Имам Шамилиеги памятник базе ккола
Цӏияб соналда цересел къоязда «Республикаялда цере гьарурал хъулухъазе гӏоло» абураб орден кьуна Дагъистаналъул ва Россиялъул мустахӏикъав художник, Дагъистаналъул пачалихъияб премиялъул кӏицӏул лауреат, профессор, скульптор Гӏалихӏажи Сайгидовасе. Гӏалихӏажиясул хӏалтӏаби рихьизе бегьула Россиялъул художествияб фондалдаги, Дагъистаналъул музеяздаги, республикаялъул шагьаразул къватӏаздаги, хӏухьбахъиялъул парказдагун сквераздаги. Гьезда гьоркьорги рехсезе бегьула М. Танкаевасе, Гӏ. Данияловасе, Цӏ. Хӏамзатие, И. Хъазахъие, гӏурус учительницаялъе, Цӏада росулъ къункърабазе рарал памятникал, республикаялъул миллияб библиотекаялда лъурал Дагъистаналъул адабияталъул классиказе барельефал. Скульпторасул хӏалтӏаби лъун руго Эрмениялда, Азербайжаналда, Гуржиялъ. Кӏудияб художествоялъулабгун философияб магӏна гъорлъ лъун буго Гӏалихӏажияс жиндирго гӏагараб Салтӏа росулъ ХӀX гӏасруялъул Кавказалъул рагъул, граждан рагъул ва Кӏудияб Ватӏанияб рагъул бахӏарзазе бараб памятникалъулъги, гьениб аскӏобго бугеб цӏар рагӏарав гӏурусазул хирург Пироговасе бараб обелискалъулъги.
Гӏалихӏажи цӏалана республикаялъул Мухӏидин Жамалил цӏаралда бугеб художествияб училищеялда, Дагъистаналдаса лъабго чияс гурони лъугӏичӏеб И. Репинил цӏаралда бугеб живописалъул, скульптураялъул, архитектураялъул институталъул скульпторал хӏадур гьарулеб факультеталда.
— Щвараб лъаялда гӏей гьабун чӏарав художник цеве унаро, — ян абула Сайгидовас. — Щибаб лахӏзаталъ, хӏатта макьилъги скульптор ургъизе ккола цо кинаб букӏаниги цӏияб сюжеталда тӏад, рекӏелъ, пикрабалъ букӏине ккола цӏияб сюжет, эскиз. Художник ккола философ.
Скульпторасда республикаялъул тӏадегӏанаб шапакъат баркизе гьесул мастерскаялде щварав дун гӏажаиблъизе гьавуна гьенир ратарал эскизаз, гипсалда хӏадур гьарурал макетаз. Дун художество гъваридго лъалев специалист гьечӏониги, гьесул хӏалтӏабазухъ балагьараб мехалда гӏажаиблъизе бачӏана. Дида ричӏчӏичӏел цо-цо макетал гьес ричӏчӏизаридал, дида ккана гьел художникас рухӏ лъурал чӏагоял жалин.
— Гӏалихӏажи, дида гьаниб бихьулеб буго кӏиго чӏужугӏаданалъул скульптураги. Дагъистаналъул эбелалъе памятник дуца хӏадур гьабулеб бугин абулеб букӏана. Гьаб кӏиябго скульптурайищха гьеб?
— Республикаялъул Культураялъул министерствоялъ конкурс лъазабун букӏана Дагъистаналъул эбелалъе памятникалъе эскизалъе. Гьениб дир проект бергьун букӏана. Гьелъул рахъккуна республикаялъул бетӏерлъун вукӏарав Р. Гӏабдулатӏиповасги. Гьеб букӏана ботӏрода кӏазги чӏварай, магӏарул къагӏидаялъ ретӏа-къарай, яхъун чӏун цояб кверги эхеде битӏун, цояб квералъ лъимадул квер ккураб макет. Гипсалдаса мазгаралде рачӏине байбихьараб мехалда, Гӏабдулатӏипов хӏалтӏудаса ана. Цевеса аравщинав какун ругьунал цо къапила лъугьана лъебелалъул, ай Гӏабдулатӏиповасул эбелалъул сипаталда гьабураб скульптура бугин гьебилан гьерсал, гӏахьучӏал тӏиритӏизаризе. Хӏасил-калам, гьеб къабуллъичӏо цӏибачӏараб командаялъеги, кутакалда лъикӏаб бугилан цебеккун гьеб беццаразеги. Цӏидасанги лъазабуна конкурс. Гьенибги бергьана дир хӏалтӏи – гьале дуда цебе буго аскӏоб лъимерги ккун гӏодой чӏарай Дагъистаналъул эбелалъе памятник. Гьеб букӏине буго ункъо метр борхалъиялъул. Гьеб проект къабул гьабуна комиссиялъги, дандбан буго республикаялъул нухмалъиялдаги. Гьезги гьеб лъикӏаблъун рикӏкӏана.
— Киб лъезе бугеб памятник?
— Памятник лъеялъе чӏванкъотӏун тӏасабищараб бакӏ гьечӏо. Буго кӏиго пикру: «Ленинград» гостиницаялда аскӏоб ялъуни Кировасул цӏаралда бугеб къватӏалъул сквералда. Россиялъул ва къватӏисел улкабазул цониги шагьар гьечӏо эбелалъе, чӏужугӏаданалъе памятник лъечӏеб. Нилъер гьаниб гьеб цебего эхетизе кколаан.
— Дур цо-цо скульптураби ричӏчӏизе захӏмалъула. Мисалалъе, Р. Хӏамзатовасул къотӏноб лъун букӏараб «Мать и дитя» скульптура какулелги дагьал рукӏинчӏо. Гьанже гьеб нахъе бахъун буго. Кибе гьеб араб?
— Искусство бичӏчӏулел чагӏи нилъер гӏемер руго. Квеш ккараб жо буго гьеб бичӏчӏуларезул гьаркьал цӏикӏкӏунел рукӏин. Цо-цо мехалда дида ккола дун Европаялдагӏаги вукӏараваниян. «Мать и дитя» скульптураялъе гьеб бичӏчӏулел чагӏаз лъикӏаб къимат кьуна. Бичӏчӏуларезул кумекалдалъун шагьаралъул цеве вукӏарав мэрас нахъе бахъизабуна. Гьеб босун ана Дагъистаналъул югалъулаб рахъалде ва гьениб цо райцентралда лъунги буго. Искусство «цӏакъго бичӏчӏулез» бицине байбихьана Гӏурустеатралда цебе лъун бугеб «Прерванная музыка» абураб скульптураялъулги. Искусство бичӏчӏулел дагъистаниязги Москваялдаса рачӏарал художниказги гьелъие тӏадегӏанаб къимат кьедал, руцӏцӏунги чӏана. Памятникал, скульптураби рукӏине ккола философияб магӏна гъорлъ бугел, балагьарал ургъизе, пикру гьабизе, хасго гӏолилал анищал гьаризе тӏамулел, рухӏияб рахъалъ инсан бечед гьавулел. Искусствоялъул къимат гьабуларо нилъер гьаниб. Цебе гӏадин Культураялъул министерствоялъги гьелде кӏварго кьоларо. Хӏакъикъаталдайин абуни, букӏине ккола иш лъалел чагӏаздаса гӏуцӏараб художествияб совет. Гьебги цогидабги гьечӏолъиялъ нилъ рачунел руго рухӏияб хъарцинлъиялде. Битӏахъе ракӏ унтула гьадингоял дилетантаз искусство чӏвалеб бихьидал.
— Имам Шамил гьавуралдаса 200 сон тӏубаялде памятникалъе лъазабураб дур проект бергьун букӏана. Гьаниб мастерскаялда гьелъул гьитӏинаб копияги бихьулеб буго. Щай гьеб лъечӏеб?
— 1997 соналда имам Шамил гьавуралдаса 200 сон тӏубаялде лъезе кколаан памятник. 1996 соналдаго дица гипсалдалъун хӏадурун букӏана кӏиго метр борхалъи бугеб скульптура. Чода рекӏарав имамасул памятникалъул борхалъи букӏине кколаан анлъго метр. Гьеб лъезе тӏасабищун букӏана троллейбусалъул горсвери бугеб бакӏги. Пачалихъияб советалъул председательлъун вукӏарав Мухӏамадгӏалигун цадахъ дихъе рачӏун рукӏана республикаялъул кинабго нухмалъиги. Гьел разигоги хутӏана памятникалдаса. М.-Гӏ. Мухӏамадовасул кагъатгун дун ана Москваялде, Роскультураялде. Гьезулгун дандги бан, щвана литейнияб заводалде. Къотӏи-къай гьабуна авансалъе цебеккун гӏарац гьенибе битӏизе ва цинги памятник гьабизе байбихьизе. Гьелдаса хадуб байбихьана бада-гъудур. Диналъ гьукъараб бугин инсанасул сурат гьабизеян лъугьана диниял цо-цо церехъаби. Гьезул асарищ цӏикӏкӏараб ялъуни политикайищ гьоркьоб чӏварабали, хӏалтӏи чӏун хутӏана. Парангазул колонизаторазде данде вагъулев вукӏарав бусурманчи Гӏабдулкъадирие къоло лъабго метралъул борхалъи бугеб памятник гьабун буго Алжиралда. Турциялда, Египеталда, Азербайжаналда, Гьоркьохъеб Азиялъул улкабазда ран руго памятникал, нилъ ругеб къагӏидаха бищун цӏакъал.
Дида бичӏчӏухъе, гьениб политика хӏалтӏизабуна. Пачаясул Россиялда данде имам Шамил вагъана эркенлъиялъе ва чияда рачӏолъиялъе гӏоло. Гьев вукӏана рухӏияв цевехъан гуревги, жинца Европаялдацин букӏинчӏеб халкъияб, демократияб пачалихъ гӏуцӏарав политик, полководец, гӏалимчи, реформатор. Имам Шамилие цо бакӏалда гуреб чанго бакӏалда лъезе ккола памятник. Жеги гьеб лъун гьечӏолъиги ккола дагъистаниязе ничаб жо. Шамилил скульптураялъухъ валагьизе дир мастерскаялде вачӏун вукӏана Расул Хӏамзатовги. Гьес бицана Совет Союзалдаса рачӏарал машгьурал хъвадарухъабиги рачун жив Гъуниве щванила ва гьезда тӏабигӏатги, рагъ ккарал бакӏалги рихьизарун хадуб гьез гьикъанила Шамилие бараб памятник киб бугебилан. Гьезда абизе жиндидаги рагӏи батичӏила.
Пайзула Пайзулаев