Квешаб ракь букӏунаро, квешал бетӏергьаби гьечӏони
Набиюла Гъарачаев: «Рищни балеб къали лъезе бакӏцин тун гьечӏо – кинабго бичун буго»
Экологияб рахъ лъикӏлъизабиялъул муралда, сверухълъи рищни-къулалдаса бацӏцӏад гьабулел цӏиял къагӏидаби хӏалтӏизаризе байбихьун буго улкаялдаго. Россиялъул 85 субъекталда гьоркьоса 69 регион гурони «рищнидул реформаялде» хӏудурго батичӏо. Дагъистанги, кколеб къагӏидаялда, гьеб реформаялда рекъон хӏалтӏизе лъугьине бажариялда щаклъи букӏана (рищни бакӏари, гьеб полигоналде баччи, батӏа гьабун къачӏай ва ракьулъ букъи). Тӏубараб республикаялдаго гьанжелъизегӏан букӏинчӏо сах-саламатаб куцалда хӏалтӏулеб рищни-къул балеб полигон. Къокъабго заманалда жаниб ДРялъул Тӏабигӏиял сурсатазул ва экологиялъул министерствоялъ Избербаш ва Гъизляр шагьараздаса рикӏкӏад гьечӏел бакӏазда кӏиго полигон гӏуцӏана.
«Республикаялда рищни-къул баччулел рукӏарал цо-цо компаниял 2018 соналъул ахиралда кӏиго-лъабго анкьалъ хӏалтӏулелцин рукӏинчӏо. Гьезда лъалеб букӏиндалха лъагӏалил ахиралда жидергун къотӏи-къай гьабизе гьечӏеблъи. Избербашалда хӏалтӏулеб букӏараб компаниялъ декабралъул ахирисел къоязда шагьаралда лъун рукӏанщинал къалалцин (350) нахъе росун ратана. Гьединлъидал нижеца кӏиго къоялда жаниб шагьаралда киса-кирего цӏиял къалал лъуна, рищни баччулел машинабиги чӏезаруна.
Цӏияб къагӏидаялъ рищни-къул бакӏариялъул программаялда рекъон, щибаб шагьаралъул ва районазул нухмалъиялъ чӏезаризе кколаан регионалияв операторас рищни-къул балел къалал лъезе хасал майданал. Амма гьеб хӏалтӏи лъицаго гӏумруялде бахъинабичӏолъиялъ, нижер ведомствоялъ тӏадчӏей гьабизе ккана шагьаразул къватӏазда гьединал бакӏал къачӏаялда», — ян бицана «Дагъистан» РИАялда тӏобитӏараб данделъиялда ДРялъул тӏабигӏиял сурсатазул ва экологиялъул министр Набиюла Гъарачаевас.
Батӏа гьабун къачӏазе буго
Рехсараб министерствоялъ тӏадчӏей гьабулеб буго къватӏазда рищни балел бакӏал къачӏаялда ва гьенир ругел басриял къалазул бакӏалда цӏиял хисун лъеялда, планалде босун буго рищни-къул батӏа гьабулеб микьго комплекс гӏуцӏизеги.
«Министерствоялъ жаваб кьола гӏадамаз щибаб къоялъ къватӏибе балеб рищни-къул (ТКО) тӏагӏинабиялъул (гьелдаса цогидаб материал гьабун яги ракьулъ букъун), гьединго цогидал хутӏелазулгунги хӏалтӏи гьабизе буго. Республикаялда лъицаниги хӏалтӏи гьабулеб гьечӏо лъамамесед жаниб бугел чирахъал ва цогидал алатал, медицинаялъул ва биологиялъулал хутӏелал, машинабазул бурдул, басриял компьютерал, ралел бакӏазда нахъе хутӏараб къайи ва цогидабги, ай гӏадамазе зарал бугебщинаб тӏагӏинабиялъул мурадалда. Гьеб кинабго къалазухъеги бан толеб буго ва хадуб рощногохӏазда хутӏулеб буго», — ян бицана министрас.
Хӏисабалде босун буго, лъамамесед жаниб бугел чирахъал ва алатал гӏадамазе зарал букӏинаредухъ, «КЭМЗ» ОАО концерналда, загьруял жал нахъе гьарун рацӏцӏад гьаризе.
«Жакъа къоялда санитарияб рахъалъул суал жеги тӏубан гьечӏо. Кватӏичӏого гьеб суалги тӏубазе буго. Машинадул хварал бурдузул цогидаб къайи гьабизе буго «Экопромлайн» ООО предприятиялда. Хварал бурдузул гӏисин гьабураб резина биинеги гьабун цогидал алатазда бахине хӏалтӏизабизе бегьула. Дербенталда буго медицинаялъул ва биологиял хутӏелал гӏадамазе зарал ккеларедухъ тӏагӏинабизе бажарулеб алат. Киналниги регионалиял операторазда цебе масъала лъун буго — гьединал алатал цогидал бакӏаздаги гӏуцӏизе», — ян абуна Н. Гъарачаевас.
Анлъго оператор
«Регионалиял операторал жидерго хӏалтӏуде лъугьана 2018 соналъул 31 декабралдаго. Нижеца республика бикьана анлъго бутӏаялде. Анлъго регионалияв операторасда гьоркьоб бикьун буго рищни бакӏариялъул хӏалтӏиги. Гьезул цо-цоязулгун къотӏи-къай хъвана 10 соналъул болжалалъе, цогидазулгун — 15 соналъул болжалалъе. Амма ниж дандчӏвана цо масъалагун: цогӏаги шагьаралда яги районалда рищнидул къалал лъезе дандекколел бакӏал гьечӏо, гьел киналго ричун ратана. Нагагь ратаниги, гьел руго шагьаралъул централиял къватӏазда, КОРалъул рагӏаллъабазда – гьебин абуни бегьулеб жо гуро», — ян лъазабуна ДРялъул тӏабигӏиял сурсатазул ва экологиялъул министрас.
Набиюла Гъарачаевасул баяналда рекъон, шагьаразда рищнидул къалал ракьулъ лъезеги бегьулеб буго. Гьеб хӏалтӏи гӏумруялде бахъинабизелъун специалистазулгун гӏакълу дандбалеб бугин бицана ведомствоялъул нухмалъулес.
Махӏачхъалаялда ва Каспийскалда хӏалтӏулеб «Лидер» компаниялъ, рии тӏаде щвелалде, рищни-къул баччулеб 40 машинаги босизе буго.
Цӏияб къагӏидаялда рищни-къул бакӏариялъул программаялъе, миллиардгун 600 миллион гъуруш инвестициял риччазе руго. Гьединго Хъумторхъала районалда рищни-къул батӏа гьабулеб завод базе тӏадеги 600 миллион гъуруш щвезабизе инвесторазулгун къотӏи гьабулеб буго.
«Нижеда ракӏалда буго исана Махӏачхъалаялда, Каспийскалда, Дербенталда ва Хасавюрталда рищни-къулалъул 500000 тонна батӏа гьабун къачӏазе бегьулел бакӏал гӏуцӏизе. Тӏадеялъул республикаялъул цогидал шагьаразе ва районазе жеги ункъо гьединабго рищни-къул батӏа гьабун къачӏалел бакӏал гӏуцӏизе руго», — ян бицана Набиюла Гъарачаевас.
Гӏадамазда гӏайиб гьечӏо
Базаразда гьан бичулел гӏадамаз боцӏи хъун хадуб кинабго чороклъи бала рощнол къалазухъе. Гьелъ сверухълъиялдаго чороклъиги тӏибитӏула, махӏги бахъинабула. Амма гьеб ричарухъабазул гӏайиб гуро, гьединаб чороклъи базелъун бихьизабураб бакӏ гьечӏелъул щиб гьезги гьабилеб? Цебе республикаялда рукӏана хварал хӏайванал яги хӏайваназул ургьимес ва цогидаб чороклъи букъулел бакӏал. Гьанжейин абуни гьединаб бакӏ цониги шагьаралда яги районалда гьечӏо.
«Рищни бакӏариялъулъ цӏияб къагӏида хӏалтӏизабун бажаруларин абулезда ракӏалде щвезабила, чанго соналъ цебе республикаялъул шагьаразда аскӏор ругел рощногохӏал рухӏулел рукӏана, самолетазецин квалквал гьабулаан шагьаралда тӏад лъураб кӏкӏуялъ. Гьел гохӏал лъугӏизаризе ва цӏа свинабизе бажаруларин ахӏи балел рукӏана гӏадамал, амма дагь-дагьккун гьеб рахъги рукӏалиде ккезабун бажарана. 2019 соналдаса байбихьун 2024 соналде щвезегӏан, ихтияр гьечӏого гӏуцӏарал киналниги рощногохӏал тӏагӏинаризе руго, гьениса рищниги нахъе босун, ракьги цӏигьабизе буго. Гӏадамазда гӏайиб гьечӏо къватӏазда рищни гӏемерлъунин абун. Жиндир заманалда рищни нахъе бакӏарулеб ва гьеб рищни-къул батӏа гьабулеб заводалде баччулеб бугони, шагьаразул къватӏал ва республикаялъул тӏабигӏат дагь-дагьккун бацӏцӏалъизе буго», — ян лъазабуна ДРялъул тӏабигӏиял сурсатазул ва экологиялъул министрас.
Патӏимат Султӏанмухӏамадова