Нугъаялдаса гьанги Унсоколоса ахбазанги
Дагъистаналъул лъалъазе кколеб ракьалъул 120 азарго гектар лъалъалебго гьечӏо
Экономикиябгун социалияб гӏумруялъул хӏакъикъат бичӏчӏулел специалистазул цо-цояз абула Дагъистан цебетӏезе ккани, чара гьечӏого кӏвар кьезе кколин ункъо бутӏаялде: росдал магӏишаталде, энергетикаялде, туризмалде ва транспорталде (гӏорхъода рукӏинги, хинаб ралъдал рагӏаллъиги хӏисабалде босун). Ункъабго бутӏаялъул руго жидее хаслъи бугел щулиял кьалбалги (+), руго кьучӏ жагъалал далилалги (-). Кин бугониги, гӏемерисез букӏинесеб бухьинабула росдал магӏишаталда – нилъер гьаниб буго кинабго рахъалъ рекъараб гьава-бакъги, тӏад хӏалтӏи гьабун хадуб лъикӏаб хӏасил кьолеб даражаялъул гӏемерисеб ракьги, гӏемерал гӏадамазул рукӏа-рахъинги буго гӏи-боцӏухъанлъиялда, ракьул хӏалтӏабазда хурхараб. Гьелъул ракӏчӏараб букӏинеселда щаклъи гьечӏолъиялда цадахъго, ахирал соназда гьелъ рихьизарулел руго гӏезегӏан лъикӏал хӏасилалги, хасго гӏи-боцӏухъанлъиялъул бутӏаялда. Халкъияб Собраниялде республикаялъул бетӏерас гьабураб исанасеб Хитӏабалдаги росдал магӏишаталда бугеб ахӏвал-хӏалалде буссинабуна кӏудияб кӏвар ва хасаб бербалагьи гьабуна гьелъул чанго рахъалде. Тӏоцебесеб, гӏезарурал нигӏматазул гӏаммаб къадар гӏемерго цӏикӏкӏаниги, гьелъул нилъер гьаниб къачӏалеб бутӏа жеги буго цӏакъго гьитӏинаб: овощазул – 1 процент, пихъил – 6 процент, гьанал – 6 процент, рахьдал – 10 процент.
Кӏиабилеб, кӏудияб масъала буго гӏезарурал нигӏматал цӏунизе бакӏал, цӏияб тайпаялъул централ-складал гӏоларого рукӏин.
Лъабабилеб, гьанал тӏалаб цӏикӏкӏиналда бан баккулеб буго кӏиго суал – къватӏисел пачалихъазде унеб гьанал къадар цӏикӏкӏиналда (2018 соналда жаниб къого нухалъ) цадахъго нилъер гьаниб гьелъул багьа цӏакъго бахине биччангутӏи ва, жакъасеб къоялъул тӏалабазда рекъон, кӏалцӏи-хер хӏадури гӏатӏид гьаби.
Ункъабилеб, лъалеб хӏужа буго гӏи-цӏцӏаназде гьан бахуна риидал мучӏдузда ругеб заманалда, амма гьелъул кӏудияб бутӏа камула нухда, хасало гӏодоблъиялде гочинабулаго. Гьоркьохъеб хӏисабалда, хасало гӏодоблъиялде гочинабула гӏи-цӏцӏаназул 1,3 млн бетӏер ва нухда (цо моцӏгӏанасеб заман) камула гӏага-шагарго 7 азарго тонна гьанал (гъоркьиса Ираналде нилъеца бичана 4,2 азарго тонна). Гьединлъидал жавабиял идарабазул хӏалтӏухъаби ургъулел руго магӏарухъго гӏи хъун бажарулел ресал ралагьиялда тӏад. Гьел тадбиразе исана бихьизабун буго 150 млн гъурушги.
Щуабилеб, пайдаяб куцалда магӏишатияб ракь хӏалтӏизаби ва лъалъалел ракьазде хасаб кӏвар кьей. Дагъистаналда буго лъалъалеб ракьалъул 400 азарго гектар, амма хӏакъикъаталдайин абуни гьелъул лъалъалеб буго лъабго бутӏа гьабун кӏиго бутӏа. Гьебго заманалда нилъер гьанир гӏезарурал нигӏматазул 70 процент буго лъалъалел ракьазда бижараб, гьелъги якъинго бицуна гьединал ракьазул пайда букӏиналъул хӏакъалъулъ. Гьединлъидал чара гьечӏого хӏажат буго гьел ракьазул даража борхизабизе, гьенир мелиорациялъул хӏалтӏаби гьаризе ва гьел хӏажатаб къадаралда лъедалъун хьезаризе. Исана гьел тадбирал тӏураялъе 500 млн гъуруш хӏисабалде босизе хӏукуматалда тӏадкъана республикаялъул бетӏерас. Гьал тӏадехун рехсарал, республикаялъул бетӏерас Хитӏабалдаги рорхарал масъалаби дандразе Росдал магӏишаталъул ва кванил нигӏматазул министерствоялъ 27 марталда миллияб библиотекаялда тӏобитӏана кӏудияб данделъи. Гьелда гӏахьаллъана Росдал магӏишаталъул ва кванил нигӏматазул, Лъел магӏишаталъул министерствабазул нухмалъи, Халкъияб Собраниялъул аграрияб комитеталъул председатель, районазул бутӏрул, росдал магӏишаталъул управлениязул, гӏаммал ва фермеразулал магӏишатазул нухмалъулел. Данделъи рагьарав ва нухда бачарав росдал магӏишаталъул ва кванил нигӏматазул министр Гӏабдулмуслим Гӏабдулмуслимовас бицана мелиорациялъул, лъалъалел ракьазул бугеб кӏваралъул хӏакъалъулъ, рехсана росдал магӏишаталда бугеб ахӏвал-хӏалалъул гӏаммаб баян ва киналго гӏахьалчагӏи ахӏана чӏагояб ва чӏванкъотӏараб гара-чӏвариялде. Мелиорациялъулаб хӏалтӏул (ракь лъалъаялъе бугеб гӏаммаб хӏалтӏи – цӏиял каналал рахъи ва басриял къачӏай, лъим бикьулел, рекъезарулел шлюзал лъей ва гь. ц) ва лъалъалел ракьазул бугеб хӏалалъул, гьезул рахъалъ ругел программабигун планазул хӏакъалъулъ бицана кӏалъазе рагӏи кьурав министерствоялъул механизациялъул отделалъул начальник Нисред Нисредовас. — Дагъистаналъул магӏишатиял ракьазул 90 процент буго тӏабигӏияб лъим, реччел къанагӏатаб. Гьединлъидал гьеб ракьалъул пайда, гьелъ кьолеб бачӏин цӏикӏкӏинабиялъе ругел хӏужабазул аслияблъун ккола гьеб лъедалъун хьезаби. Жакъа бугеб куц босани, лъалъалел ракьазул 212 азарго гектаралда (53,6 процент) лъел каналазул ва коллекторазул техникияб хӏал буго цӏакъго гӏодобегӏан даражаялда, лъалъазе кколеб ракьалъул 120 азарго гектар лъалъалебго гьечӏо. Гьел суалал тӏураялъул мурадалда тӏадеги 500 млн гъуруш биччана. Гьеб буго цебехун киданиги букӏинчӏеб кумек. Гӏарац биччан буго магӏишатазда (гӏодоблъиялда ругел) жанир ругел мелиорациялъулал каналал цӏигьариялъе, къачӏаялъе ва Гъизляр зонаялъул хӏарибакӏал лъедалъун хьезаризелъун гьенир цӏиял буругъал рахъиялъе. Рехсарал хӏалтӏаби гьарулаго магӏишатазул арал харжазул 70 процент пачалихъалъ тӏадбуссинабула. Гьеб программаялда гъорлъе лъугьине бокьараз ва гьединаб рес бугел магӏишатаз гъира букӏин загьир гьабизе ккола 20 апрелалде щвезегӏан. Цебечӏараб, гьабизе бугеб хӏалтӏул проекталъулабгун сметаялъул документация лъугӏун букӏине ккола тӏоцебесеб августалде щвезегӏан. Хӏажатаб хӏалтӏи тӏубазе ккола 20 ноябралде щвезегӏан. Киналъего бихьизабураб заман гӏемераб гьечӏо, амма гьелъие батӏияб ресги гьечӏо, — ян бицана Н. Нисредовас.
Биччараб гӏарцуда рекъон хӏалтӏи гӏуцӏизе кӏвани, гьелъ рес кьезе буго ракӏарулел ва гӏезарулел нигӏматазул къадар гӏемерго цӏикӏкӏинабизе. Мисалалъе, 2020-2024 соназда жаниб 37 азарго тоннаялъ цӏикӏкӏине буго къватӏисел пачалихъазде унеб пиринчӏ (гьабсагӏаталда нилъер пиринчӏ уна Тажикистаналде, Казахстаналде, Азербайжаналде, чанго азарго тонна босизе тӏалабал гьарулел руго Турциялдаса) ва микьазарго тоннаялъ гӏиял гьан (гьабсагӏаталда Ираналде уна ункъазаргогӏанасеб тонна). Хадур кӏалъазе рахъарал росдал магӏишаталъул управлениязул ва магӏишатазул нухмалъулез, цогидал специалистаз рорхарал суалазда рукӏана гьадинал тӏалабал.
— Программаялде гьоркьоре лъугьине бокьарал магӏишатазул букӏине ккола кадастралъулаб хъвай-хъвагӏай;
— программаялъ тӏубазе буго магӏишатазда жаниб бугеб мелиорациялъулаб хӏалтӏи, бегьуларищ гьединабго программа магӏишатазда гьоркьор ругел каналалгун коллекторал къачӏаялъеги гӏуцӏизе;
— советияб заманалда рукӏарал чӏахӏиял магӏишатазда жанирги гӏуцӏун руго чанго гьитӏи-гьитӏинал магӏишатал, кин тӏубазе бугеб гьезул хъулухъ;
— щибаб магӏишаталъ жинди-жиндир ракьалда гьеб гьабичӏого, бегьуларищ гьелъие цо хасаб, киналго магӏишатазда жаниб мелиорациялъулаб хӏалтӏи тӏубалеб организация гӏуцӏизе;
— гьабизе бугеб хӏалтӏул проектал рахъи буго багьаяб хӏалтӏи, бегьуларищ гьеб рахъалъги пачалихъалъ магӏишатазе квербакъизе;
— гьабураб хӏалтӏул 70 процент пачалихъалъ тӏадбуссинабулеб бугелъул, бегьуларищ гьеб гӏарцул цо бутӏаниги цебеккунго магӏишатазе кьезе.
Унсоколо районалъул бетӏер Гӏиса Нурмухӏамадовас абуна гьадин: «Программаялъ хӏисабалде босун буго гӏодоблъиялда бугеб ракь. Амма мугӏрузул районазеги бугелъул лъел рахъалъ къварилъи. Щай гьездехунги кӏвар кьолареб, цохӏо гӏиял гьанги кун гӏоларелъул, гьелдаго хадуб къваригӏунелъул ахбазанги микьирги», — ян.
Данделъиялъул хӏасил гьабурав Гӏабдулмуслим Гӏабдулмуслимовас тӏадкъана тӏадехун рехсарал киналго суалал къалмикье росизе. Киналго гӏахьалчагӏаздаги гьес лъазабуна «Меркурий» системаялде лъугьиналъул суалал хехаб хӏалалда тӏураялде рачӏине кколин. Ракӏалдещвезабуна исана хасел хинаб букӏиналъул хӏасилалда гарцӏалъ гучал ва балагьал гьужумал гьаризе рес букӏиналъул. Тӏадаблъун гьабуна гьелде дандечӏеялъул тадбиразде гьанжего хӏадурлъи гьаби. Гьесго баян гьабуна апрелалъул кӏиабилеб шамат къо, тӏолабго Дагъистаналдаго росу-ракь, хъутаби-гӏалахал рацӏцӏад гьариялъул мурадалда, субботниклъун лъазабун букӏинги.
Гӏабаш Гӏабашилов