Дагъистаналдаги хӏалтӏизабула, чӏандероялда титаналъул магӏалги кьурун,гьезда тӏад чӏухӏарал цаби ххолеб къагӏида
Цаби-гӏусал цӏунизе, къачӏазе ва цӏигьарун лъезе кколеблъи лъаларев чи ватиларо. Амма, гьедин бугониги, цаби-гӏусазде кьолеб кӏвар нилъер чучаб букӏуна. Гьединлъидал, гьел цӏунизеги, гьезда хадуб хъулухъ гьабизеги кколеб къагӏидаялъул бицун, нижеца гара-чӏвари гьабуна ДГМУялъул чӏандерабазулгун гьумералъулаб кафедраялъул стоматологияб хирургиялъул заведующий, профессор Гӏабудало Асиятиловасулгун.
— Гӏабудало, кинаб къимат дуца кьолеб дагъистаниязул цаби-гӏусазул сахлъиялъул жакъа бугеб ахӏвал-хӏалалъе?
— Жакъа дагъистаниязул лъабго-ункъо проценталъул гурони унго-унголъунги сахал цаби гьечӏин абизе бегьула. 96-97 проценталъе хӏажат буго стоматологасул кумек.
— Абула нилъер республикаялда стоматологияб хъулухъ цӏакъго нахъеккун бугин. Битӏун бугищ гьеб?
— Жакъа республикаялда гьеб хъулухъ кӏийиде бикьун буго: гӏага-шагарго гьелъул бащалъи буго пачалихъалъухъ, цогидаб бащалъи — жалго бетӏергьанал чагӏазухъ. Ахирисезул хӏалтӏиги квеш гӏуцӏун бугин абиларо: гьезул руго гьаб заманалъул алатал, хӏалтӏулел руго лъикӏаб лъайгун махщел бугел специалистал. Амма камуларо лъайги мукъсанал, махщелги гьечӏел тохтурзабиги. Гьезул гъалатӏал ритӏизариялъул хӏалтӏиги нижеде ккола. Щибаб итни къоялъ республикаялъул бетӏераб больницаялъул чӏандерабазулгун гьумералъулаб хирургиялъул отделениялда хал-шал гьабулаго, дандчӏвала гьез «сахгьарурал ва къачӏарал», жаниб рецӏцӏ ккарал, би чвахулел, чӏандеро бекарал, ай цӏакъ захӏматаб хӏалалде ккарал унтарал. Гьебги буго жалго бетӏергьанал кабинетазда хӏалтӏулел тохтурзабазул тӏаса-масагояб хӏалтӏул хӏасил. Гьезде дандеккун пачалихъалъул поликлиникабазда хӏалтӏи лъикӏ гӏуцӏун буго, гьениб букӏуна тохтурзабазул хӏалтӏуда хадуб кидагосеб халкквейги. Советияб заманалда стоматологиялъулаб хъулухъ сагӏат гӏадин хӏалтӏулеб букӏана. Жакъа пачалихъияб стоматологиялъулаб хъулухъалда хӏалтӏи гӏуцӏиги, гьелъул даражаги, ресу-къазе гьабулеб бигьалъиги гӏемерго хашлъун буго. Масала, СССРалъул заманалда инвалидазе, пенсионеразе кинабго хъулухъ чӏобого гьабулаан. Протезалги чӏорого лъолаан. Гьеб кумек хӏукуматалъ къотӏизабуна, амма гьелде хӏажат бугел мискинзаби абуни, республикаялда цӏакъ гӏемер руго.
— Ца къачӏазе яги протез лъезе кколеб бугони, мунго лъихъе унев, дурго хъизамалъул чагӏи кире ритӏулел: пачалихъиял поликлиниказдейищ яги жалго бетӏергьанал чагӏазул кабинеталдейищ?
— Жалго бетӏергьанал кабинетахъги хӏалтӏулел руго цӏакъ лъикӏ хӏалтӏи гӏуцӏарал, камилаб лъайги махщелги бугел специалистал. Масала, гьенир цо-цоязул бугеб визиограф абулеб аппараталъ мониторалъул экраналда рихьизарула флюорографиялъ цаби-гӏусазда жанир рихьизарулел киналго гӏунгутӏаби. Гьединго гьелъ бихьизабула цаялда пломба лъеялъул ва гьеб сахгьабиялъул даража. Пачалихъалъул цониги кабинеталда гьеб алат гьечӏо. Амма нижер тохтурзабазул лъай-махщел киназдаго лъала, гьезул хӏалтӏул даражаялда хадуб халкквейги жавабчилъиги чӏезабун букӏуна. Гьеб кинабгоги хӏисабалде босун, щивав чияс жинцаго балагьизе ккола лъикӏаб клиника ва лъай-махщел бугев тохтур. Дицаги гьедин гьабула.
— Чан сон байдал инсан цаби-гӏусазул тохтурасухъе ине кколев?
— Лъабго-ункъо сон барабго, лъимер лъималазул поликлиникаялде, ай цабзазул тохтурасухъе бачине ккола. Рахьдал цабзазул тӏалаб гьабичӏого тезе бегьуларо. Гьел гьетӏун рижани яги гьезул хӏанчӏи (прикус) мекъи бугони, гъалатӏал тохтурасги ритӏизаричӏони, хадур рижулел цабиги гьединалго рукӏуна.
— Ахирал соназда цаби ритӏизаризе ва гьезул гӏунгутӏаби рахчизе гӏолилаз цабзазда тӏад лъолел ортопедикиял капал, брекетал, скобаби гӏадал жалазул пайдайищ бугеб заралищ?
— Брекетал гӏатӏидго хӏалтӏизарула, гьез лъикӏаб кумек гьабула цабзазул хӏанчӏи битӏизабизе, гьезул пайда ккечӏони, операция гьабизе ккола. Скобабаз ритӏизарула гьетӏарал ва мекъи рижулел цаби. Жидерго гьими берцинлъиялъе, цо-цо гӏолилаз цабзазда тӏад ххола пластмассая-лъул капаби, ай шинал. Гьел гьарула цебеккунго рахъарал цабзазул халипазда рекъон. Гьел кидаго цабзазда тӏад тезе бегьуларо, щайгурелъул гьезда гъоркь хутӏула кванил хутӏелал, хӏацӏу, гӏемерлъула заралиял микробал, гьелдалъун кӏалдиса квешаб махӏги бахъуна. Капаз кумек гьабула лъималазул цаби ритӏун рижизариялъе, амма гӏолилазе, хасго чӏахӏиязе гьезул кинабгӏаги хӏажалъи букӏунаро.
— Цебе республикаялъул газетазда гӏемер хъвалеб букӏана профессор Мухӏамад Макъсудовас гьабзазда цӏиял цаби рижизарулеб къагӏидаялъул хӏалбихьиял тӏоритӏулел ругилан. Кватӏичӏого рес букӏине бугин гьеб къагӏида гӏадамазда цӏиял цаби рижизариялъе хӏалтӏизабизегиян. Жакъа гьелъул хӏакъалъулъ бицунеб жого гьечӏо…
— Рукӏана Макъсудовас цабзазул клеткабаздаса цӏиял цаби рижизариялъе тӏоритӏулел рукӏарал хӏалбихьиязул хӏакъалъулъ бицунел макъалаби. Гьведул чӏандероялъул тӏомги къотӏун, рокьода тӏад гьес лъолаан таращалъул цаялдаса къотӏараб цо чанго клеткаялъул кесек. Гьелдаса цӏияб ца бижула, амма гьелда рокьолъе лъугьунел кьалбал рижизарун бажаричӏо, тӏадго бижараб ца, дагьабниги хӏалккани, бортун унаан. Рокьолъе кьалбал лъугьинчӏеб цаялъул пайда щибха букӏинеб? Къокъго абуни, гьел хӏалбихьиял рехун тана.
— Жакъа Дагъистаналда ссиялда (модаялда) буго ресалда ругел чагӏаз, рокьолъеги кьурун, чӏухӏарал цаби лъолеб къагӏида (имплантация). Нилъер гьаниб гьеб хӏалтӏи кин гӏуцӏун бугеб? Гӏадамал рази рукӏунищ гьединал цабзаздаса?
— Имплантация ккола цӏакъ гӏадатияб операция. Дагъистаналда гӏезегӏан гӏатӏидго хӏалтӏизабула, чӏандероялде титаналъул магӏалги кьурун, гьезда тӏад чӏухӏарал цаби ххолеб къагӏида. Гьелъул цӏакъ лъикӏаб хӏасилги кколеб буго. Микьго-ичӏго соналъ цере дир гӏагарал чагӏаз лъурал имплантаздаса гьел рази руго.
— Ахирал соназда, цебе букӏинчӏеб, щиб батӏияб-цӏияб жо бачӏараб стоматологияб хъулу-хъалде гъорлъе?
— Гӏемерал ресазулал цифровиял алатазул, къуватал дарабазул ва материалазул кумекалдалъун тохтурзабазе рес щвана цаби сахгьариялъул, пломбаби ва цӏиял цаби лъеялъул хӏалтӏул даража борхизабизе. Гьединго тӏубанго «хӏатӏазда эхетана, чӏандероязда кьурун, чӏухӏарал цаби лъолеб цӏияб къагӏида»…
Цере гӏадамал бор-машинаялдаса цӏакъ хӏинкъулаан. Жакъа стоматологасухъ руго унти къатӏизабулел къуватал дарабиги, цо укол гьабуни, бор-машинаялъ щиб операция гьабуниги, унтиги лъаларо.
— Щивав чияс цаби-гӏусазе хъулухъ гьабула жиндаго лъалеб къагӏидаялъ. Стоматологияб гӏелмуялъ цаби-гӏусал кин рацӏцӏине кколин малъулеб?
— Гӏемерисез цаби чурула цо-кӏиго минуталда жаниб, гьебги цебесеб рахъалда щеткаги лъулъан. Цаби рацӏцӏине ккола къватӏисанги жанисанги щуго-анлъго минуталъ. Цабзазда гьоркьоб къарал кванил хутӏелал нахъе гьаризе хӏалтӏизабизе ккола цабзазул кун. Цаби-гӏусал, кӏал сахго цӏуниялъе кумек гьабула эликсираз, кӏал ххулулел лъиназ.
— Цаби-гӏусал унтарал чагӏазда щиб малъилеб, кинаб гӏакълу гьезие кьелеб?
— Цо-цояз, жидеего гӏарац щвеялъул мурадалда, цаби-гӏусазул бакӏалда щагӏил коронкаби лъола. Цо кьибил бугел цабзазда тӏад гурони щагӏил коронка лъезе бегьуларо. Гӏусазда тӏад лъун гьел чӏоларо. Къокъго абуни, щагӏил коронкаби лъелалде цебе анцӏго нухалъ ургъизе ва лъикӏав специалистасда дандбазе ккола.
Жалго бетӏергьанал чагӏазул кабинетазул аслияб масъала ккола гӏарац гьаби. Гьединлъидал, «зулму гуро, хӏал гуроян» абухъе, къваригӏел бугелги гьечӏелги хъулухъал гьаризе тӏамула. Цин ине ккола пачалихъалъул поликлиникаялде бугеб хӏакъикъат лъазабизе, гьениб ракӏрекъараб хъулухъ щвечӏони, жалго бетӏергьанал чагӏазул поликлиникаялдеги ине бегьула.
Нурмухӏамад Рохоев