Тернополь шагьаралде гьужум гьабулаго бихьизабураб бахӏарчилъиялъухъ Танкаевасе кьуна «Ватӏанияб рагъул тӏоцебесеб даражаялъул» орден. Мухӏамадил полк гьоркьобе унеб 100-абилеб дивизиялъ Воронежалдаса Прагаялде щвезегӏан нахъа тана 1700 км рагъул нухлул ва эркен гьабуна 1500 шагьаргун росу.
«Лъиениги вокьизелъун Танкаев киданиги гьимичӏо ва лъиениги гьес бетӏер къуличӏо. Гьес бетӏер къулана гӏицӏго Ватӏаналда цебе. Солдатгун гьев вукӏана солдатлъун, генералгун — генераллъунги. Дунялалда дир руго рикӏкӏен гӏемерал гьудулзаби. Амма Танкаевасулгун дир гьудуллъи хасгьабун батӏияб букӏана. Гьев вукӏана дие цӏакъ хирияв инсан», — абун хъван буго гьесул хӏакъалъулъ Расул Хӏамзатовас.
Будун Мухӏамадов,
Танкаевасул цӏаралда бугеб
музеялъул директор