Захӏмат бихьунгутӏиялъул хӏасил
Россиялда щивав лъабабилев чиясул буго бидул тӏадецуй
Цебе бидул тӏадецуялъ 40-йилъа арал чагӏи унтулел рукӏун ратани, жакъа гипертониказул 33,4 процент ккола гӏолилал, 7,2 процент балугъаб ригьалъул ва кӏиго процент — лъимал. Россиялъул 63 процент халкъалъул унтун буго бидул тӏадецуй цӏикӏкӏиналъ. Ахираб кӏиго соналда жаниб гьеб унтиялдалъун Россиялда хун вуго 1 млн 200 азаргоялдаса цӏикӏкӏун чи. Дагъистаналда хъвай-хъвагӏай гьабун буго бидул тӏадецуй цӏикӏкӏарав 105028 чиясул.
Бидул тӏадецуй цӏикӏкӏарал чагӏаз гьабизе кколеб цӏуна-къаялъул, гьезул букӏине кколеб хьвада-чӏвадиялъул, гьабизе кколеб тадбиралъул хӏакъалъулъ бицун, нижеца гара-чӏвари гьабуна республикаялъул кардиологияб диспансералъул бетӏерав тохтурасул заместитель, тӏадегӏанаб категориялъул кардиолог Сапият Гӏалиевалъулгун.
— Сапият, бидул тӏадецуй цӏикӏкӏарал чагӏазул къадар гӏемерлъиялъе гӏилла щиб?
— Аслияб гӏилла буго жакъа инсанасул черхалда захӏмат бихьунгутӏи, гьесул гӏемерисеб заман компьютералда, планшеталда ва телефоналда нахъа унеб букӏин. Цоги, пайдаяб куцалда гӏуцӏичӏеб квана-гьекъей, хӏайваналъул кьаралъи ва цӏам гӏемер хӏалтӏизаби, жа гьекъей, хъалиян бухӏи.
– Бидул тӏадецуй цӏикӏкӏиндал, кӏусизе яги регизе лъикӏаб букӏунилан абула. Гьеб битӏараб бугищ?
– Гипертониказ гьабизе бегьуларо черхалде хӏалкколеб хӏалтӏи. Амма, кидаго регун чӏани, ай черх кӏвекӏичӏони, къаркъалаялде цӏайи бахуна, бидурихьазда жанир холестериналъул бляшкаби лъугьуна. Гьелдалъун би хьвади хӏинцлъула, рекӏел хӏалтӏи хьадарлъула ва цогидалги унтаби тӏатуна. Инфаркт, инсульт гӏадал унтаби хӏехьарал чагӏазе тохтурзабаз тӏуразаризе рихьизарула хасал упражнениял. Тохтурасул халкквеялда гъоркь артериалияб бидул тӏадецуй цӏикӏкӏарал чагӏазги тӏуразаризе ккола гьелго упражнениял.
– Абулеб рагӏана «гӏажаибаб» таблетка бугила, гьеб хӏалтӏизабуни, бидул тӏадецуй тӏубанго унилан. Бугищ гьединаб таблетка?
– Гьечӏо. Артериалияб бидул тӏадецуй гӏодобе ккезаби ккола гӏадатияб гуреб ва заман унеб хӏалтӏи, гьелъие чанцӏулго хисизе ккола дараби, гьезул къадар ва хӏалтӏизе кколеб заман. Гьеб гуребги, цохӏо дарабаздалъун унти къинабизе кӏоларо. Кванилъ кӏванагӏан цӏам дагь гьабизе, цо-цояз гьелдаса тӏубанго инкар гьабизе ккола. Букӏине ккола сахаб гӏумру: дурусаб квен, физзарядка, хъалияналдаса инкар гьаби, бацӏцӏадаб гьава ва лъикӏаб хӏухьбахъи.
– Бидул тӏадецуй 180/90–200/100-ялде бахун бугониги, цо-цо чагӏазе ургъелго букӏунаро. Гьел сахгьаризе кколарищ?
– Лъалеб гьечӏин абун, унти сахгьабичӏого тезе бегьуларо, бидул тӏадецуй цӏикӏкӏиндал, инсанасул чорхолъ унел рукӏуна сахлъиялъе хӏинкъи бугел лъугьа-бахъинал. Заманалдасан бидул тӏадецуй жеги цӏикӏкӏуна, жанисел лугбузда унтаби тӏатуна ва унтарав сакъатлъула. Гьеб гуребги, гьелъул хӏинкъи букӏуна инфаркт ва инсульт ккеялда.
– Кӏикъого соналдаса тӏаде арал чагӏазе гурони гьеб унтиялъул хӏинкъи букӏунарин абула. Гьеб пикру битӏараб бугищ?
– Кигӏан бокьичӏониги, жакъа рекӏелгун бидурихьазул унтаби гӏолохъанлъун руго. Гьелъие квербакъулеб буго тӏадехун рехсарал гӏиллабаз: сахаб гуреб квен, сах-саламатаб гуреб къагӏидаялъ гьабулеб гӏумру, чорхол цӏайи, хӏалхьиялда цӏунараб черх. Гьелъие квербакъула хъалиян цӏай, мехтизарулел жал гьекъей гӏадал квешал гӏамалазги. Гьединго нерваби хвезари (стрессы), макьу гӏунгутӏи, черх чӏвалеб хӏалтӏи гьаби.
Рекӏел ва бидурихьазул сахлъи гӏолохъанго цӏунизе ккола. Херав чиясул киналго унтаби ккола гӏолохъанал соназ гьес гӏумру гьабураб куцалъул хӏасил.
– Аптекаялдаса кинал дараби росизе бегьулел, бидул тӏадецуй цӏикӏкӏиндал?
– Гьеб суалалъе жаваб кьезе кӏола сахгьавулев тохтурасда, гьесда лъала унтарасул сахлъиялъул гӏунгутӏаби, бидул тӏадецуй цӏикӏкӏиналъе бугеб гӏилла, чорхолъ ругел цоги унтаби, жинс, цӏайи ва рарал сонал. Сахгьариялъул хӏасил кканин рикӏкӏуна, артериалияб бидул тӏадецуй 140/90-ялдаса гӏодобе ккезабизе кӏвани. Хасгьабун батӏияб къагӏида букӏине ккола чакрил ва ургьисалазул унтаби ругел чагӏазул бидул тӏадецуй сахгьабиялъул. Къокъго абуни, тохтурасда дандбачӏого, бидул тӏадецуй сахгьабизе нилъго лъугьине бегьуларо.
– Бидул тӏадецуй сахгьабиялъе цо дару хӏалтӏизабуни гӏолищ яги цо чанго даруйищ лъикӏаб букӏунеб?
– Ахирал соназда гьарурал цӏех-рехаз бицунеб буго цо дару хӏалтӏизабиялдалъун гьеб унти сахгьабизе кӏолареблъи. Бидул тӏадецуй цӏикӏкӏиналъе ругел гӏиллаби тӏагӏинариялъул мурадалда тохтурас хъвала, батӏи-батӏияб хӏасил кьолеб, кӏиго-лъабго дару. Унтаразул 80 проценталъе мадар лъугьиналъе чара гьечӏеб буго цо чанго батӏияб дару, гьединлъидал жакъа аптекабазда руго гьеб мурадалда чамалиго даруялдаса хӏадурарал таблеткаби, ай 2-3-4 даруги босун, гьабула цо дару.
— Унтараз абула бидул тӏадецуй борциналъе жидер гьадинал-додинал цӏакъал алатал ругилан, гьеб хасаб къагӏидаялда борцине кколилан. Кинаб букӏунеб артериалияб бидул тӏадецуй битӏун борцине кколеб къагӏида?
— 1. Бидул тӏадецуй борцине ккола гъажалда балеб манжеталъул кумекалдалъун. Кверзул рищиялдасан ва килщаздасан борцараб гӏемерисеб битӏун букӏунаро.
2. Бидул тӏадецуй борцине ккола бакӏида кӏусун.
3. Борциналде цебе щуго минуталъул хӏухьбахъи букӏине ккола.
4. Кваранабги квегӏабги квералда батӏи-батӏияб бидул тӏадецуй батани, цӏикӏкӏараб батараб квералда гьеб цӏидасан борцине ккола.
— Бидул тӏадецуй халкъияб медицинаялъ малъухъе сахгьабун бажарулищ?
— Халкъияб медицинаялъ кумек гьабула унти къинабизе, амма гӏадатияб медицинаялда гурони гьеб сахгьабун бажаруларо.
— Магнитазул бураназ кинаб асар гьабулеб бидул тӏадецуй цӏикӏкӏарал чагӏазе?
— Магнитазул бураназул хӏинкъи букӏуна бидул тӏадецуй цӏикӏкӏарал, бидул тӏадецуй гӏодобе ккарал ва рекӏел унтаби ругел чагӏазе. Гӏага-шагарго инфарктазул, инсультазул ва бидул тӏадецуялъул 70 процент цӏикӏкӏин букӏуна бакъул буранал гучлъараб заманалда. Цоги, медиказ чӏезабуна бидул тӏадецуй цӏикӏкӏарал чагӏазе маркӏачӏул сагӏтал бищунго загӏипаб заман кколилан. Гьеб заман щвелалде цо-кӏиго сагӏаталъ цебе дару гьекъани, балагьалдаса рорчӏизе бегьула. Гьеб гуребги, бидул тӏадецуй цӏикӏкӏуна гьава-бакъалде ва хинлъи-цӏороялде балагьун. Масала, цӏорораб хасало гӏемерисезул бидул тӏадецуй лъалаго цӏикӏкӏуна.
Нури Нуриев