Рак унтиги сах гьабула
Ахираб 10 соналда жаниб республикаялда рак унти цӏикӏкӏун буго 35 проценталъ
2017 соналда ругел баяназда рекъон, Дагъистаналда ракалъ унтун вуго 4899 чи (2346 бихьинчи ва 2553 чӏужугӏадан). 2018 соналда, каранда рак унти бугин абун, хъвай-хъвагӏай гьабун буго 578 чӏужугӏаданалъул, ай 100 азаргоялда гьоркьоса 150-ялъул (тӏолабго Россиялдаго — 408-ялъул). Нилъер республикаялда соналдаса соналде цӏикӏкӏунеб буго ракалъ унтаразул къадар, тӏадежоялъе, гьеб «гӏолохъанлъулебги» буго. Рак унти букӏин лъайдал, унтарасе дунял бачӏинахъего кӏийиде бикьула — «унтилалде» ва «унтун хадуселде». «Унтилалде» букӏаралда хутӏула ругьунаб гӏумру, бокьулеб хӏалтӏи, гьудул-гьалмагълъи ва гӏагарлъи. «Унтун хадуселда» — цохӏо мунго.
Кигӏанго захӏмат букӏаниги, сахлъиялда хьул букӏине кколин рикӏкӏунеб буго ДГМУялъул онкологияб кафедраялъул доцент, республикаялъул онкологияб централъул хирург-онколог-мамолог Гӏумардибир Мухӏамадовас.
Рак унти ккеялъе рукӏунел гӏиллабазул, гьеб сахгьабиялъе республикаялда ругел ресазул, гьелдаса цӏуна-къай гьабизе кколеб къагӏидаялъул хӏакъалъулъ бицун, гьесулгун гьадинаб гара-чӏвари гьабуна нижеца.
— Гӏумардибир, рак унти сундалъун ккезе бегьулеб?
— Рак унти ккола пуланаб логол клеткаби цӏакъго гӏемерлъи, ай гьезул къадар хӏатталдаса ун цӏикӏкӏин. Гьелъие бугеб гӏилла жеги лъалебги гьечӏо. Унти ккеялъе квербакъула клеткабазул геназул ва гормоназул гӏунгутӏабаз, квешаб экологиялъ, заралиял вирусаз, гӏумру гьабулеб куцалъ, хъалиян цӏаялъ, мехтизарулел жал гьекъеялъ, лъимер рехиялъ… Гьез квешаб асар гьабула геназул аппараталъе. Рак унти ккола цо клеткаялъул магӏна хвеялдаса.
— Рак унти «гӏолохъанлъулеб» бугин абулелъул, гьелъие бугеб гӏилла щиб?
— Жакъа гӏолилаз бигьаго гӏумру тӏамулеб букӏин ккола гьелъие бугеб аслияб гӏилла. Гьез бакӏаб хӏалтӏи гьабуларо: я магь баччуларо, я хурир хӏалтӏуларо, хъахӏаб чедги кун, сериалазухъги, балагьун, тахида регун унеб буго хӏалчӏахъадазул гӏумру. Гьез къанагӏатги кунаро хъачӏаб, къвакӏараб квен, кванилъ гӏемер хӏалтӏизабула кьаралъи. Кватӏун гурони ясал росасе унаро, кватӏун гурони гьез лъимер гьабуларо. Гьел гӏунгутӏабазул «кумекалдалъун» ккола гӏолилазул чорхолъ рак унти. Ясазул гормоназул магӏна хола, каранзул клеткабазулъ гьел цӏикӏкӏуна, гьелдалъун гьезул каранда рак унтиги ккола.
— Берккеялда хӏинкъараб сахлъи Бетӏергьанас кьурав чиясдаги тӏатунагури рак унти…
— Рак унти ккеялъе цо гӏилла букӏунебани, бигьаго букӏинаан гьелда данде къеркьезе. Рак унти букӏине бегьула эбел-инсудаса ирсалъе щварабги, вирусал-бактериязул «гӏайибалдалъун» ккарабги, гӏураб къадаралда пихъ ва овощал щвечӏолъиялъ ва кколеб къагӏидаялда черх кӏвекӏуларого букӏиналъ ккарабги.
— Кинаб гӏилла рикӏкӏунеб рак унти ккеялъе бищунго кӏвар кьезе кколеблъун?
— Гьуъразда рак унти ккеялъе аслияб гӏиллалъун рикӏкӏуна хъалиян бухӏи, гьеб гуребги, гьелъ рак ккезабула кӏветӏалда ва мукъулукъалда.
Дагъистаналда тӏоцебесеб бакӏалда буго руччабазул курмузда рак унти ккеялъул хӏужа, кӏиабилеб бакӏалда — гьуъразда, лъабабилеб бакӏалда — тӏомода, ункъабилеб бакӏалда — чохьода ва бицатаб бакьалда, щуабилеб бакӏалда — предстательнияб цӏекӏгьанада…
Кьучӏдасанго хисун буго жакъа гӏадамаз гӏумру гьабулеб къагӏида. Тамахаб гурони квен кунеб гьечӏо, рагъари дагьлъун буго. Гьеле рак унти ккеялъе квербакъулел цоги гӏиллаби. Гӏемер заманалъ гӏодорчӏей ва саяхълъиялда гӏумру тӏами ккола предстательнияб цӏекӏгьанада рак унти ккеялъе бугеб аслияб гӏилла.
— Дагъистаниязул гӏемерал гӏарзал рукӏуна республикаялда медицинаялъул хъулухъ гӏодобегӏанаб даражаялда бугинги абун. Масала, гӏурал дараби рукӏунарин, халатал иргаби рукӏунин, хъулухъ гьабиялъул даража тохаб бугин. Республикаялъул онкологияб централда гьеб рахъалъ кинаб хӏал бугеб?
— Араб гӏасруялъул 70-абилел соназда бараб онкоцентралъул минаялда унтаразе чӏезабун буго 200 койка, ай гьеб къадар тӏолабго Россиялда бугелдаса лъабго нухалда дагь буго. Гьеле халатал иргаби рукӏиналъе бугеб цо гӏилла. Дагъистаналда гӏадин лъабго миллион халкъ бугеб Россиялъул регионалъул онкоцентралда унтаразе чӏезабун букӏуна 600-700 койка. Республикаялъул сахлъицӏуниялъул министрасул кумекалдалъун онкоцентралда бана цӏияб поликлиника ва 60 койкаялъул стационар. Планалде босун буго гьениб радиологияб центр ва больницаялъул цоги корпус базе. Росана гӏемерал унти чӏезабулел алатал. Хӏалтӏизе байбихьана позитронно-эмиссионияб томограф.
Амма камуларо цӏакъго багьаял цо-цо дараби гӏоларо рукӏиналъул квалквалги. Тохтурзаби гӏоларого рукӏиналъул масъалаги жакъа тӏубазабулеб буго.
— Онкологияб хъулухъ къваригӏарабщиналдалъун хьезабиялда бюджеталъул гӏемераб гӏарац хвезабулеб бугониги, республикаялда ракалъ унтулезул ва холезул къадар цӏикӏкӏиналъе гӏилла щиб?
— Тӏолабго дунялалдаго гӏадин, Дагъистаналдаги ракалъ унтаразул къадар цӏикӏкӏунеб буго. 2018 соналда республикаялда гьелъ унтаразул къадар бахун буго 151 азарго чиясде, гьоркьохъеб хӏисабалда щибаб соналъ республикаялда щивав 100 азарго чиясда гьоркьоса 80-100 чи унтулев вуго. Гьедин букӏаниги, унтулезул ва холезул къадар нилъер гьаниб Россиялъул регионаздаса саламатго дагь буго. Гьел хӏужабаз бицунеб буго республикаялъул онкологияб хъулухъалде харж гьабулеб гӏарац лъикӏал хӏасилал кьолеб къагӏидаялда хӏалтӏизабулеб букӏиналъул.
— Онкологаз абулеб буго цудунго тӏатинабуни, рак унти сахгьабизе кӏолин, амма цудунго тӏатинаби захӏматаб масъала кколилан. Сунда бараб бугеб гьеб захӏмалъи: унти чӏезабиялъул гӏунгутӏабаздайищ яги гӏадамазул жидерго сахлъиялде гьечӏеб тӏадчӏеялдайищ?
— Рак унти киналгӏаги гӏаламатаздалъун загьирлъуларо, гӏаламатал тӏатиндал, унтиялъ жиндирабго босула. Гьелъулъ буго аслияб масъала-захӏмалъи. Унти цудунго тӏатинабиялъул мурадалда, щивав чи вукӏине ккола тохтурасул халкквеялда гъоркь. Кинаб ригьалдаса байбихьун чи онкологасухъе ине кколевин абураб суалалъе чӏванкъотӏараб жаваб кьезе захӏмалъула. Амма 35-40 сон барав чи лъагӏалида жаниб кӏиго нухалъниги гьесухъе ине ккола. Унти цудунго тӏатинабиялъул мурадалда, чара гьечӏеблъун ккола зама-заманалдасан республикаялъул тӏолабго халкъалъул цӏех-рех гьаби. Гьединаб цӏех-рех Россиялда халкъалъул ункъо проценталъул гурони гьабуларо.
— Унти сахгьабиялъе гьаб заманалъул кинал къагӏидаби хӏалтӏизарулел?
— Сахгьари бараб букӏуна унтиялъул даражаялда, унтарасул ригьалда ва гьесул чорхолъ ругел цогидал унтабазда. Аслияб къагӏидаялда унти сахгьабула хирургиялъул кумекалдалъун. Хӏасилазухъ балагьун, операциялдаса хадуб гьабула химия-терапия, гормоно-терапия ва лучевая терапия. Жакъа къоялъул къагӏидабазул кумекалдалъун хирургас жигар бахъула унтараб лага цӏунизе. Масала, церетӏурал улкабазул хирургазухъа бажарула 95 проценталдасаги цӏикӏкӏун руччабазул, нахъе къотӏичӏого, керен цӏунун. Нилъер гьанибин абуни, гьелъул бицинего нечараб хӏал буго, хирургазухъа бажаруларо, цӏакъго дагьал руччабазул гурони, керен цӏунун. Къокъго абуни, нилъер республикаялда гьеб рахъалъ хирургияб хъулухъ хашго буго. Гьединлъидал захӏматго ракалъ унтарал чагӏи операциял гьаризе Россиялъул шагьаразул машгьурал медицинаялъул центразде ине ккола.
— Ракалъ унтарал чагӏазе щиб гӏакълу дуца кьелеб?
— Тӏоцебесеб иргаялда, гьез тохтурасухъе хитӏаб гьабизе ккола ва сахгьаризе ккола гьелъие шартӏал ругеб хасаб больницаялда. Аслияб жо ккола унтарасул сахлъиялда божи ва тохтурасул хӏалбихьи. Ракалдаса ворчӏуларин абун, гӏумруялде квер хьвагӏун чӏезе бегьуларо, къеркьезе ккола. Аллагьасул хӏикмат камуларо, тохтурас хвезе витӏарав чи сахлъарал лъугьа-бахъиналги чанги ккола.
Нури Нуриев